Górnośląskie dialekty i gwara – Oberschlesische Dialekte und Mundarten

Jolanta Tambor
Dialekty i gwary górnośląskie1

Opis etnolektu górnośląskiego – jego status, granice i wewnętrzne podziały – wzbudza wiele dyskusji, a nawet kontrowersji. Z dużą dozą pewności możemy stwierdzić, że etnolekt górnośląski to odmiana systemowo słowiańska, która występuje w Polsce mniej więcej w granicach województwa śląskiego i województwa opolskiego oraz częściowo w pasie przygranicznym na terenie Republiki Czeskiej. Etnolekt śląski – czyli, co warto jeszcze raz powtórzyć: słowiański – cechuje specyficzny zestaw cech językowych odróżniających go od
języków ogólnopolskiego i czeskiego. Ten specyficzny zestaw stanowi o wyodrębnieniu odmian górnośląskich. Jest to ważne i istotne zastrzeżenie, gdyż często powtarza się, że brak jest jednoznacznych wskaźników systemowych odrębności górnośląszczyzny, choć z drugiej strony jest ich wiele. Karol Dejna pisał o kłopotliwości jednoznacznej oceny: „Odrębność etniczno-językowej krainy, która stała się kolebką śląskich innowacji językowych, sięga
czasów przedpiastowskich, kiedy to poszczególne ugrupowania plemion śląskich względnie ich zespoły zajmowały dolinę górnej połowy Odry po ujście Bobru. Mimo że wytworzone dawno poczucie odrębności Śląska było tradycyjnie silnie wyczuwane, a nawet przez długie wieki pogłębiane przez szereg czynników politycznych, dialekt tej dzielnicy rozwijał się w wielu szczegółach tak samo jak sąsiednie dialekty. Także w okresie osłabienia kontaktów ludności śląskiej z ludnością wielkopolską czy małopolską rozwijały się tu paralelne właściwości językowe na skutek chyba silniejszych więzów pokrewieństwa i być może
podobnych substratów” (Dejna 1973, 261). Kazimierz Nitsch jeszcze bardziej kategorycznie ocenia słabą wyodrębnialność Górnego Śląska: „Wzięty jako całość, Śląsk nie ma pozytywnych znamionujących go właściwości językowych: za taką uznać można chyba tylko je- w wyrazie jegła…” (Nitsch 1957, 99). Jednak z kolei my możemy równie kategorycznie stwierdzić, że w takiej konfiguracji i nasileniu cechy te nie występują w żadnym innym regionie. Ważnym i specyficznym elementem charakterystyki górnośląszczyzny jest poziom leksykalny – tzn. wielość zapożyczeń z języka niemieckiego (w części centralnej i północnej) oraz z języka czeskiego (w części południowej, szczególnie po czeskiej stronie granicy). Zatem systemowe podłoże słowiańskie i leksykalne słowiańskie z widocznym zestawem zapożyczeń niemieckich tworzą bardzo swoisty kompleks i poza tym najczęściej różnią się w realizacji od owych podobnych cech w innych dialektach. Trzeba tu też zaznaczyć, że w obu

1 Spora część artykułu została wcześniej przeze mnie opublikowana w haśle „Etnolekt górnośląski” w internetowej Encyklopedii Województwa Śląskiego prowadzonej przez Instytut Badań Regionalnych w Katowicach.

omawianych podsystemach można znaleźć wpływy inne: podsystem gramatyczny ma elementy zapożyczeń niemieckich (postpozycja „ale”, większy zasięg strony biernej: „ona mo wyskoczone kolano”, określanie godzin: „czi ćwierci na piónto”), z kolei podsystem leksykalny ma jednak większość składników słowiańskich.

Od czasu powstania Europejskiej Karty Języków Mniejszościowych lub Regionalnych wiele etnolektów uzyskuje status języków (mniejszościowych – narodowościowych i etnicznych; regionalnych), a inne pretendują do takowego statusu. Wśród nich znajduje się także etnolekt (górno)śląski. Polskie prawodawstwo stawia przed etnolektami dążącymi do „ujęzykowienia” wymagania kodyfikacji/istnienia wersji literackiej („języka literackiego”).
Nie ma jednakże żadnych stałych reguł ani ścisłych wytycznych, które określałyby zakres wymaganej kodyfikacji i definiowałyby pojęcie „języka literackiego”. Kolejne próby – czynione przez grupy posłów do Sejmu RP – nowelizacji Ustawy o mniejszościach narodowych lub etnicznych oraz o języku regionalnym z 6 stycznia 2005 roku są więc nieskuteczne, a powody owej nieskuteczności są zdecydowanie natury finansowej (przewiduje się zbyt wielki poziom nakładów finansowych państwa na ochronę kolejnego języka regionalnego) i politycznej (obawy przed dążeniami autonomistycznymi, rozumianymi jako tożsame z separatystycznymi, oraz przed sympatiami niemieckimi).

Należy więc zadbać o rzetelne opisy etnolektu górnośląskiego w jego różnych odmianach niezależnie od jego sytuacji polityczno-prawnej. Wszelkie próby kodyfikacji oparte są często na własnym „widzimisię”, na domysłach, przypuszczeniach, obserwacji własnej rodziny i znajomych. Nie prowadzi się rzetelnych badań naukowych, które pozwoliłyby poczynić pewne ustalenia z obiektywną naukową pewnością. Dlatego pragnę tu wspomnieć o dwóch
projektach, w których pracownicy Uniwersytetu Śląskiego postanowili wziąć udział, by przestać mówić: „wydaje mi sie”, „prawdopodobnie”, „raczej”… Jeden: leksykalny – kierowany przez Uniwersytet im. Carla Ossietzkiego w Oldenburgu to badanie przeprowadzone na grupie 2100 respondentów, który ma dać odpowiedź na pytanie o aktualny stan (liczbę i zakres) germanizmów w etnolekcie górnośląskim (na terenie Polski), drugi systemowy – gramatyczny pod kierownictwem Uniwersytetu w Hamburgu, który pozwoli nam stwierdzić trwałość pewnych struktur gramatycznych.

Zatem kilka słów o terminologii. Gwary są terytorialnymi odmianami języka
panującego na danym terenie, w danym państwie. Grupują się w większe jednostki nadrzędne zwane dialektami2. Polska dialektologia wyróżnia na terenie Polski obecnie 4 podstawowe

2 Współczesne językoznawstwo często już nie rozgranicza pojęć gwara i dialekt, zob. np. Dubisz S., Wiedza o współczesnych gwarach w badaniach z zakresu historii języka, w: Gwary dziś, t. 1, Metodologia badań, red. J.
Sierociuk, Poznań 2001, s. 7; Rieger J., Cechosz I., Dzięgiel E., Badania gwar kresowych dziś, w: Gwary dziś…,

dialekty: małopolski, wielkopolski, mazowiecki i śląski. W kontekście opisu etnolektu górnośląskiego ważne jest zdefiniowanie kilku pojęć. Termin gwara (dialekt) oznacza terytorialną odmianę języka (dominującego, Dachsprache), ukształtowaną co najmniej przed XX w., będącą strukturą dynamiczną, zmienną w czasie (jak zresztą każda odmiana językowa, każdy lekt). Kod mieszany, utożsamiany z językiem miejskim, oznacza zjawiska językowe, które polegają na mieszaniu, przenikaniu i powstawaniu nowych odmian z kilku różnych, przede wszystkim w wyniku migracji ludności ze wsi do miast. Interdialekt/interjęzyk to ponadregionalna mówiona odmiana językowa, wykorzystująca pewne regionalizmy, z regułami gramatycznymi raczej (choć nie tylko) z języka docelowego (tu: ogólnopolskiego), zrozumiała w obiegu ogólnonarodowym. Na Górnym Śląsku spotkać można wszystkie wskazane typy odmian – z różnym nasileniem cech regionalnych. Fakt pewnych przekształceń fonetycznych, gramatycznych i leksykalnych należy uznać za naturalne zjawisko. Za zmianą stylu i sposobu życia społeczności musi iść zmiana mowy właściwej tej społeczności. Język jest odbiciem zmian społecznych, zmian w mentalności i
świadomości społecznej swych nosicieli. Etnolekt śląski i towarzyszące mu odmiany (interjęzyk, kod mieszany, melanż) pełnią w miastach Górnego Śląska często funkcje odmiany potocznej3. W sytuacjach, w których w innych miejscach Polski używana jest odmiana potoczna dla wyrażenia emocji, opisu tego, co zwyczajne, codzienne, pospolite4, mieszkańcy przemysłowego Górnego Śląska często używają jednej ze wskazanych odmian, w której regionalizmy (gwaryzmy) zastępują potocyzmy. Te odmiany występują na Górnym Śląsku w różnym nasileniu w zależności od regionu, wieku osób mówiących oraz od sytuacji:
odbiorcy komunikatu, tematu rozmowy, miejsca, w którym ona się odbywa.

Najważniejsze jest dziś stworzenie aktualnych opisów obecnie funkcjonujących
(etno/regio)lektów w ich w miarę jednolitej postaci5. Jeśli chcemy opisywać stan współczesny (a nie wydumany, wyidealizowany), nie możemy uciec ani od wariantywności

s. 108; Polański K. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław-Warszawa-Kraków 1999, s. 118. Obecnie granice między gwarami się zatarły, więc mówiąc dziś o gwarach raczej mamy na uwadze jednostki większe, o bardziej rozprzestrzenionych terytorialnie cechach językowych, zatem coraz bardziej zbliżających się do granic dialektalnych (lub części dialektów, zwanych niegdyś narzeczami)..
3 Zob. np. Labocha J., Nauka języka polskiego na Zaolziu. Potrzeby i perspektywy, w: Śląsk jako region pogranicza językowo-kulturowego w edukacji, red. I. Nowakowska-Kempna, Katowice 1997, s. 205-206.
4 Lubaś W., Polskie gadanie. Podstawowe cechy i funkcje potocznej odmiany polszczyzny, Opole 2003, s. 27-41.
5 Jako ciekawostkę warto podać, że już Kazimierz Nitsch – jeden z najwybitniejszych twórców polskiej dialektologii – postanowił i próbował w swoich opisach trochę gwary śląskie ujednolicić, tzn. jakby zapoczątkować kodyfikację. Kierował się przy tym następującym sądem: „Taka [wariantywna – J.T.]
różnorodność bez wątpienia jest bardzo pospolita, ale przecież istnieje też prawie zawsze i jedna wymowa typowa, normalna, niezależna od chwilowych okoliczności, wpływających tak na opowiadającego, jak na zapisywacza, i ta wymowa jest dla nas najważniejsza, ona musi być podstawą…” (Nitsch K., Dialekty polskie Śląska, cz. I, Kraków 1939, s. 7-8).

synchronicznej, ani od akceptacji przekształceń w perspektywie diachronicznej: od pewnych zmian najpierw pod wpływem języka niemieckiego, który był przez stulecia naturalnym żywiołem otaczającym śląskomówiących, a obecnie od wielu spolszczeń, gdyż to w polskim żywiole językowym zanurzona jest śląszczyzna. Badacz musi więc starać się obiektywnie (na ile to możliwe) ocenić, które zmiany są stałe, w miarę trwałe i stabilne oraz powszechne, a które efemeryczne, jednostkowe, a także umieć ocenić wyrazistość cechy językowej i jej moc
w kontakcie, a to ma wielkie znaczenie dla ustalania trwałości cech
gwarowych/regionalnych6. Np. jedną z głównych cech dialektalnych charakterystycznych dla Mazowsza, Małopolski i części Śląska jest mazurzenie, czyli zastępowanie szeregu spółgłosek dziąsłowych (szumiących) szeregiem zębowym (syczącym), tak więc w gwarach mazurzących mówi się zaba, safa, capka zamiast żaba, szafa, czapka. To cecha, której najszybciej starają się pozbyć osoby przechodzące ze wsi do miast, uważana jest bowiem za jedną z najbardziej wstydliwych. Zatem jej występowanie we współczesnych badaniach będzie się charakteryzować dużą wariantywnością. Z kolei historyczną cechą o słabej
wyrazistości, która przetrwała na Śląsku Cieszyńskim, jest np. utrzymanie r frykatywnego, głoski pośredniej między r i ż – i ona jednak charakteryzuje się sporą wariantywnością, gdyż otaczający żywioł polski wpływa na zanik tej trudnej do wymówienia głoski. Zadanie badawcze opisu śląszczyzny jest więc niezwykle pilne, by opis nie był obciążony skutkami rozchwiania i efektami przełączania kodów7.

Specyfika leksyki regiolektów związana jest zazwyczaj z realiami kulturowymi i
środowiskowymi terenu, na którym one występują. Zdarza się, iż regioleksyka (wyrazy z języków regionalnych, gwaryzmy, dialektyzmy) wchodzą do języka ogólnopolskiego wraz ze swym desygnatem. Taki los spotkał śląskie krupnioki i wodzionkę, ale też coraz częściej słyszy się słowa: gorol, hanys, hajer, gruba, szychta itp. Odmienności leksykalne bardzo często są profesjonalizmami (w przypadku Górnego Śląska dot. pracy górnika, hutnika). Należy też zwrócić uwagę, iż w gwarach/etnolektach „kresowych”8 odmienności leksykalne
są zazwyczaj częstsze i mają nieco odmienną naturę od tych występujących w gwarach centralnych: więcej jest w nich zapożyczeń z sąsiedniego języka. W przypadku etnolektu

6 Trudgill P., Dialects in contact, Oxford 1986, s. 36-38.
7 Przełączanie kodów wywołuje nieuświadomione zmiany w obu kodach – w wymowie, gramatyce, leksyce –efemeryczne, a czasem i bardziej trwałe. Na temat przełączania kodów zob. Kurek H., O szczególnym typie przełączania kodów w gwarach, czyli o świadomym wprowadzaniu elementów literackich do rozmów z dziećmi, „Język Polski” 1993, LXXIII, nr 1–2; Kurek H., Przełączanie kodu językowego, czyli socjolingwistyczne aspekty
wzajemnego oddziaływania języka literackiego i dialektów, w: Skudrzyk A., Rudnicka-Fira E., red., Dialektologia. Materiały pomocnicze. Konteksty socjolingwistyczne, Katowice 2010.
8 Kresy rozumiemy tu szeroko jako ziemie „na krańcach” państwa, przy granicy, tereny pograniczne. Zatem oprócz tradycyjnych Kresów = Kresów wschodnich, wyróżniamy kresy zachodnie i południowo-zachodnie.

górnośląskiego są to zapożyczenia z języka niemieckiego (germanizmy), szczególnie jeśli chodzi o Górny Śląsk d. pruski, gdyż w części Górnego Śląska d. austriackiego te wpływy są wyraźnie równoważone zapożyczeniami czeskimi (bohemizmami).

Obecnie gwary, dialekty zdają się zanikać. Istotne znaczenie mają w tym wypadku powojenne migracje, przesiedlenia, repatriacje. Etnolekt Górnego Śląska wśród etnolektów (gwar, dialektów oraz języków regionalnych i mniejszościowych) ma pozycję szczególną, nie jest typową odmianą ludową wiejską, jak w wielu rejonach, a przeciwnie jest wyraźnie językiem miasta. Poza tym w ostatnim Spisie Powszechnym w 2011 r. do tożsamości śląskiej (jako pierwszej lub drugiej) przyznało się ok. 850 tys. respondentów, a do śląskiego jako swojego pierwszego języka ponad pół miliona osób. To pozwala wierzyć, że śląszczyzna przetrwa jeszcze wiele lat. Jednakże by uchronić ją przed przesuwaniem się w obszar języków ginących, należałoby ją – jeśli nie od razu skodyfikować – to co najmniej rzetelnie opisać.

Status etnolektu śląskiego jest nadal niekorzystny. W bardzo wielu rodzinach dzieci i młodzież nie posługują się nim czynnie, a znajomość bierna polega bardziej na rozumieniu części tekstów regionalnych (już nie większości tekstów) niż na umiejętności produkowania tych tekstów w razie potrzeby. Z drugiej strony, ostatnie dziesięciolecie XX w. przyniosło ożywienie tendencji regionalistycznych i renesans regiolentów.

Opis etnolektu górnośląskiego utrudniają wewnętrzne podziały, zróżnicowanie gwar śląskich. Izoglosy różnych zjawisk językowych nie pokrywają się, trudno więc wydzielić stałe, niekontrowersyjne części. Przyjrzyjmy się dawniejszym opisom układu regionu.

Marian Kucała wyróżnia głównie dwie części Śląska, choć trzecią wspomina jako
możliwą w tym podziale, pisząc: „Językowo dzieli się Śląsk na południowy i północny (czasem się wyróżnia także środkowy) bądź na Cieszyński, Górny i Opolski”9. Alfred Zaręba, czołowy badacz terenu Śląska, daje opis gwar śląskich zdecydowanie najbardziej szczegółowy spośród stworzonych przez dialektologów. Jednakże w zasadniczym zrębie wyróżnia również dwa tylko główne obszary: „Śląsk, zajmujący duży obszar od Beskidu na południu do Wielkopolski na północy, nie jest językowo jednolity. Jak wynika z kilku
wzmianek o właściwościach gwar śląskich obok cech ogólnych, takich jak utrzymanie grupy rzi (typ grziby), występowanie grup strz, zdrz, zachowanie aorystycznej resztki -ch (pisałech), istnieje szereg zjawisk właściwych poszczególnym gwarom śląskim. Przede wszystkim przeciwstawiają się sobie dwa większe zespoły gwarowe: Śląsk południowy i Śląsk północny, w których obrębie można jeszcze wydzielić kilka poszczególnych gwar. Podstawowym
zjawiskiem decydującym o podziale dialektów śląskich na południowe i północne jest

9 Kucała M., Twoja mowa cię zdradza. Regionalizmy i dialektyzmy języka polskiego, Kraków 1994, 109.

mazurzenie lub jego brak: Śląsk południowy nie zna mazurzenia, północny natomiast mazurzy. Wewnętrzny podział gwar w obrębie tych dwóch większych grup nie jest jednakowy: gwary południowośląskie są bardziej zróżnicowane, czego powodem jest między innymi ukształtowanie geograficzne, teren górzysty, natomiast gwary północnego Śląska, nizinnego, są bardziej jednolite”10.

Obaj badacze wyraźnie wyodrębniają tylko Śląsk południowy, czyli cieszyński, i
północny, czyli opolski. Śląsk środkowy, czyli Górny w węższym znaczeniu, centralny, przemysłowy, jest wspominany przez Kucałę11. Należy tu wyraźnie wskazać, iż brak Śląska centralnego nie jest przypadkiem, nie został on w badaniach np. Zaręby w ogóle uwzględniony – nie mieści się w żadnej z wyróżnionych części: brak mazurzenia przesuwa go bowiem w stronę części południowej, ale różne inne wyraziste cechy gramatyczne i leksykalne lokowałyby go bliżej części północnej. Ów dwuczłonowy podział wynika z braku
danych z terenu konsekwentnie do pewnego czasu pomijanego w badaniach.

Centralny Górny Śląsk pojawia się w nowszych opracowaniach językowych – w
publikacji Gwara śląska – świadectwo kultury, narzędzie komunikacji autorki tak określają obszar swoich badań: „odwoływać się musimy do terminu Górny Śląsk w jego znaczeniu ukształtowanym w XIX wieku. Za centrum terytorium Górnego Śląska uważa się wtedy region przemysłowy katowicko-bytomski”12. Trójdzielność Górnego Śląska (w szerokim znaczeniu) sankcjonuje Bogusław Wyderka we Wstępie13 do Słownika gwar śląskich, wskazując ważne dla opisu cech językowych subregiony: Śląsk Opolski (północny; stolica regionu – Opole) (SO) Górny Śląsk14 (środkowy, przemysłowy; stolica – Katowice) (SK)

10 Zaręba A. (red.), Śląskie teksty gwarowe (z mapką), Kraków 1961, 10-11. Bardziej szczegółowo Zaręba wyróżnia: na Śląsku południowym: gwary jabłonkowskie (brak wymowy ẽ jak ã, jabłonkowanie), cieszyńskie
(brak wymowy ẽ jak ã), gwary na pograniczu polsko-czeskim (znaczne wpływy czeskie i słowackie), gliwickie (ẽ jak ã w wygłosie, ẽ jak ỹ w śródgłosie bez względu na poprzedzającą spółgłoskę), głogowskie (albo prudnickie) (brak mazurzenia, dyftongizacja samogłosek, wymowa ã we wszystkich pozycjach, pomieszanie we
fleksji tematów twardych i miękkich, czyli też i po twardych jako końcówka: stari ‘stary’, żywi ‘żywy’), z kolei na Śląsku północnym: gwary niemodlińskie (podobne są do prudnickich, ale występuje w nich mazurzenie), opolskie (ẽ jak ã tylko po spółgłoskach twardych i w wygłosie, a po spółgłoskach miękkich w śródgłosie ẽ jak ỹ, dyftongizacja samogłosek, końcówka 2. os. lmn. -cie), kluczborskie (ẽ jak ã tylko po spółgłoskach twardych i w wygłosie, a po spółgłoskach miękkich w śródgłosie ẽ jak ỹ, końcówka 2. os. lmn. -ta).
11 Badacze-dialektolodzy – jak wskazano wczesniej – z zasady nie zajmowali się obszarami miejskimi, przemysłowymi, nawet gdy nie wypowiadali tej tezy expressis verbis. Proponujące zmianę perspektywy, późniejsze badania socjolingwistyczne, także nie doprowadziły dotąd do opisu gwar śląskich terenów
przemysłowych.

12 Skudrzykowa A., Tambor J., Urban K., Wolińska O., Gwara śląska – świadectwo kultury, narzędzie komunikacji, Katowice 2001, s. 14-15.
13 Wyderka B. (red.), Słownik gwar śląskich, t. 1, Opole 2000.
14 B. Wyderka wskazuje na dwuznaczność terminu Górny Śląsk: „pojęcie Śląska Cieszyńskiego [to – J.T.] pojęcie stosunkowo ustabilizowane i jednolicie rozumiane. Wiele nieporozumień budzi natomiast nazwa Górny Śląsk. Historycznie nazwą tą obejmowano dawne księstwa: opolskie, raciborskie, cieszyńskie i pszczyńskie. W
czasach pruskich z tej części Śląska (bez Cieszyńskiego) utworzono rejencję opolską. W okresie

Śląsk Cieszyński (południowy; stolica – Cieszyn) (SC)
Owe subregiony mają wiele językowych cech wspólnych (wymienia je choćby
Zaręba), ale niektóre je wyraźnie różnią. Do ważnych cech różniących można zaliczyć np.:
czas teraźniejszy, 1. os. lp oraz B. lp r.ż.:
SO: widzã tã krowã / dziołchã; pijã tã kawã
SK: widza ta krowa / dziołcha; pija ta kawa
SC: widzym tym krowym / dziołchym; pijym tym kawym

mazurzenie – wymowa syczących spółgłosek zębowych zamiast szumiących
dziąsłowych i specyfika wymowy głosek zapisanych przez „rz”, np. czasem,
czerwony, przyszedł, grzyby:
SO: casym, cyrwóny / przised, grziby
SK: czasym, czyrwóny / prziszed, grziby
SC: czasym, czyrwóny / přiszed, gřiby

wymowa samogłoski ścieśnionej, zwężonej – pochylonego á
SO: -ou / goudać (dyftong)
SK: -o / godać
SC: -o / godać

Przytoczymy zestaw podstawowych cech etnolektu górnośląskiego w węższym
rozumieniu tego terminu – Górnego Śląska centralnego, znajdującego się obecnie w granicach województwa śląskiego. Omawiane cechy jezykowe są często podawane w odniesieniu do analogicznych ogólnopolskich, bo są to etnolekty genetycznie i typologicznie najbliższe, a poza tym takie odniesienia ułatwiają rekonstrukcję dystrybucji.

Fonetyka
System samogłoskowy obejmuje 6 samogłosek jasnych jak w języku ogólnopolskim: [i], [y], [e], [a], [o], [u] oraz 3/10 samogłosek pochylonych: [é], [á], [ó] / [é], [ey], [ye], [i], [y], [á], [ao], [o], [ó], [ou]. Wszystkie samogłoski są ustne. Istnienie nosówek jest problematyczne w jakiejkolwiek postaci (nazalizacja samogłoski przed spółgłoską nosową jest zazwyczaj bardzo słaba, niewyczuwalna uchem, mogłyby ją zapewne wykazać wyłącznie pomiary).

międzywojennym nazwą Górny Śląsk określać zaczęto przemysłowy okręg Górnego Śląska wraz z przyległymi terenami pogranicza śląsko-małopolskiego. Takie ograniczone rozumienie nazwy Górny Śląsk uzasadniło upowszechnienie się nazwy Śląsk Opolski na określenie pozostałej części historycznego Górnego Śląska, a więc terenów, schematycznie rzecz ujmując, dzisiejszego województwa opolskiego wraz z Raciborszczyzną (obecnie należącą do województwa śląskiego). Takie też jest dzisiejsze powszechne, utrwalane przez środki masowego przekazu, rozumienie pojęć Górnego Śląska i Śląska Opolskiego” (Wyderka B. (red.), Słownik gwar śląskich…,s. XIV). Należy dodać, że taki podział z takim rozumieniem wskazanych nazw mocno utrwalają nazwy województw: śląskie i opolskie.

Samogłoski pochylone (ścieśnione) to realizacje o podwyższonej artykulacji. U dwu z nich zmienia się „stopień pochylenia” (podwyższenia, zwężenia, ścieśnienia artykulacji) – od samogłosek pochylonych „właściwych”, tzn. takich, które są faktycznie dźwiękiem pośrednim między dwiema „czystymi” (jasnymi) samogłoskami: [ao] (dźwięk pośredni między [a] oraz [o]), czy [ey], [ye] (dźwięk pośredni między [e] oraz [y]), ku samogłoskom, których barwa zupełnie zrównała się z samogłoską wyższą, odpowiednio [o] oraz [y]/[i].

Samogłoska [á] pochylone jest realizowana w zasadzie zawsze jako dźwięk
równoznaczny z [o]. Pozycje najczęstszego i prawie bezwyjątkowego występowania [á] to: óna jes miło serdeczno, widziałach czerwono fana; -yja/-ija: kopsni sie na kolanijo; -nie, -cie: niy do pszebycio; niy do pomyślynio; czytóm, czytosz; zapómniołch, mjyszkoł; zleksykalizowane: jo, zaros, teros/teroski.

Status samogłoski [é] pochylone jest w etnolekcie śląskim skrajnie przeciwny do
pochylonego á. Jest to samogłoska najtrudniej identyfikowalna, o najsłabszej wyrazistości. Pochylone é – co charakterystyczne dla etnolektu górnośląskiego – przechodzi w [y] także po miękkich (nawet po miękkich właściwych środkowojęzykowych oraz po [j]) – choć im bliżej Śląska Cieszyńskiego (południowego), tym częściej zdarza się jego wymowa jako [i] po miękkich (ni, łobleczyni, nojbarzi, powstani): osiym/łoziym, wziyło/wziyno, w Niymcach, niy, śniyk, bardziyj, pjyrsze, dopjyro, zmjynidź, wjysz. Rzadkie zrównanie [é] z samogłoską [i] na całym obszarze – ślónskigo, Lubańskigo; -dziści, -dziścia: cztyrdziści, czidziści.

Samogłoska [ó] pochylone jest zawsze wymawiana jako dźwięk pośredni między [o] i [u], czyli [ou]. W etnolekcie Górnego Śląska nie następuje jej zrównanie z [u]: na dómach, óni, ón, Bytóm, muwjół, załatfjół. Opisanie repartycji występowania [ó] w stosunku do języka ogólnopolskiego nie jest łatwe, nie jest bowiem prostym przeniesieniem ani zasad historycznych, ani współczesnych reguł ortograficznych. Samogłoska [ó] występuje też jako kolejny etap pochylenia (podwyższenia artykulacji) a: czytóm, czytómy, róma,

Występowanie [ó] pochylonego jest w śląskim różnicą fonologiczną – chyba jedyną w systemie, różnicuje bowiem niektóre pary wyrazów pod względem znaczenia: bjóły (pol. biły) : bjoły (pol. biały), bół (pol. był) : boł sie (pol. bał się), pjół (pol. pił) : pjoł (pol. piał).

Samogłoski nosowe, tzw. nosówki w etnolekcie Górnego Śląska nie występują (choć obecnie powoli zaczynają się pojawiać jako przeniesienie z języka ogólnopolskiego, ale trudno rozstrzygnąć bez badań, na ile to cecha interjęzyka, melanżu językowego, przełączania kodów, a na ile ekspansywna cecha zmieniająca system). Oto przykłady charakterystycznej dwuelementowej realizacji tzw. nosówek: Ślónzoki, deślónzakowatość; po czyńści, skóńś, gwaróm, sóm. Zwarcie w jamie ustnej czubka języka i zębów podczas artykulacji drugiego,
nosowego elementu sekwensu [n] wpływa m.in. na specyficzne przekształcenia w grupie głoskowej, czyli obok: jynzyk jest też: umi dwa jyndzyki, po ślónsku – po ślóncku, mynża – myndża, ciynszko – ciynczko, ślónskości – ślónckości, Ślónzok – Ślóndzok. W jednej z kategorii fleksyjnych, tzn. w B. lp r.ż. przymiotników, występuje wymowa wygłosowej litery -ą jako [-o] (w narzędniku możliwy jest tylko rozkład nosówki na [-óm]): lubjóm praca tako zwyczajno; jo móm stało zmjana.

Cechą, która w pewnej mierze waży na systemie, jest wymowa grup [ši], [ži]. Dotyczy to takich realizacji, gdzie [š] i [ž] to głoski, których odpowiednikiem literowym jest rz. Etnolekt Górnego Śląska utrzymuje w pewien sposób odrębność ř frykatywnego (na Śląsku Cieszyńskim u części osób utrzymuje się jeszcze faktyczne ř frykatywne). Pary wyrazów: [žyć] : [ž’ić] (pol. żyć : rzyć), [čy mje] : [č’imje] (pol. czy mnie…? : trzyma), [čysta] : [č’ista] (pol. czysta : trzysta), [čy] : [č’i] (pol. czy : trzy) sugerują nawet jej odrębność fonologiczną.
Miękkość [ž’] (rz), [č’] (<trz) można uważać za cechę dystynktywną. Uproszczenie grupy spółgłoskowej [ṭš] / [čš] > [č] i analogicznie [ḍž] > [ѯž] > [ž] występuje prawie regularnie: czeba, niypoczebno, poczebno, poczebowali, niy pacza, szczelóły, sioszczyniec, wyszczałóf, szcziga; dżistnół sie, dżymje.

Charakterystyczna dla Górnego Śląska jest redukcja spółgłosek w grupach
spółgłoskowych – ł: posugiwać sie, suchej, abo. W niektórych wyrazach redukcja spółgłosek to zmiany na pograniczu fonetyki i leksyki, które prowadzą do zmian semantycznych. Zsubstantywizowany przymiotnik tuste w znaczeniu ‘smalcu’ ze skwarkami jest zleksykalizowany – w tym wypadku nie może w ogóle wystąpić w formie tłuste – np. chlyp s tustym, sznita s tustym.

Etnolekt górnośląski charakteryzują także spółgłoski protetyczne: [j] jako wynik
prejotacji (rostomajte, jscać) i [ł] jako wynik labializacji (łod bajtla, musza sie łosuchać).

Spośród innych cech warto wymienić: przejście przed spółgłoską [s] > [š] nawet w nowych leksemach (ło szkarbnikach; ło sztarych stawach; sznikers); twardą wymowę grup [ke], [ky] i [ge], [gy] (kerowniczyj, jakyjś, kerownicze, żatko kedy, Ślónzokym, po druge, ekage, szfager, po angelsku); mazurzenie u niektórych osób mających tę cechę w swoim systemie gwarowym, czasem tylko w konkretnych wyrazach (to znacy, zazwycaj, racy, żecy, za casuw, cudź, pszisłach, ino musiz godać) i wreszcie kilka charakterystycznych zmian
zleksykalizowanych: [-m] > [-n] w wyrazie: potyn; [czt-] > [szt-] w wyrazach: sztyrech, sztyry, sztyrdziści; [-ło-] > [-lo-] w nazwach miejscowości: Kochlowice, Śfjyntochlowice (Świętochłowice).

Wymowa udźwięczniająca to cecha regionalna, która na Górnym Śląsku
charakteryzuje zarówno osoby mówiące gwarą, językiem miejskim, interdialektem, jak i posługujące się polszczyzną ogólną: wjenkszoźdź rodziny jednag mjeszka tutaj / na Śląsku.

Fleksja
W etnolekcie Górnego Śląska przemysłowego następuje mieszanie kategorii rodzaju w ciągu syntaktycznym, niektóre składniki występują w rodzaju męsko-, a niektóre w niemęskoosobowym: pieski lotali; zwierzynta powylazowali na dwur. Ciekawa jest również zmiana charakterystyki rodzajowej rzeczowników żywotnych: ze zwierzęcych na osobowe (szpocy śpiywali) i odwrotnie z osobowych na nieosobowe: Poloki pszyśli; pierónskie Italoki przyjechali; były bardzo robotne Ślónzoki).

Najwięcej charakterystycznych cech w deklinacji obserwuje się w rzeczownikach r.ż. w M. r.ż. końcówka -o (= [á]) w wyrazach obcych na -ja (dawne: -ija, -yja): Francjo, kolanijo, w D. r.ż. końcówka -e dla miękkotematowych: z Godule; do studnie; użycie po przeczeniu B. zamiast D.: niy zwracajóm na to uwaga, niy wypija ta kawa. Rozpoznawalną cechą centralnego Górnego Śląska (w odróżnieniu od ã Śląska Opolskiego i -ym Cieszyńskiego) jest końcówka -a w B. r.ż. (zmiana, którą w perspektywie całości etnolektu górnośląskiego centralnego/ przemysłowego można lokować na pograniczu fonetyki – tzn. uznać ją za rozszerzenie artykulacji i odnosowienie wygłosowej samogłoski nosowej: -ę i fleksji): dbadź o ta rodzina; końcówka -y/-i w B. lp deklinacji żeńskiej (czyli użycie w tej funkcji D.): pszezywali ojca czy s koleji matki; widziołch mojigo kolegi, mjałach na gowje Marty. W lp r.m. zmiany ograniczają się w zasadzie do zmian w częstości użycia końcówek współfunkcyjnych: w D. częstsza niż w polszczyźnie ogólnej jest końcówka -a: śniega, dwora, dyszcza, ze Wschoda, w C. jedynie możliwa jest końcówka -owi: mojymu chopowi to powjyc; ksiyndzowi, w B. zmiany ograniczają się do pewnych zleksykalizowanych form jak np.: na kfjetnia, na czyrfca.

W lm zmian jest niewiele i najczęściej dotyczą również częstotliwości występowania pewnych końcówek. Szerszy niż w polszczyźnie ogólnej jest zakres użycia w D. i w związku z tym w B. lm końcówki -ów ([-uf]) w r.m. (końcówka ta występuje na Śląsku także w r.ż.):
lykażuf, do szkoły dziołchuf nie czszeba, słuchafkuf, ceróf, bajtlóf. W Ms. lm występuje bezwyjątkowo końcówka -ach, zatem także: w Niymcach, na Wyngrach, we Włochach.

Zaimki osobowe – ja, ty – w D., C., B. i Ms. charakteryzują się całkowitym
synkretyzmem form: mje, ciebje. Zaimek oni / łóni w liczbie mnogiej występuje w funkcji mówienia z szacunkiem o osobach starszych czy też w sytuacji tzw. trojenia (zwrotu bezpośredniego do osoby starszej): óni przyśli wczoraj (babcia); óni sam ślezóm (zwrot bezpośredni do 85-letniej babki). Warto wspomnieć o formie celownikowej (ogólnopolskie: sobie) sie: jo by sie kupiła, żeby sie poczytać, musi sie wyrobić tyn paszport, on musi sie to
pszeczytać.

Dla górnośląskiej koniugacji bardzo charakterystyczna jest końcówka -a w 1. os. lp czasu teraźniejszego (w miejscu ogólnopolskiego -ę): muwja sfojim jynzykym, formy z końcówkami realizującymi pozostałości dawnego aorystu w 1. os. lp czasu przeszłego i trybu przypuszczającego -(e)ch: urodziyłech sie, chodziyłech; podziwjołch, wjedziołch, dostołch; we fleksji czasownika w etnolekcie Górnego Śląska ważne miejsce zajmują zmiany w tematach czasownikowych, z których najczęstsze to np.: dowo, dowomy, słońce stowo, spszedowajóm (i np. w pochodnym rzeczowniku: spszedowacka).

Specyficzna jest forma zaprzeczona dla czasownika być (w znaczeniu słowa
posiłkowego). W języku ogólnopolskim obowiązuje reguła, iż czasownik być w znaczeniu egzystencjalnym w zaprzeczeniu zastępowany jest formą czasownika mieć, tzn. on jest tutaj –nie ma go tutaj, stół jest w pokoju – stołu nie ma w pokoju, natomiast w znaczeniu słowa posiłkowego zaprzeczany jest standardowo (przeczenie sygnalizuje tylko partykuła nie: ona jest nauczycielką – ona nie jest nauczycielką, ona jest twoja – ona nie jest twoja. W etnolekcie Górnego Śląska formy te są ujednolicone, tzn. reguła z czasownika egzytencjalnego rozciągnięta jest również na słowo posiłkowe: kero niy ma twoja; to niy ma łod łónygo ałto, óne niy ma czerwóne; ciotka niy ma bogato.

Czasowniki realizują tendencję do „dwojenia” i „trojenia”. Zwracając się do osób
starszych lub o większym prestiżu, używa się 2. os. lm: ciotko dejcie sie pokój, legnijcie sie (do ciotki), Bryszko a pszićcie zaś, a w stosunku do osób najstarszych nawet 3. os. lm: ópa psziśli sam ino, Kowolko dali nóm te szolki.

Warto podkreślić szeroki zakres występowania form przysłówkowych typu: po + …u: po mału, po leku, po nagu, po sagu, po bosoku, po ćmoku, po jasnoku, po widoku, po tóniu, po lekuśku.

Składnia                                                                                                         Charakterystyczna dla etnolektu górnośląskiego jest repartycja przyimków (odmienna niż w polszczyźnie ogólnej) – od: to od ni curka, do (= dla): chcymy Ślónsk do Ślónzokuf, kluski do pani, ryba do pana, za: za stary Polski, my sie za dzieci abo za bajtli wychowali, i inne. Charakterystycznym zjawiskiem składniowym jest też zapożyczona z języka niemieckiego konstrukcja: widzieć/słyszeć + B. + bezokolicznik: Ślónzoki widzóm pjynióndze na ulicy leżeć, jo jóm widzioł niyros stoć f kolyjce, tyź jóm słyszoł kiej śpjywać.

Ciekawostką jest też słówko ale występujące w postpozycji, czyli w zakończeniu frazy czy zdania, element wzmacniający treść poprzedzającą. Jest to germanizm (aber w pozycji standardowej i w postpozycji), choć i w staropolszczyźnie ale w tej funkcji występowało: psziniyź mi to jutro ale, dej mi to ale, to może bydź dobre ale; mjołś ale to jusz fczoraj zrobić.

Słowotwórstwo
Odrębności słowotwórcze polegają przede wszystkim na innym niż w polszczyźnie ogólnej rozkładzie frekwencyjnym afiksów. Są to prefiksy jak np. – o-/ło- w miejsce wy-: okómpać (‘wykąpać’), obrać (‘wybrać’), oraz sufiksy – -ok ([-ák]): gupjelok, hotelok, ćmok, jasnok (po ćmoku, po jasnoku); -ik – w o wiele szerszym zakresie deminutywizacji niż w polszczyźnie ogólnej: kocik, bracik (czasami po prostu w znaczeniu ‘brat’ bez funkcji deminutywnej), cicik, Gercik, Enścik, Gustlik, Bercik, Ecik, Francik. Sufiks -ka wykorzystywany jest nadzwyczaj często do tworzenia form żeńskich od nazwisk męskich: Achteliczka (Achtelik), Kołodziejka (Kołodziej), Tamborka (Tambor).

Leksyka
Etnolekt górnośląski należy do lektów o sporym udziale specyficznej dla tego regionu, niezrozumiałej dla osób spoza Górnego Śląska, leksyki (która m.in. z profesjolektu przenika częściowo do języka pozazawodowego, np.: gruba, szychta, pyrlik, karbidka, sztympel itp.).
Ta odmienna leksyka określana jest często jako „ausdruki” w następujących znaczeniach: 1) wyrazy pochodzenia niemieckiego (germanizmy), w etnolekcie Górnego Śląska specyficznie przekształcone i zaadaptowane do niej pod względem fonetycznym, fleksyjnym, a często i słowotwórczym: brele, fuzekle, sztrajchecle, ausgus, ajnfart, tanksztela, autobana, wuszt, luft, hyc, rychtować, szpanować (‘naciągać’); 2) wyrazy o proweniencji rodzimej, słowiańskiej, które nie występowały i nie występują w języku ogólnopolskim – są więc śląskimi leksemami w najczystszej postaci: asić sie, klupać, podziwać sie, ryczka; 3) wyrazy, które występowały również na wcześniejszych etapach rozwoju polszczyzny, obecnie w języku ogólnopolskim są znane (często jako archaizmy lub leksyka specyficzna stylistycznie, np. z kwalifikatorem „książkowe”), ale w etnolekcie górnośląskim występują w nieco innym znaczeniu (choćby pod względem nacechowania stylistycznego, tzn. np. w języku ogólnopolskim są przestarzałe i książkowe, a w etnolekcie górnośląskim są wyrazami codziennego użytku, nazywającymi pospolite przedmioty, czynności i cechy) i o znacznie większej frekwencji: baba, cham (chamić sie), gorszyć sie, łoblyc, póńć, trefić sie. Tak więc regioleksemy to wszelkie wyrazy, które są za takowe uważane przez przeciętnych użytkowników języka: znających etnolekt i nieznających, czyli takie, które są regioleksemami w świadomości ludzi stykających się z danym etnolektem.

Bibliografia:
1. Bąk S., Teksty gwarowe z polskiego Śląska, Kraków 1939.
2. Dejna K., Dialekty polskie, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańska 1973.
3. Dejna K., Atlas polskich innowacji dialektalnych, Warszawa-Łódź 1994.
4. Kucała M., Twoja mowa cię zdradza. Regionalizmy i dialektyzmy języka
polskiego. Kraków 1994.
5. Kurek H., O szczególnym typie przełączania kodów w gwarach, czyli o
świadomym wprowadzaniu elementów literackich do rozmów z dziećmi, „Język
Polski” 1993, LXXIII, nr 1–2.
6. Kurek H., Przełączanie kodu językowego, czyli socjolingwistyczne aspekty
wzajemnego oddziaływania języka literackiego i dialektów, w: red. A. Skudrzyk, E. Rudnicka-Fira, Dialektologia. Materiały pomocnicze. Konteksty socjolingwistyczne, Katowice 2010.
7. Lubaś W., Kontakty językowe polsko-niemieckie na poziomie tekstu. Uwagi
metodologiczne. Elementy niemieckie w miejskim języku przemysłowego Górnego Śląska, w: Deutsch-polnische sprachkontakte. Beiträge zur gleichnamigen Tagung 10.-13. April 1984 in Göttingen, heraus. A. Pohl, A. de Vincenz, Köln-Wien 1987, s. 131-153.
8. Lubaś W., O pewnym morfosyntaktycznym przejawie interferencji w miejskiej
polszczyźnie śląskiej, w: Sprach- und Kulturkontakte im Polnischen. Gesammelte
Aufsätze für A. de Vincenz zum 65. Geburtstag, heraus. G. Hentschel, G. Ineichen, A. Pohl, München 1987, s. 81-83.
9. Lubaś W., Czy powstanie śląski język literacki?, „Język Polski” 1998, z. 1-2, s.
49-56.
10. Matuschek H., Das Polnisch der Oberschlesier, „Oberschlesisches Jahrbuch”
1998-1999, Band 14-15, Heidelberg 2000.
11.Miodek J., Śląska polszczyzna-ojczyzna, Katowice 1995.
12. Nitsch K., Dialekty polskie Śląska, cz. I, Kraków 1939.
13. Nitsch K., Dialekty języka polskiego. Z 3 mapami, Wrocław-Kraków 1957.
14. Przymuszała L., Słownik frazeologizmów i typowych połączeń wyrazowych w
gwarach śląskich, Opole 2013.
15. Rospond S., Dzieje polszczyzny śląskiej, Katowice 1959.
16. Skudrzykowa A., Tambor J., Urban K., Wolińska O., Gwara śląska –
świadectwo kultury, narzędzie komunikacji, Katowice 2001.
17. Tambor J., German Elements in the Silesian Ethnolect, w: Slavic and German
in Contact: Studies from Areal and Contrastive Linguistics, red. E. Kaczmarska, M.
Nomachi, “Slavic Eurasian Studies”, nr 26: Slavics Research Center Hokkaido
University, Sapporo 2014, s. 135-164.
18. Tambor J., Ile śląskiego jest w śląskim, w: Studia Slavica Oldenburgensia 21.
Variation und Stabilität in Kontaktvarietäten. Beobachtungen zu gemischten Formen der Rede in Weißrussland, der Ukraine und Schlesien, BIS-Verlag der Carl von Ossietzky Universität, Oldenburg 2013, s. 1-26.
19. Wyderka B., Germanizmy jako problem leksykograficzny, w: Gwary dziś II,
red. J. Sierociuk, Poznań 2003, s. 217-222.
20. Wyderka B., Granice dialektu śląskiego, w: Granice Śląska w interdyscyplinarnej perspektywie, red. R. Gładkiewicz, T. Sołdra-Gwiżdż, M.S.
Szczepański, Opole-Wrocław 2012, s. 57-75.
21. Wyderka B., Językowe subregiony Śląska, w: Z polskich studiów
slawistycznych, seria X, Językoznawstwo, Warszawa 2002, s. 263-270.
22. Wyderka B. (red.), Słownik gwar śląskich, t. 1-15, Opole 2000-2016.
23. Zaręba A. (red.), Śląskie teksty gwarowe (z mapką), Kraków 1961.
24. Zaręba A., Śląsk w świetle geografii językowej, Wrocław-Warszawa-Kraków-
Gdańsk 1974.

Jolanta Tambor
Oberschlesische Dialekte und Mundarten1

Die Beschreibung des oberschlesischen Ethnolekts – sein Status, seine Gebietsabgrenzungen und die Binnendifferenzierung – lösen viele Diskussionen und sogar Kontroversen aus. Mit großer Sicherheit kann festgestellt werden, dass der oberschlesische Ethnolekt als eine slawische Variante betrachtet wird. Sie wird in den Grenzen der Woiwodschaft Schlesien und der Woiwodschaft Oppeln sowie teilweise im Grenzgebiet der Tschechischen Republik gesprochen. Der schlesische Ethnolekt – also, wie man ausdrücklich betonen sollte – der
slawische Ethnolekt – charakterisiert sich durch eine Reihe von typischen
Spracheigenschaften, die ihn vom Standardpolnischen und dem Tschechischen unterscheiden. Diese typischen Spracheigenschaften stellen die Abgrenzung der oberschlesischen Varianten dar. Dies ist ein wichtiger und bedeutender Vorbehalt, da oft wiederholt wird, dass es an Anzeichen der Abgrenzung der oberschlesischen Varianten fehlt. Es gibt jedoch sehr viele davon. So schrieb Karol Dejna über die Schwierigkeit der eindeutigen Bewertung: „Die
ethnisch-sprachliche Abgrenzung des Gebiets, das den Ursprung für die schlesischen Sprachinnovationen bildete, reicht bis zu den Zeiten vor der Piastenherrschaft zurück in der die einzelnen schlesischen Stämme oder Stammesgruppen das Odertal bis zu der Mündung von Bóbr besetzten. Obwohl das Gefühl der Abgrenzung von Schlesien schon seit langem stark spürbar war und über viele Jahre durch eine Reihe politischer Faktoren vertieft wurde,
entwickelte sich der Dialekt auf diesem Gebiet in vielen Einzelheiten genauso wie die benachbarten Dialekte. Auch zum Zeitpunkt der Verringerung der Kontakte der schlesischen Bevölkerung zur Bevölkerung des Oppelner Landes oder Kleinpolens entwickelten sich die Spracheigenschaften hier parallel. Vermutlich aufgrund der stärkeren Sprachaffinität und vielleicht wegen ähnlicher „Substrate“ (Dejna 1973, 261). Kazimierz Nitsch bewertet die schwache Abgrenzung von Oberschlesien noch strenger: „Betrachtet als Ganzes, weist
Schlesien keine charakteristischen positiven Spracheigenschaften auf. Als solche könnte man lediglich ‚je‘ im Wort jegła… anerkennen” (Nitsch 1957, 99). Dennoch kann gleichzeitig entschieden festgestellt werden, dass diese Eigenschaften in dieser Konfiguration und Stärke in keiner anderen Region auftreten. Zu einem wichtigen und typischen Element der Charakteristik des Oberschlesischen gehört die semantische Ebene – das heißt, eine Vielzahl

1 Der größte Teil meines Artikels wurde zuvor von mir in der vom Institut für
Regionalforschung in Kattowitz betreuten Internet-Enzyklopädie der Woiwodschaft Schlesien unter dem Begriff „Der oberschlesische Ethnolekt“ veröffentlicht.

von Entlehnungen aus dem Deutschen (im zentralen und nördlichen Teil) sowie aus dem Tschechischen (im südlichen Teil, insbesondere jenseits von Tschechien). Folglich bildet die systemslawische sowie die slawisch-lexikalische Grundlage mit einer sichtbaren Vielzahl von Entlehnungen aus dem Deutschen einen eigenartigen Komplex. Darüber hinaus unterscheiden sie sich in deren Anwendung von ähnlichen Eigenschaften in anderen Dialekten.
Hervorzuheben ist an dieser Stelle, dass in beiden behandelten Subsystemen auch andere Einflüsse gefunden werden können: das grammatische Subsystem weist viele Elemente von Entlehnungen aus dem Deutschen (Postposition „ale“, Vielzahl im Passiv: „ona mo wyskoczone kolano”, die Uhrzeitbestimmung: „czi ćwierci na piónto”[dreiviertel Fünf]) auf, das lexikalische Subsystem hingegen enthält die meisten slawischen Elemente.

Seit der Entstehung der Europejskiej Karty Języków Mniejszościowych lub Regionalnych [Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen] erhielten und erhalten viele Ethnolekte den Status einer Sprache (Minderheitensprachen – Nationalsprachen und ethnische
Sprachen; Regionalsprachen) und andere erheben Anspruch auf einen solchen Status. Unter diesen Sprachen befindet sich auch der oberschlesische Ethnolekt. Die polnische Gesetzgebung stellt an die Ethnolekte, die als „Sprache“ anerkannt werden sollen, die Anforderungen der Kodifikation, des Bestehens der literarischen Variante („literarische Sprache“). Es gibt jedoch keine festen Regeln und strenge Richtlinien, nach welchen der Umfang der erforderlichen Kodifikation bestimmt und der Begriff der „literarischen Sprache“ definiert wären. Einige Versuche – unternommen von einer Gruppe Abgeordneter des
polnischen Sejm – zur Änderung des Gesetzes vom 6. Januar 2005 über nationale und ethnische Minderheiten sowie die Regionalsprache sind fehlgeschlagen. Die Gründe für diese Erfolglosigkeit liegen in der Finanzierung. Der Schutz einer weiteren Regionalsprache würde zu große staatliche finanzielle Aufwendungen erfordern. Politisch gesehen gibt es die Furcht vor Autonomie Bestrebungen, die als separatistisch identisch verstanden werden sowie vor deutschen Sympathien.

Es ist demnach dafür zu sorgen, dass der oberschlesische Ethnolekt in seinen differenzierten Varianten, von der politisch-rechtlichen Situation unabhängig, gründlich beschrieben wird. Versuche einer Kodifikation basieren oft auf eigenem Gutdünken, Vermutungen, Annahmen und Beobachtung der eigenen Familie und Bekannten. Es wird keine gründliche wissenschaftliche Forschung betrieben, die zu bestimmten Festlegungen mit objektiv wissenschaftlicher Natur führen würde. Daher möchte ich hier zwei Projekte nennen, an denen Mitarbeiter der Schlesischen Universität teilnehmen, um den Aussagen wie: „Ich
glaube”, „wahrscheinlich”, „eher”… ein Ende zu setzen. Das eine semantische Projekt, geleitet von der Carl von Ossietzky Universität in Oldenburg bezieht sich auf eine Untersuchung von 2100 Befragten, die eine Antwort auf die Frage nach dem aktuellen Stand (Anzahl und Umfang) der Germanismen in dem oberschlesischen Ethnolekt (in Polen) geben sollte. Das zweite grammatische Systemprojekt unter der Leitung der Universität in Hamburg erlaubt die Aufrechterhaltung bestimmter grammatischer Strukturen festzustellen.

Hier ein paar Worte über den Fachwortschatz. Bei den Mundarten handelt es sich um territoriale Varianten einer Sprache, die auf dem jeweiligen Gebiet, in jeweiligem Staat gesprochen wurde. Sie gruppieren sich in übergeordnete Einheiten – Dialekte2. Die polnische Dialektologie unterscheidet in Polen gegenwärtig 4 Grunddialekte: den kleinpolnischen Dialekt, den großpolnischen Dialekt, den masowischen Dialekt und den schlesischen Dialekt. Im Zusammenhang mit der Beschreibung des oberschlesischen Ethnolekts ist es von
Bedeutung, einige Begriffe zu definieren. Der Begriff Mundart (Dialekt) bedeutet eine territoriale Variante einer Sprache (Dachsprache), die mindestens vor XX. Jahrhundert gebildet wurde. Es handelt sich um eine dynamische und mit der Zeit veränderbare Struktur (wie jede Sprachvariante, jeder Lekt). Ein gemischter Code, im Verbund mit der Sprache der Stadt, bedeutet ein sprachliches Phänomen, bei dem sich die neuen sprachlichen Varianten aufgrund der Migration der Bevölkerung aus dem Lande in die Städte mischen, gegenseitig
beeinflussen und sogar neue Varianten entstehen. Bei einem Interdialekt, einer Intersprache handelt es sich um eine überregional gesprochene Variante einer Sprache, in der bestimmte Regionalismen unter Anwendung der grammatischen Regeln (aber nicht ausschließlich) der Zielsprache (hier: Standardpolnisch) verwendet werden. Sie wird volksweit verstanden. In Oberschlesien kann man auf alle genannten Typen der Varianten stoßen – mit unterschiedlicher Intensität der regionalen Merkmale. Die Tatsache bestimmter phonetischer grammatischer und lexikalischer Umbildungen ist als ein natürliches Phänomen anzusehen.
Der Stilveränderung und der Änderung der Lebensweise der Gesellschaft folgt auch die Veränderung der Sprache dieser Gesellschaft. Die Sprache spiegelt die gesellschaftlichen Veränderungen, die mentalen Veränderungen und die Veränderungen im sozialen Bewusstsein

2 Die heutige Sprachwissenschaft differenziert oft nicht mehr zwischen den
Begriffen Mundart und Dialekt, siehe z.B. bei Dubisz S., Wiedza o współczesnych gwarach w badaniach z zakresu historii języka, in: Gwary dziś, T. 1, Metodologia badań, ed. J. Sierociuk, Poznań 2001, S. 7; Rieger J., Cechosz I., Dzięgiel E., Badania gwar kresowych dziś, in: Gwary dziś…, S. 108; Polański K. (ed.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław- Warszawa-Kraków 1999, S. 118. Die gegenwärtige Abgrenzung zwischen den Mundarten verschwand. Wenn von Mundarten gesprochen wird, sind eher größere Einheiten mit territorial mehr verbreiteten Spracheigenschaften gemeint. Die Grenzen nähern sich immer mehr den Dialektgrenzen (oder einem Teil der Dialekte).

der Sprecher wider. Der schlesische Ethnolekt und die ihn begleitenden Varianten (Intersprache, Mischcode, Mischung) spielen in den Städten von Oberschlesien oft die Funktion der Umgangssprache3. In Situationen, bei denen in anderen Regionen Polens für den Ausdruck von Gefühlen, für die Beschreibung von etwas gewöhnlichem4, alltäglichem Umgangssprache verwendet wird, benutzen die Bewohner des industriellen Oberschlesiens
eine der genannten Varianten, in der die Kolloquialismen durch die Regionalismen (Mundartwörter) ersetzt werden. Diese Varianten treten in Oberschlesien je nach Region, Alter der Sprecher und der Situation in unterschiedlicher Intensität auf – wer der Angesprochene ist, was für ein Thema besprochen wird oder an welchem Ort das Gespräch erfolgt.

Das Wichtigste zu diesem Zeitpunkt ist die Erstellung von Beschreibungen der zurzeit funktionierenden Ethnolekte/Regiolekte in einer einigermaßen einheitlichen Form5. Wenn man den gegenwärtigen (nicht ausgedachten, idealisierten) Stand beschreiben möchte, darf man weder die synchronischen Varianten der Sprache noch die Akzeptanz der Umbildung in der diachronischen Perspektive außer Acht lassen. Beginnend mit den Änderungen aufgrund der deutschen Sprache, die über Jahrhunderte die schlesischen Sprecher wie ein natürliches Element umgab bis hin zu einer Vielzahl an Polonisierungen, da eben Schlesien auch ein Element im polnischen Sprachraum war. Der Forscher muss sich also bemühen, objektiv zu bewerten, welche Änderungen zu den festen, einigermaßen verfestigten, stabilen und allgemeinen Änderungen gehören und welche sich als vergänglich und vereinzelt erweisen. Er muss in der Lage sein, die Ausdruckskraft einer Spracheigenschaft und ihre Stärke im Kontext
bewerten zu können. Dies ist von großer Bedeutung für die Bestimmung und

3 Sehe z.B. Labocha J., Nauka języka polskiego na Zaolziu. Potrzeby i
perspektywy, in: Śląsk jako region pogranicza językowo-kulturowego w edukacji, ed. I. Nowakowska-Kempna, Katowice 1997, S. 205-206.
4 Lubaś W., Polskie gadanie. Podstawowe cechy i funkcje potocznej odmiany
polszczyzny, Opole 2003, S. 27-41.
5 Als eine interessante Information ist es erwähnenswert, dass schon Kazimierz
Nitsch – einer der hervorragendsten Autoren der polnischen Dialektologie versuchte– in seinen Beschreibungen die schlesischen Mundarten zu vereinheitlichen. Er bemühte sich eine Kodifikation aufzubauen. Dabei lenkte er seine Schritte nach folgendem Urteil: „Diese [Varianten- – J.T.] Vielfalt ist ohne Zweifeln sehr allgemein. Es besteht aber auch beinahe immer eine typische, normale und von den momentanen Umständen unabhängige Aussprache,
die sowohl den Sprecher als auch den Empfänger beeinflussen. Diese Aussprache ist für uns die wichtigste, sie muss die Grundlage bilden …” (Nitsch K., Dialekty polskie Śląska, cz. I, Kraków 1939, S. 7-8).

Aufrechterhaltung der Mundarteigenschaften bzw. der regionalen Eigenschaften6. Eine der für Masowien, Kleinpolen und einen Teil Schlesiens charakteristischen dialektalen Haupteigenschaften ist das Masurieren, d.h. Das Ersetzen einer Reihe der alveolaren Spiranten (Zischlaute) und Affrikaten mit den dentalen Zischlauten. In den Mundarten mit Masurieren sagt man [zaba] statt [żaba], [safa] statt [szafa], [capka] statt [czapka]. Diese Eigenschaft versuchen am ehesten die Personen abzulegen, die aus dem Lande in die Stadt
umziehen. Sie wird nämlich als eine der peinlichsten angesehen. In der gegenwärtigen Forschung charakterisiert das Auftreten dieser Eigenschaft daher eine hohe Variantenvielfalt. Historische Eigenschaften mit schwacher Ausdruckskraft wie z.B. der Frikativ r oder der Laut zwischen r und ż sind im Teschener Schlesien zu finden. Sie charakterisieren sich ebenfalls durch eine hohe Variantenvielfalt. Zusätzlich beeinflusst die polnische Sprache den Schwund dieser in der Aussprache schwierigen Laute. Die Aufgabe der Forscher, die schlesische Mundart zu beschreiben, ist daher außergewöhnlich wichtig. Die Beschreibung darf aber nicht mit den Folgen der Auflösung oder mit dem Code-Switching belastet werden7.

Die lexikalische Spezifität der Regiolekte ist oft mit den kulturellen und
gesellschaftlichen Realitäten des Gebiets verbunden, in dem sie auftritt. Es ist offensichtlich, dass die Regiolexik (Wörter aus den Regionalsprachen, Mundartwörter, Dialektwörter) in die Allgemeinsprache mit seinem Designat übernommen wird. So war das auch im Falle der schlesischen Wörter krupnioki und wodzionka, man hört aber auch immer häufiger Wörter wie: gorol, hanys, hajer, gruba, szychta usw. Diese lexikalischen Varianten sind oft mit einem
Beruf verbunden (in Oberschlesien betreffen sie die Arbeit eines Bergmanns, eines Hüttenarbeiters). Es ist ebenfalls anzumerken, dass die lexikalischen Varianten in den Mundarten “ostpolnischen“ Ethnolekten8 häufiger auftreten und einen anderen Charakter haben als die, die bei den zentral ansässigen Mundarten vorzufinden sind: es gibt mehr

6 Trudgill P., Dialects in contact, Oxford 1986, S. 36-38.
7 Das Code-Switching bewirkt eine unbewusste Veränderung in beiden Codes – es wird die Aussprache, die Grammatik, die Lexik beeinflusst – manchmal vergänglicher und manchmal mehr haltbar. Zum Thema Code-Switching sehe: Kurek H., O szczególnym typie przełączania kodów w gwarach, czyli o świadomym wprowadzaniu elementów literackich do rozmów z dziećmi, „Język Polski” 1993, LXXIII, Nr. 1–2; Kurek H., Przełączanie kodu językowego, czyli socjolingwistyczne aspekty wzajemnego oddziaływania języka literackiego i dialektów, in: Skudrzyk A., Rudnicka-Fira E., ed., Dialektologia. Materiały pomocnicze. Konteksty socjolingwistyczne, Katowice 2010.
8 Die Ostgebiete werden allgemein als „Grenzland“ eines Staates verstanden. Daher
neben den traditionellen Ostgebieten = den Polnischen Ostgebieten werden noch die
Westgebiete und die Süd-West-Gebiete unterschieden.

Entlehnungen aus der benachbarten Sprache. Beim oberschlesischen Ethnolekt handelt es sich um eine Entlehnungen aus der deutschen Sprache (Germanismen), insbesondere im Falle des preußischen Oberschlesien. Im Teil des österreichischen Oberschlesien gleichen sich diese Entlehnungen mit Entlehnungen aus dem Tschechischen (Bohemwörter) aus.

Gegenwärtig scheinen diese Mundarten und Dialekte zu verschwinden. Als bedeutende Ursachen sind in diesem Falle Migration, Umsiedlungen und Repatrierung zu erwähnen. Unter den Ethnolekten (Mundarten, Dialekten und Regionalsprachen und Minderheitssprachen) hat der oberschlesische Ethnolekt einen besonderen Stellenwert. Er ist keine typische ländliche Volksvariante, wie in vielen anderen Regionen. Im Gegenteil, er ist deutlich eine Sprache der Stadt. Nach der letzten Volkszählung 2011 bestätigten ca. 850 Tausend Befragte ihre schlesische Identität (erste oder zweite) und die schlesische Sprache wählten über eine halbe Million Menschen als ihre erste Sprache. Dies gibt Grund zur Annahme dass das Schlesische noch Jahre überdauert. Um diese Sprache jedoch vor der Verschiebung in Richtung der Schwundsprachen zu schützen, sollte sie – wenn nicht direkt kodifiziert – dann zumindest gründlich beschrieben werden.

Das Ansehen des schlesischen Ethnolekts ist immer noch negativ. In zahlreichen
Familien verwenden die Kinder und Jugendlichen diese Sprache nicht aktiv, das passive Kennen besteht mehr in dem Verstehen eines Teils von Regionaltexten (nicht der Mehrheit der Texte) als in der Fähigkeit diese Texte zu verfassen. Andererseits brachten die letzten zehn Jahre des XX. Jahrhunderts eine Belebung der regionalen Tendenzen und eine Blütezeit der Regiolekte mit sich.

Die Beschreibung des oberschlesischen Ethnolekts wird durch die
Binnendifferenzierung und die Differenzierung der schlesischen Mundarten erschwert. Die Isoglossen der unterschiedlichen sprachlichen Phänomene stimmen nicht überein. Es ist eine sehr schwierige Aufgabe die festen, nicht kontroversen Teile abzugrenzen. Ich möchte jetzt ein wenig auf die Beschreibung der früheren geografischen Gebietsverteilung eingehen.

Marian Kucała unterscheidet hauptsächlich zwischen zwei Teilen von Schlesien, auch wenn er von einem dritten möglichen Teil schreibt: „Sprachlich gesehen wird Schlesien in Nieder- und Oberschlesien (manchmal unterscheidet man noch Mittelschlesien) oder in Teschener Schlesien, Oberschlesien und Oppelner Schlesien unterteilt”9. Alfred Zaręba, der Hauptforscher im Gebiet Schlesiens liefert eine Beschreibung der schlesischen Mundarten,

9 Kucała M., Twoja mowa cię zdradza. Regionalizmy i dialektyzmy języka polskiego, Kraków 1994, 109.

die unter den Beschreibungen der Dialektologen eindeutig am detailliertesten ist. Im Kernteil unterscheidet aber auch er nur zwei Hauptgebiete: „Schlesien beansprucht ein großes Gebiet von den Beskiden im Süden bis zu Großpolen im Norden und ist sprachlich nicht einheitlich. Den Erwähnungen über die Eigenschaften der schlesischen Mundarten nach, neben den
Haupteigenschaften wie die Aufrechterhaltung der Lautgruppe rzi (Typ grziby), das Auftreten der Lautgruppe strz, zdrz, das Beibehalten der aoristischen Endung -ch (pisałech), gibt es eine Reihe von Phänomenen, die für die jeweilige schlesische Mundart spezifisch sind. Hauptsächlich werden zwei große Mundartbereiche gegenüber gestellt. Es sind das südliche Schlesien und das nördliche Schlesien, auf deren Gebieten noch ein paar einzelne Mundarten
abgegrenzt werden können. Das über die Aufteilung der schlesischen Dialekte in nieder- und oberschlesische Mundart entscheidende Hauptphänomen ist das Vorkommen oder das Fehlen von Masurieren: Im Teschener Schlesien kennt man das Masurieren nicht, hingegen im Oppelner Schlesien wird masuriert. Die Binnendifferenzierung der Mundarten im Rahmen der beiden größeren Gruppen ist nicht gleich: die Mundarten im Süden sind vielfältiger. Der
Grund dafür sind unter anderem die geografischen Bedingungen, z.B. gebirgige Landschaften. Die Mundarten des tiefer gelegenen Schlesiens im Norden sind einheitlicher”10.

Beide Forscher unterscheiden deutlich, aber lediglich in Bezug auf das Schlesien im Süden, also das Teschener Schlesien und das Schlesien im Norden, also das Oppelner Schlesien. Das mittlere Schlesien, also genauer gesagt das zentrale industrialisierte Oberschlesien wird lediglich von Kucała erwähnt11. Es ist hier deutlich zu betonen, dass das

10 Zaręba A. (ed.), Śląskie teksty gwarowe (mit Karte), Kraków 1961, 10-11. Zaręba
unterscheidet noch detaillierter: in Schlesien im Süden: die Jabłonkower Mundart (keine Aussprache von ẽ wie ã, halbweiche Aussprache), die Teschener Mundart (keine Aussprache von ẽ wie ã), Mundarten an der polnisch-tschechischen Grenze (mehr tschechischer und slowakischer Einfluss), die Gleiwitzer Mundarten (ẽ wie ã im Auslaut, ẽ wie ỹ im Inlaut ohne Rücksicht auf den Laut davor), die Glogauer Mundart (oder Prundniker Mundart) (kein Masurieren, Diphthongierung der Vokale, die Aussprache von ã in allen Positionen, Mischung in der Flexion von spirantisierten (weichen) und plosiven (harten) Wortstämmen also auch i
nach plosiven Stämmen wie die Endung: stari ‘stary’[alt], żywi ‘żywy’[lebendig]). Im Norden Schlesiens hingegen unterscheidet er: die Niemodliner Mundarten (ähnlich zu den Prundniker Mundarten, es tritt hier aber das Masurieren auf), die Oppelner Mundarten (Aussprache von ẽ wie ã nur nach den harten Lauten im Auslaut und nach den weichen Lauten im Inlaut wird ẽ wie ỹ ausgesprochen, Diphthongierung der Vokale , die Endung 2. Person Pl. -cie), die Kluczborker Mundarten (Aussprache ẽ wie ã nur nach harten Lauten im Auslaut und nach den weichen Lauten im Inlaut wird ẽ wie ỹ ausgesprochen, die Endung 2. Person Pl. -ta).
11 Die Forscher – die Dialektologen – wie schon erwähnt – verzichteten aus Prinzip auf die städtischen und Industriegebiete, auch wenn sie diese These nicht expressis verbis darlegten. Perspektiven, die zu einer Veränderung führen sollten, spätere soziolinguistischen Fragestellungen resultierten ebenfalls in keiner Beschreibung der schlesischen Mundarten der

Fehlen des zentralen Schlesiens kein Zufall ist. Bei den Untersuchungen von Zaręba wurde es überhaupt nicht in Betracht gezogen – es passt in keine der ausgegliederten Teile: das Fehlen des Masurierens verschiebt sich nach Süden. Viele andere deutliche grammatische und lexikalische Eigenschaften würden die Mundart eher in den nördlichen Teil einordnen. Diese zweigliederige Aufteilung beruht auf fehlenden Daten aus dem Gebiet, das in den Untersuchungen konsequent umgangen wurde.

Das zentrale Oberschlesien erscheint erst in den neusten Sprachbearbeitungen. In der Veröffentlichung unter dem Titel Gwara śląska – świadectwo kultury, narzędzie komunikacji beschreiben die Autoren den Forschungsbereich wie folgt: „Wir müssen auf den Begriff Oberschlesien im Sinne des XIX. Jahrhunderts zurückgreifen. Zu dieser Zeit wurde die Kattowitzer- und Bytomer Industrieregion als das Zentrum von Oberschlesien angesehen”12.
Die Dreiteiligkeit von Oberschlesien (im weiten Sinne) sanktioniert Bogusław Wyderka im Vorwort13 zum Słownik gwar śląskich, wo er aufgrund der Beschreibung der Spracheigenschaften auf bedeutende Subregionen hinweist:
Oppelner Schlesien (im Norden; Hauptstadt der Region – Opole) (SO)
Oberschlesien14 (in der Mitte, Industriegebiet; Hauptstadt – Katowice) (SK)
Teschener Schlesien (im Süden; Hauptstadt – Cieszyn) (SC)

Industriegebiete.
12 Skudrzykowa A., Tambor J., Urban K., Wolińska O., Gwara śląska – świadectwo
kultury, narzędzie komunikacji, Katowice 2001, S. 14-15.
13 Wyderka B. (ed.), Słownik gwar śląskich, T. 1, Opole 2000.
14 B. Wyderka bemerkt die Zweideutigkeit des Begriffs Oberschlesien: „Bei dem Begriff des Teschener Schlesiens handelt es sich um einen verhältnismäßig stabilen und einheitlich verständlichen Begriff. Viele Missverständnisse ruft hingegen die Bezeichnung Oberschlesien hervor. Historisch gesehen wurden so die früheren Herzogtümer wie das Oppelner Herzogtum, das Ratiborer Herzogtum, das Teschener Herzogtum und das Plesser Herzogtum genannt. Zu den Zeiten von Preußen entstand aus diesem Teil von Schlesien (Teschener Schlesien ausgenommen) der Regierungsbezirk Oppeln. In der Zwischenkriegszeit wurde als
Oberschlesien das Industriegebiet von Oberschlesien mit den anliegenden schlesischkleinpolnischen Grenzgebieten bezeichnet. Dieses eingeschränkte Verständnis des Namens Oberschlesien begründete die Verbreitung des Namens von Oppelner Schlesien für die Bezeichnung des übrigen historischen Teils Oberschlesien. Es waren Gebiete der heutigen Woiwodschaft Oppeln samt den Ratiborer-Gebieten (gegenwärtig gehören sie zu der Woiwodschaft Schlesien). So ist es auch heute das allgemeine, durch Massenmedien verfestigte Verständnis der Begriffe Oberschlesien und Oppelner Schlesien“ (Wyderka B. (ed.), Słownik gwar śląskich…, S. XIV). Es ist hinzuzufügen, dass diese Aufteilung,
unterstrichen durch das Verständnis der oben genannten Begriffe, nur die Namen der Woiwodschaften: der Woiwodschaft Schlesien und der Woiwodschaft Oppeln vertiefen.

Diese Subregionen weisen viele gemeinsame Spracheigenschaften (nach Zaręba) auf.
Manche von ihnen unterscheiden sich aber sehr deutlich. Zu den bedeutenden Unterschieden zählen z.B.:
· Präsens, 1. Person Sing. Und Akk. Sing. Femininum:
SO: widzã tã krowã / dziołchã; pijã tã kawã
SK: widza ta krowa / dziołcha; pija ta kawa
SC: widzym tym krowym / dziołchym; pijym tym kawym
· Das Masurieren – die Aussprache der dentalen Zischlaute anstatt der
alveolaren Spiranten (Zischlaute) und die besondere Aussprache der mit „rz”
geschriebenen Laute wie z.B. czasem, czerwony, przyszedł, grzyby:
SO: casym, cyrwóny / przised, grziby
SK: czasym, czyrwóny / prziszed, grziby
SC: czasym, czyrwóny / přiszed, gřiby
· Die Aussprache des verengten Lautes – des geneigten á
SO: -ou / goudać (Diphtong)
SK: -o / godać
SC: -o / godać

Ich möchte jetzt die Eigenschaften des oberschlesischen Ethnolekts im engeren Sinne dieses Begriffs – des zentralen Oberschlesien das sich gegenwärtig in den Grenzen der Woiwodschaft Schlesien befindet – näher betrachten. Die besprochenen Spracheigenschaften werden oft in Bezug auf analoge allgemein polnische Eigenschaften genannt, da es sich genetisch und topologisch gesehen um die naheliegendsten Eigenschaften handelt. Darüber hinaus vereinfachen solche Bezugspunkte die Rekonstruktion der Verteilung.

Phonetik
Das Vokalsystem umfasst 6 helle Vokale wie im Standardpolnisch: [i], [y], [e], [a], [o], [u] sowie 3/10 der geneigten Vokale: [é], [á], [ó] / [é], [ey], [ye], [i], [y], [á], [ao], [o], [ó], [ou]. Alle Vokale sind labial. Das Vorhandensein von Nasallauten ist in jeder Form problematisch (die Nasalierung des Vokals vor dem Nasalkonsonanten ist meistens sehr schwach, mit dem Ohr nicht hörbar, nur durch Messungen nachweisbar).

Die geneigten Vokale (enge Vokale) werden mit erhöhter Artikulation realisiert. Bei zwei von ihnen verändert sich der „Neigungsgrad“ (Erhöhung, Verengung der Artikulation) – von den „eigentlich“ geneigten Vokalen d.h. Solchen, die tatsächlich einen Zwischenlaut zwischen zwei „sauberen“ (hellen) Vokalen bilden: [ao] (ein Zwischenlaut zwischen [a] und [o]), oder [ey], [ye] (ein Zwischenlaut zwischen [e] und [y]), zu Vokalen, deren Klangfarbe mit einem höheren Vokal gleichgestellt wird wie [o] und [y]/[i].

Der geneigte Vokal [á] wird immer als ein Laut [o] realisiert. Die Position des
häufigsten und ausnahmslosen Auftreten von [á]: óna jes miło serdeczno, widziałach czerwono fana; -yja/-ija: kopsni sie na kolanijo; -nie, -cie: niy do pszebycio; niy do pomyślynio; czytóm, czytosz; zapómniołch, mjyszkoł; ist ein lexikalisiertes Wort: jo, zaros, teros/teroski.

Der Status des geneigten Vokals [é] ist beim schlesischen Ethnolekt dem geneigten á extrem entgegengesetzt. Es handelt sich um einen Vokal, der am schwierigsten zu identifizieren ist. Die Ausdruckskraft ist in diesem Fall am schwächsten. Der geneigte Vokal é – was für den oberschlesischen Ethnolekt charakteristisch ist – geht in [y] auch nach weichen Lauten (auch nach weichen Mittelzungenmitlauten und nach [j]) über – obwohl je näher zum Teschener Schlesien (im Süden), desto öfter ist die Aussprache als [i] nach weichen Lauten zu hören (ni, łobleczyni, nojbarzi, powstani): osiym/łoziym, wziyło/wziyno, w Niymcach, niy, śniyk, bardziyj, pjyrsze, dopjyro, zmjynidź, wjysz. Selten wird [é] mit dem Vokal [i] auf dem gesamten Gebiet gleichgestellt – ślónskigo, Lubańskigo; -dziści, -dziścia: cztyrdziści, czidziści.

Der geneigte Vokal [ó] wird immer als ein Zwischenlaut zwischen [o] und [u], also wie [ou] ausgesprochen. Im oberschlesischen Ethnolekt wird dieser Vokal selten mit [u] gleichgestellt: na dómach, óni, ón, Bytóm, muwjół, załatfjół. Die Beschreibung der Partition des Auftretens von [ó] im Verhältnis zu der allgemeinen polnischen Sprache ist keine leichte Aufgabe. Man kann nämlich weder die historischen Regeln noch die gegenwärtigen orthographischen Regeln so einfach übertragen. Der Vokal [ó] tritt auch als eine weitere Stufe der Neigung (erhöhte Artikulation) von a: czytóm, czytómy, róma, auf.

Das Auftreten des geneigten [ó] stellt im Schlesischen einen phonologischen
Unterschied dar – wohl den ausschließlichen Unterschied im System. Dadurch werden nämlich manche Wortpaare nach der Bedeutung unterschieden: bjóły (poln. biły): bjoły (poln. biały), bół (poln. był): boł sie (poln. bał się), pjół (poln. pił): pjoł (poln. piał).

Die Nasalvokale, die so genannten Nasallaute treten im Ethnolekt von Oberschlesien nicht auf (obwohl sie als Übertragung aus dem Standardpolnischen erscheinen. Ohne Untersuchungen ist es aber schwierig festzustellen, in wieweit das eine Eigenschaft der Intersprache, der Sprachmischung oder des Code-Switching ist oder eine expansive
Eigenschaft, die das System verändert). Unten einige Beispiele der charakteristischen Zweilaut-Realisierung der sog. Nasale: Ślónzoki, deślónzakowatość; po czyńści, skóńś, gwaróm, sóm. Das Schließen der Zunge und der Zähne im Mund während der Artikulation des zweiten nasalen Sequenzelements [n] beeinflusst u.a. die spezifischen Umbildungen in der
Lautgruppe, also neben: jynzyk gibt es auch: umi dwa jyndzyki, po ślónsku – po ślóncku, mynża – myndża, ciynszko – ciynczko, ślónskości – ślónckości, Ślónzok – Ślóndzok. In einer der Flexionskategorien d.h. im Akk. Sing. Femininum der Adjektive, findet die Aussprache des Auslaut-Buchstaben -ą wie [-o] (im Instrumental mögliche Zerlegung des Nasals in [-óm]): lubjóm praca tako zwyczajno; jo móm stało zmjana statt.

Eine Eigenschaft, die über das System entscheidet, ist die Aussprache der Lautgruppen [ši], [ži]. Dies betrifft solche Anwendungen, wo [š] und [ž] Laute sind, deren Buchstabenentsprechung rz ist. Der Ethnolekt von Oberschlesien behält auf gewisse Art und Weise die Abgrenzung des Frikativs ř (im Teschener Schlesien wird bei manchen Menschen der tatsächliche Frikativ ř vorgefunden). Einige Beispiele wie: [žyć] : [ž’ić] (poln. żyć : rzyć), [čy mje] : [č’imje] (poln. czy mnie…? : trzyma), [čysta] : [č’ista] (poln. czysta : trzysta), [čy] : [č’i] (poln. czy : trzy) deuten auf eine phonologische Abgrenzung hin. Die Weichheit der
Laute [ž’] (rz), [č’] (<trz) kann man als eine distinktive Eigenschaft betrachten. Die Vereinfachung der Lautgruppe [ṭš] / [čš] > [č] und analog der Lautgruppe [ḍž] > [ѯž] > [ž] tritt sehr regelmäßig auf: czeba, niypoczebno, poczebno, poczebowali, niy pacza, szczelóły, sioszczyniec, wyszczałóf, szcziga; dżistnół sie, dżymje.

Charakteristisch für Oberschlesien ist der Wegfall der Laute in den Lautgruppen – ł: posugiwać sie, suchej, abo. In manchen Wörtern ist der Wegfall der Laute auf der Grenze zwischen der Phonetik und der Lexik, die zu den semantischen Veränderungen führen. Das substantivierte Adjektiv tuste im Sinne von ‘smalec’ [Schmalz] mit Grieben wurde lexikalisiert – in diesem Falle kann in der Form tłuste überhaupt nicht vorkommen – z.B. chlyp s tustym, sznita s tustym.

Der oberschlesische Ethnolekt charakterisiert sich auch durch die prothetischen Laute: [j] als das Ergebnis der Präjotierung (rostomajte, jscać) und [ł] als das Ergebnis der Labialisierung (łod bajtla, musza sie łosuchać).

Unter anderen Eigenschaften ebenso erwähnenswert sind: der Übergang vor dem Laut [s] > [š] auch in neuen Lexemen (ło szkarbnikach; ło sztarych stawach; sznikers); die harte Aussprache der Lautgruppen [ke], [ky] i [ge], [gy] (kerowniczyj, jakyjś, kerownicze, żatko kedy, Ślónzokym, po druge, ekage, szfager, po angelsku); das Masurieren bei manchen Menschen, die diese Eigenschaft in ihrem Mundartsystem haben, aber manchmal jedoch nur
in konkreten Wörtern (to znacy, zazwycaj, racy, żecy, za casuw, cudź, pszisłach, ino musiz godać) und schließlich ein paar Beispiele für charakteristische lexikalisierte Änderungen: [- m] > [-n] im Wort: potyn; [czt-] > [szt-] in den Wörtern: sztyrech, sztyry, sztyrdziści; [-ło-] > [-lo-] in den Ortsnamen: Kochlowice, Śfjyntochlowice (Świętochłowice).

Die stimmhafte Aussprache ist eine regionale Eigenschaft, die in Oberschlesien
sowohl für Menschen, die in Mundart, in Stadtsprache, im Interdialekt und im
Standardpolnisch sprechen, charakteristisch ist. wjenkszoźdź rodziny jednag mjeszka tutaj / na Śląsku.

Flexion
In dem Ethnolekt des industrialisierten Oberschlesien kommt es zur Mischung der Genus-Kategorie in der syntaktischen Folge. Manche Elemente treten in der männlichen Personalform auf und manche in der Sachform: pieski lotali; zwierzynta powylazowali na dwur. Interessant zu erwähnen ist auch die Veränderung der Genus-Charakteristik der belebten Substantive: von Tieren zu Personen (szpocy śpiywali) und umgekehrt von Personen zu unpersönlichen Substantiven: Poloki pszyśli; pierónskie Italoki przyjechali; były bardzo
robotne Ślónzoki).

Die meisten charakteristischen Eigenschaften in der Deklination beobachtet man in Substantiven Femininum im Nominativ Femininum -o (= [á]) in Fremdwörtern in -ja (früher: -ija, -yja): Francjo, kolanijo, im Genitiv Femininum die Endung -e bei weichen Stämmen: z Godule; do studnie; das Verwenden nach einer Verneinung eines Akkusativs an Stelle von Genitiv: niy zwracajóm na to uwaga, niy wypija ta kawa. Eine erkennbare Eigenschaft für Oberschlesien (im Unterschied zu dem ã in Oppelner Schlesien und -ym in Teschener Schlesien) ist die Endung -a im Akkusativ Femininum (Es handelt sich um eine Änderung, die
in der Perspektive des gesamten zentralen/industrialisierten oberschlesischen Ethnolekts an der Grenze zu Phonetik anzusetzen ist – d.h. man kann die Änderung als die Erweiterung der Artikulation und die Denasalisierung des nasalen Auslautvokals: -ę und der Flexion): dbadź o ta rodzina; die Endung -y/-i im Akk. Sing. der Deklination im Femininum (also das Verwenden in dieser Funktion des Genitivs): pszezywali ojca czy s koleji matki; widziołch mojigo kolegi, mjałach na gowje Marty sehen. Im Sing. Maskulinum schränken sich die
Änderungen bis auf die Häufigkeit der Verwendung der funktionalen Endungen ein: im Genitiv wird häufiger die Endung -a verwendet: śniega, dwora, dyszcza, ze Wschoda, im Dativ ist die Realisierung ausschließlich durch die Endung -owi möglich: mojymu chopowi to powjyc; ksiyndzowi, im Akkusativ schränken sich die Veränderungen bis auf gewisse lexikalisierten Formen ein – wie z.B.: na kfjetnia, na czyrfca.

Im Plural sind nicht so viele Änderungen vorzufinden und sie betreffen meistens die Häufigkeit des Auftretens von bestimmten Endungen. Vielmehr als in der regulären polnischen Sprache kann man den Gebrauch der Endung -ów ([-uf]) im Maskulinum beobachten. Insbesondere wenn Wörter mit dieser Endung im Genitiv und im Akkusativ Plural verwendet werden.

(Diese Endung tritt in Schlesien auch im Femininum auf): lykażuf, do szkoły dziołchuf nie czszeba, słuchafkuf, ceróf, bajtlóf. Im Lokativ Plural tritt ausschließlich die Endung -ach auf, also: w Niymcach, na Wyngrach, we Włochach.

Die Personalpronomen – ja [du], ty – [du] im Genitiv, Dativ, Akkusativ und im
Lokativ charakterisieren sich durch den Synkretismus der Formen: mje, ciebje. Das Pronomen oni / łóni [sie] im Plural tritt in der Funktion der Hochachtung oder in Situationen der Ansprache eines Menschen in 3. Person auf (Wendung direkt an eine ältere Person): óni przyśli wczoraj (Oma); óni sam ślezóm (die 85-jährige Oma wird direkt angesprochen). Erwähnenswert ist auch die Dativ-Form (Standardpolnisch: sobie) sie: jo by sie kupiła, żeby sie poczytać, musi sie wyrobić tyn paszport, on musi sie to pszeczytać.

Für die oberschlesische Konjugation ist die Endung a in 1. Person Plural im Präsens (anstatt des Allgemeinen -ę) charakteristisch: muwja sfojim jynzykym, Ebenfalls charakteristisch sind die Formen mit den Endungen, durch die das alte Aorist in 1. Person Plural in Vergangenheit und im Konjunktiv realisiert wird -(e)ch: urodziyłech sie, chodziyłech; podziwjołch, wjedziołch, dostołch. In der Flexion des Verbs im oberschlesischen Ethnolekt spielen die Änderungen des Verbstamms eine bedeutende Rolle, die häufigsten sind z.B.: dowo, dowomy, słońce stowo, spszedowajóm (und in dem davon gebildeten Substantiv: spszedowacka).

Typisch ist auch die Verneinungsform des Verbs być (im Sinne eines Hilfsverbs). Im Standardpolnischen gilt die Regel, dass das Verb być im existentiellen Sinne bei der Verneinung durch die Form des Verbs mieć ersetzt wird d.h. on jest tutaj – nie ma go tutaj, stół jest w pokoju – stołu nie ma w pokoju. Hingegen als Hilfsverb wird das Verb standardmäßig verneint (Verneinung signalisiert die Partikel nie: ona jest nauczycielką – ona nie jest nauczycielką, ona jest twoja – ona nie jest twoja. Im oberschlesischen Ethnolekt sind diese Formen einheitlich d.h. Die Regel des Verb być im existentiellen Sinne erstreckt sich auch auf das Hilfsverb: kero niy ma twoja; to niy ma łod łónygo ałto, óne niy ma czerwóne; ciotka niy ma bogato.

Die Verben realisieren die Tendenz zur „Verdopplung“ und „Verdreifachung“. Beim Ansprechen von älteren Personen mit gewissem Ansehen verwendet man die 2. Person Plural: ciotko dejcie sie pokój, legnijcie sie (zu einer Tante), Bryszko a pszićcie zaś und in der Beziehung zu sehr alten Menschen sogar die 3. Person Plural: ópa psziśli sam ino, Kowolko dali nóm te szolki.

Zu Betonen ist auch der breite Umfang des Auftretens der adverbialen Formen wie: po + …u: po mału, po leku, po nagu, po sagu, po bosoku, po ćmoku, po jasnoku, po widoku, po tóniu, po lekuśku.

Syntax
Für den oberschlesischen Ethnolekt ist die Partition der Präpositionen (anders als im Standardpolnischen) charakteristisch – od: to od ni curka, do (= dla) [für]: chcymy Ślónsk do Ślónzokuf, kluski do pani, ryba do pana, za: za stary Polski, my sie za dzieci abo za bajtli wychowali, und andere. Zu gewissen Syntax-Phänomenen gehört auch die aus dem Deutschen entliehene Konstruktion: widzieć/słyszeć [sehen/hören] + Akk. + Infinitiv: Ślónzoki widzóm pjynióndze na ulicy leżeć, jo jóm widzioł niyros stoć f kolyjce, tyź jóm słyszoł kiej śpjywać.
Interessant ist auch das Wort ale in Postposition, also am Ende einer Phrase oder eines Satzes. Es ist ein Element, das den vorhergehenden Inhalt unterstreicht. Es handelt sich um einen Germanismus (aber in der Standardposition und in der Postposition), obwohl auch in dem Altpolnischen das Wort ale in dieser Funktion auftrat: psziniyź mi to jutro ale, dej mi to ale, to może bydź dobre ale; mjołś ale to jusz fczoraj zrobić.

Wortbildung
Die Besonderheiten in der Wortbildung bestehen vor allem in einer anderen – anders als im Polnischen – Frequenzzerlegung der Affixe: Es gibt Präfixe wie – o-/ło- an Stelle von wy-: okómpać (‘wykąpać’) [baden], obrać (‘wybrać’) [wählen] und Suffixe – -ok ([-ák]): gupjelok, hotelok, ćmok, jasnok (po ćmoku, po jasnoku); -ik – in einem breiteren Umfang desDeminutivs als im Standardpolnisch: kocik, bracik (manchmal einfach im Sinne von ‘brat’ [Bruder] ohne die deminutive Funktion), cicik, Gercik, Enścik, Gustlik, Bercik, Ecik, Francik. Der Suffix -ka wird äußerst häufig zur Bildung von femininen Formen der Nachnamen im Maskulinum: Achteliczka (Achtelik), Kołodziejka (Kołodziej), Tamborka
(Tambor) verwendet.

Lexik
Der oberschlesische Ethnolekt gehört zu den Lekten mit einem großen Anteil an für diese Region typischen und für Personen außerhalb Oberschlesiens unverständlichen Lexik (welche aus dem beruflichen Sprachraum in die normale Sprache eindringt wie z.B.: gruba, szychta, pyrlik, karbidka, sztympel usw.). Diese andere Lexik wird oft als „Ausdrücke“ mit folgender Bedeutung bestimmt: 1) Entlehnungen aus dem Deutschen (Germanismen) werden im oberschlesischen Ethnolekt typisch umgewandelt und phonetisch sowie hinsichtlich der
Flexion und der Wortbildung angepasst: brele [Brille], fuzekle, sztrajchecle [Streichhölzer], ausgus [Ausguss], ajnfart [Einfahrt], tanksztela [Tankstelle], autobana [Autobahn], wuszt, luft [Luft], hyc, rychtować, szpanować (‘spannen’); 2) Wörter der heimatlichen slawischen Herkunft, die im Standardpolnisch nicht auftraten und bis heute nicht auftreten – es handelt sich also um schlesische Lexeme in der reinen Form: asić sie, klupać, podziwać sie, ryczka; 3) Wörter, die auch in früheren Etappen der Entwicklung der polnischen Sprache auftraten. Sie
sind im gegenwärtigen Polnisch bekannt (oft als Archaisme oder stilistisch typische Lexik z.B. mit Qualifikator„schriftsprachlich”). In dem oberschlesischen Ethnolekt treten sie unter einer anderen Bedeutung auf (hinsichtlich der Stileigenschaften d.h. im Standardpolnisch sind das Archaismen und gehören zu den schriftsprachlichen Ausdrücken. Im oberschlesischen Ethnolekt werden sie alltäglich verwendet, es sind Bezeichnungen von Gegenständen, Tätigkeiten und Eigenschaften) und sie treten viel häufiger auf: baba, cham (chamić sie),
gorszyć sie, łoblyc, póńć, trefić sie. Demnach sind Regiolexeme alle Wörter, die von durchschnittlichen Sprechern dieser Sprache für solche gehalten werden: von denen, die den Ethnolekt kennen und nicht kennen. Also solche Wörter, die im Bewusstsein der Menschen, die mit dem jeweiligen Ethnolekt in Berührung kommen, als Regiolexeme definiert werden.

Bibliographie:
1. Bąk S., Teksty gwarowe z polskiego Śląska, Kraków 1939.
2. Dejna K., Dialekty polskie, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańska 1973.
3. Dejna K., Atlas polskich innowacji dialektalnych, Warszawa-Łódź 1994.
4. Kucała M., Twoja mowa cię zdradza. Regionalizmy i dialektyzmy języka polskiego. Kraków 1994.
5. Kurek H., O szczególnym typie przełączania kodów w gwarach, czyli o świadomym wprowadzaniu elementów literackich do rozmów z dziećmi, „Język Polski” 1993, LXXIII, Nr. 1–2.
6. Kurek H., Przełączanie kodu językowego, czyli socjolingwistyczne aspekty
wzajemnego oddziaływania języka literackiego i dialektów, in: ed. A. Skudrzyk, E.
Rudnicka-Fira, Dialektologia. Materiały pomocnicze. Konteksty socjolingwistyczne, Katowice 2010.
7. Lubaś W., Kontakty językowe polsko-niemieckie na poziomie tekstu. Uwagi
metodologiczne. Elementy niemieckie w miejskim języku przemysłowego Górnego Śląska, in: Deutsch-polnische Sprachkontakte. Beiträge zur gleichnamigen Tagung 10.-13. April 1984 in Göttingen, in: A. Pohl, A. de Vincenz, Köln-Wien 1987, S. 131- 153.
8. Lubaś W., O pewnym morfosyntaktycznym przejawie interferencji w miejskiej
polszczyźnie śląskiej, in: Sprach- und Kulturkontakte im Polnischen. Gesammelte
Aufsätze für A. de Vincenz zum 65. Geburtstag, in: G. Hentschel, G. Ineichen, A. Pohl, München 1987, S. 81-83.
9. Lubaś W., Czy powstanie śląski język literacki? „Język Polski” 1998, H. 1-2, S. 49-
56.
10. Matuschek H., Das Polnisch der Oberschlesier, „Oberschlesisches Jahrbuch” 1998- 1999, Band 14-15, Heidelberg 2000.
11. Miodek J., Śląska polszczyzna-ojczyzna, Katowice 1995.
12. Nitsch K., Dialekty polskie Śląska, Teil I, Kraków 1939.
13. Nitsch K., Dialekty języka polskiego. Mit 3 Karten, Wrocław-Kraków 1957.
14. Przymuszała L., Słownik frazeologizmów i typowych połączeń wyrazowych w gwarach śląskich, Opole 2013.
15. Rospond S., Dzieje polszczyzny śląskiej, Katowice 1959.
16. Skudrzykowa A., Tambor J., Urban K., Wolińska O., Gwara śląska – świadectwo kultury, narzędzie komunikacji, Katowice 2001.
17. Tambor J., German Elements in the Silesian Ethnolect, in: Slavic and German in Contact: Studies from Areal and Contrastive Linguistics, ed. E. Kaczmarska, M.
Nomachi, “Slavic Eurasian Studies”, Nr. 26: Slavics Research Center Hokkaido
University, Sapporo 2014, S. 135-164.
18. Tambor J., Ile śląskiego jest w śląskim, in: Studia Slavica Oldenburgensia 21.
Variation und Stabilität in Kontaktvarietäten. Beobachtungen zu gemischten Formen der Rede in Weißrussland, der Ukraine und Schlesien, BIS-Verlag der Carl von Ossietzky Universität, Oldenburg 2013, S. 1-26.
19. Wyderka B., Germanizmy jako problem leksykograficzny, in: Gwary dziś II, ed. J. Sierociuk, Poznań 2003, S. 217-222.
20. Wyderka B., Granice dialektu śląskiego, in: Granice Śląska w interdyscyplinarnej perspektywie, ed. R. Gładkiewicz, T. Sołdra-Gwiżdż, M.S. Szczepański, Opole- Wrocław 2012, S. 57-75.
21. Wyderka B., Językowe subregiony Śląska, in: Z polskich studiów slawistycznych, Serie X, Językoznawstwo, Warszawa 2002, S. 263-270.
22. Wyderka B. (ed.), Słownik gwar śląskich, T. 1-15, Opole 2000-2016.
23. Zaręba A. (ed.), Śląskie teksty gwarowe (mit Karte), Kraków 1961.
24. Zaręba A., Śląsk w świetle geografii językowej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974.