Tradycje szklarskie – Glastraditionen

Prof. Marita Benke-Gajda

Tradycje szklarskie Dolnego Śląska, a w szczególności terenów położonych w paśmie Karkonoszy sięgają średniowiecza, kiedy to wędrowni hutnicy wytapiali szkło korzystając z miejscowych dobrodziejstw: dużych ilości drewna, piasków kwarcowych, krystalicznie czystej źródlanej wody, a także potasowych czy wapniowych surowców mineralnych używanych jako topników.

Rozwój szklarstwa nastąpił szczególnie w drugiej połowie XVI w., kiedy to w zachodniej części gór zaczęli się osadzać mistrzowie szklarscy z Saksonii.

Tradycje te w XIX wieku zaowocowały powstaniem huty szkła w Piechowicach.
W 1899 roku ukończono budowę huty szkła Fritza Heckerta, która w 1923 r. połączyła się z działającą na terenie Szklarskiej Poręby hutą szkła o nazwie Josephine, a także z hutą w Piechowicach.

Po II wojnie światowej w wyniku podziału administracyjnego huta w Piechowicach znalazła się na stronie polskiej i od 1958 r. nosi nazwę Julia. Od prawie 150 lat wykonywane są w niej szkła kryształowe. Poza wydmuchiwaniem szkła, zdobieniem różnymi technikami naczyń szklanych istotną rolę odgrywa szlifowanie.
To dzięki zręcznym dłoniom szlifierzy kryształowe szkło z Sobieszowa znane jest na całym świecie.
W pewnej części odpowiednikiem huty Julia po czeskiej stronie jest Huta Szkła i Browar Novosad & Syn. Z taką nazwą działa od 1993 roku w jednej z dzielnic Harrachowa – Novéna Světě. Mieści się ona w zabytkowym obiekcie z 1712 roku, a w domu mistrzów szklarskich z 1732 roku znajduje się obecnie Muzeum Szkła.
Huta Szkła w Novém Svété od 1764 roku była własnością rodu hrabiowskiego Harrachow. Produkowano tam szkło użytkowe, rozprowadzając je do rafinerii w północnych Czechach i na Śląsku.

Na przełomie XVIII i XIX wieku produkcję zaczęto udoskonalać. Zmieniono sposób opalania drewnem na bardziej wydajny gaz pozyskiwany ze spalania drewna, a później węgla. Wprowadzono produkcję luksusowych wyrobów poszukiwanych na rynkach Europy.
Po kryzysie lat 30-tych rodzina Harrachow zmuszona była sprzedać hutę Niemcowi Enderowi, który prowadził ją do wybuchu II wojny światowej.
W 1946 r. hutę znacjonalizowano, produkując eksportowe szkło na napoje. Od 1993 roku Huta Szkła Novosad & Syn jest sprywatyzowana. Produkuje luksusowe szkło użytkowe oraz przedmioty do oświetlenia. Jest to jedna z najstarszych czynnych hut szkła na świecie.

Na tle tej krótkiej, wręcz śladowej historii szklarstwa z obszaru pasma Sudeckiego powinno się powiedzieć o dwu wielkich nazwiskach artystów zajmujących się w swojej twórczości szkłem.

Po polskiej stronie, w Warcie Bolesławieckiej osadził swoją pracownię Stanisław Borowski. Urodzony w 1944 roku we Francji, gdzie jego ojciec przebywał na emigracji zarobkowej. W 1948 roku Borowscy wrócili do Polski na Dolny Śląsk, lecz wkrótce przenieśli się do Krosna.
Swoją pracę zawodową rozpoczął Stanisław Borowski w Krośnieńskich Hutach Szkła. Po pierwszych artystycznych sukcesach podjął decyzję wyjazdu do Niemiec. Swoje pierwsze studio założył w Hennef koło Bonn. Jego artystyczna kariera dzięki ogromnemu talentowi, samozaparciu i pracowitości potoczyła się lawinowo. Jednak niespokojny duch tego artysty spowodował, że wrócił do Polski. Na bazie starych folwarcznych zabudowań w Warcie Bolesławieckiej zbudował własną hutę szkła artystycznego, gdzie pracuje wraz ze swoimi
synami. Jest artystą rozpoznawanym na całym świecie, jego unikatowe dzieła znajdują się w wielu kolekcjach i muzeach od USA po Europę.
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego uhonorował go medalem Gloria Artis, a Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu tytułem doktora honoris causa.
Szkła z Glass Studio Borowski można nabyć w prestiżowych galeriach świata, a w Warcie Bolesławieckiej można zobaczyć ich unikatową produkcję.

Drugim wielkim artystą szkła, o którym warto wiedzieć jest Czech Bořek Šípek. Artysta wszechstronny, projektant form przemysłowych od obuwia po meble, architekt i architekt wnętrz. Wieloletni przyjaciel i doradca w obszarze sztuki prezydenta Havla. Genialny artysta szkła, niestety już nieżyjący. Pozostawił po sobie wiele kolekcji szkła, zwanego „neobarokowym”. W sobie tylko wiadomy sposób potrafił „wyczarować” nowe wartości z np. „zniszczonego” wcześniej obiektu.
Skala jego osiągnięć jest nie do przecenienia. Studiował architekturę w Hamburgu i filozofię w Stuttgarcie. W 1983 roku założył swoje pierwsze studio projektowe w Amsterdamie. Pracował także w Niemczech, Włoszech, Francji, Chinach i Japonii. Stworzył własną markę, wprowadzając współcześnie do historii szkła artystycznego nową wartość.

Prof. Marita Benke-Gajda

Die Glastraditionen Niederschlesiens und insbesondere der Gebiete im Riesengebirge reichen zurück ins Mittelalter, als die Wandermetallurgen das Glas schmelzten, indem sie lokale Gefälligkeiten nutzten: große Mengen an Holz, Quarzsand, kristallklarem Quellwasser sowie Kalium- oder Calciummineralien als Flussmittel.

Die Entwicklung der Glasherstellung erfolgte vor allem in der zweiten Hälfte des 16. Jahrhunderts, als sich sächsische Glasmeister im westlichen Teil der Berge niederließen. Diese Traditionen im neunzehnten Jahrhundert führten zur Gründung einer Glashütte in Piechowice.
1899 wurde der Bau der Glashütte von Fritz Heckert abgeschlossen, die sich 1923
mit der Glashütte namens Josephine in Szklarska Poreba (Schreiberhau) zusammentat, und auch mit der Glashütte in Piechowice.

Nach dem Zweiten Weltkrieg befand sich das Eisenwerk in Piechowice infolge der administrativen Trennung auf der polnischen Seite und seit 1958 heißt es Julia. Kristallgläser werden dort seit fast 150 Jahren hergestellt. Neben dem Glasblasen spielt das Schleifen eine wichtige Rolle in den verschiedenen Glastechniken.
Dank der geschickten Hände der Schleifer ist das Kristallglas aus Sobieszów auf der ganzen Welt bekannt.
Auf der tschechischen Seite sind Glashütte und Brauerei Novosad & Sohn das Gegenstück von Julia. Unter diesem Namen wird seit 1993 in einem der Bezirke von Harrachov – Novéna Světě gearbeitet.
Es befindet sich in einem historischen Gebäude aus dem Jahr 1712, und im Haus der Glasmeister von 1732 befindet sich heute das Glasmuseum.
Die Glashütte in Novém Svété aus dem Jahre 1764 gehörte der Herzogenfamilie Harrachov. Dort wurden Glaswaren hergestellt und an Raffinerien in Nordböhmen und Schlesien verteilt.
Um die Wende des 18. und 19. Jahrhunderts begann sich die Produktion zu verbessern. Die Methode des Holzbrennens für das effizientere Gas, das von der Holzverbrennung und später Kohle erhalten wurde, wurde geändert.
Die auf den europäischen Märkten nachgefragte Produktion von Luxusgütern wurde eingeführt.
Nach der Krise der 1930er Jahre musste die Familie Harrachov das Stahlwerk an den Deutschen Ender verkaufen, der es bis zum Ausbruch des Zweiten Weltkriegs leitete.
Im Jahr 1946 wurde die Eisenhütte verstaatlicht und produzierte Exportglas für Getränke. Seit 1993 wurde die Glashütte Novosad & Sohn privatisiert. Sie produziert luxuriöses Gebrauchsglas und Beleuchtungsgegenstände. Sie ist eine der ältesten aktiven Glashütten der Welt.

Vor dem Hintergrund dieser kurzen, sogar rudimentären Geschichte der Glasherstellung aus der Sudety-Region sollten zwei große Namen von Künstlern genannt werden, die sich mit Glas in ihrer Arbeit beschäftigen.
Auf der polnischen Seite hat Stanisław Borowski sein Atelier in der Bolesławiec-Warta (Alt Warthau) eingerichtet. Geboren 1944 in Frankreich, wohin sein Vater wirtschaftlich emigriert war. Im Jahr 1948 kehrte die Borowski-Familie nach Niederschlesien zurück, zog aber bald nach Krosno um.
Stanisław Borowski begann seine berufliche Laufbahn in der Glashütte Krosno. Nach den ersten künstlerischen Erfolgen entschied er sich, nach Deutschland zu fahren. Er gründete sein erstes Atelier in Hennef bei Bonn. Seine künstlerische Karriere ging im Schneeballsystem voran, dank seines enormen Talents, seiner Selbstüberwindung und seines Fleißes. Der unruhige Geist dieses Künstlers zwang ihn jedoch dazu, nach Polen zurückkehren. Auf der Grundlage alter Bauernhäuser in Warta Bolesławiecka baute er seine eigene Kunstglas-Hütte,
wo er mit seinen Söhnen zusammenarbeitet.
Er ist ein weltweit anerkannter Künstler, seine einzigartigen Werke finden sich in vielen Sammlungen und Museen von den USA bis nach Europa.
Der Minister für Kultur und Nationales Erbe ehrte ihn mit der Gloria Artis Medaille, und die Akademie der Schönen Künste in Breslau mit dem Doktor-Titel honoris causa. Glas von Glass Studio Borowski kann in renommierten Galerien in der Welt erworben werden, und in Warta Bolesławiecka können ihre einzigartigen Produkte angeschaut werden.

Der zweite bedeutende Glaskünstler ist der Tscheche Bořek Šípek. Ein vielseitiger Künstler, Designer von industriellen Formen von Schuhen bis zu Möbeln, Architekt und Innenarchitekt. Ein langjähriger Freund und Berater im Kunstbereich von Präsident Havel. Ein brillanter Glaskünstler, leider schon verstorben. Er hinterließ viele Glaskollektionen, die „Neobarock” genannt wurden. Auf nur ihm bekannte Weise konnte er neuen Wert aus einem
z.B. vorher „zerstörten” Gegenstand „herauszaubern”.
Das Ausmaß seiner Leistungen kann nicht überschätzt werden. Er studierte Architektur in Hamburg und Philosophie in Stuttgart. 1983 gründete er sein erstes Designstudio in Amsterdam. Er arbeitete auch in Deutschland, Italien, Frankreich, China und Japan. Er kreierte seine eigene Marke und führte einen neuen Wert in die Geschichte des künstlerischen Glases ein.