Co łączy, co dzieli? Postrzeganie granicy i wzajemne postrzeganie mieszkańców miast przygranicznych jako katalizator stosunków bilateralnych.

Arkadiusz Lisowski, M.A.
Co łączy, co dzieli? Postrzeganie granicy i wzajemne postrzeganie mieszkańców miast przygranicznych jako katalizator stosunków bilateralnych.

Podczas pokonywania dystansu dzielącego pary miast, na których koncentrował się prowadzony kwestionariusz, kieruje się uwaga podróżującego przede wszystkim na wyraźne elementy krajobrazu. Przy tym na pierwszy plan wysuwają się elementy takie jak rzeki, doliny, wzniesienia, góry. Podróżujący szuka momentu, w którym pokonuje granicę.
Składowe części pokonywanego dystansu po obu stronach granicy tworzą tło dla
momentu przekroczenia granicy. Z całej podróży postrzegamy jako kulminację ten moment lub jego odczuwalny brak. Oczekiwanie jest jednak zawsze obecne.
Pozostałe części infrastruktury granicznej i oznaczenia drogowe nie oddają jednak same w sobie funkcjonalnego charakteru granicy. Zniesienie kontroli granicznych w ich stałym charakterze było i jest symbolem przyszłościowego eksperymentu. Mosty, autostrady drogi łączące dwa kraje odzwierciedlają możliwe znaczenie procesów transformacyjnych w kontekście funkcji granic państwowych i narodowych barier. Nadal powstające, jakże słabo urzeczywistniane wizje transgranicznych regionów są konfrontowane w miastach i regionach przygranicznych codziennie z barierami materialnymi, ekonomicznymi i kulturalnymi.

Ze względu na aktualność i znaczenie tej tematyki chcę poruszyć współczesną percepcję granicy państwowej oraz wzajemne postrzeganie mieszkańców miast i regionów przygranicznych jako katalizatora stosunków bilateralnych. Jest to istotny aspekt, gdyż pomimo częstej fizycznej realności tych elementów współpracy transgranicznej, regiony transgraniczne rzadko mają odbicie w rzeczywistości mentalnej. Szwedzki socjolog i badacz komunikacji międzyludzkiej i mediów Jesper Falkheimer twierdzi, że postrzeganie
wielu takich regionów, które są współdefiniowane poprzez percepcję granicy, cechuje się przede wszystkim elementami konstrukcji socjalnej1, przez co funkcje granicy, bądź granic nie zostają w znacznym stopniu zmodyfikowane. Rozróżnienie pomiędzy dwoma lub więcej jednostkami2 charakteryzuje więc nadal postrzeganie przestrzeni na tychże obszarach. Mimo, że politycy o wspólnych regionach, planach urbanistycznych i infrastrukturalnych, przedsięwzięciach kulturalnych i spajaniu regionów mówią, analiza
możliwego istnienia takich jednostek przestrzennych może mieć rzeczywistą podstawę tylko w mentalnym wyobrażeniu mieszkańców obszarów przygranicznych.
Granica nie przestaje istnieć razem ze zniesieniem kontroli paszportowych w postrzeganiu przestrzennym. Dlatego przeżycie pokonywania granicy nie sprowadza się tylko do kontroli straży granicznej. Podczas, gdy przejścia graniczne manifestują się w asocjacjach mieszkańców regionów przygranicznych z uprzedzeniami, lękami, ale także nadzieją i ciekawością, samo odczucie pokonywania granicy występuje również wówczas, gdy ostrość linii granicznej manifestuje się różnych cechach jakościowych obu regionów3.
Granica dzisiaj staje się mobilna. Jej zwiększona mobilność dotyczy obszarów życia, które przed zwiększeniem interakcji i wymiany pomiędzy oboma częściami regionu

1 Falkheimer, J. Att gestalta en region. Källornas strategier och mediernas föreställnigar om Öresund. Göteborg 2004. S. 44.
2 Luhmann, N. „Territorial Borders as System Boundaries” w: Strassoldo, R. & Delli Zotti, G. Cooperation and Conflict in Border Areas. Milano 1982. S. 235-244. tutaj: S. 235-236.
3 Porównaj: Lewin, K. Grundzüge der topologischen Psychologie. Bern (1936) 1969. S. 139.

transgranicznego były ledwie dostrzegalne. Przeżywana na względnie małym obszarze międzynarodowa integracja zastępuje dawną homogeniczność jednego systemu poprzez heterogeniczność dwóch systemów, która wychodzi daleko poza militarne i kontrolne funkcje przejść granicznych. Interakcja pomiędzy dwoma systemami unaocznia oddziaływanie granicy na przykładzie elementów ekonomicznych i kulturalnych, które na poziomie krajowej wymiany regionalnej nie występują w takim zakresie. Oczywiście należy wspomnieć parametry prawne, administracyjne oraz infrastrukturalne, które również są związane z symboliczną rolą granicy.

W ramach prezentowanego bloku tematycznego „Postrzeganie granicy” będziemy analizować parametry indywidualne, czyli postrzeganie przestrzenne z perspektywy geografii kulturalnej. Towarzyszący empiryczny projekt badawczy ma na celu pomoc w zrozumieniu aktualnych wyrazów tożsamości narodowych oraz granic i barier oraz dać odpowiedź na zasadnicze pytanie, w jakim stopniu granica państwowa jest postrzegana.
Abstrakcyjne pojęcie linii, która przebiega przez możliwy obszar binacjonalny, zostanie przeanalizowane w jej kognitywnym, ale także afektywnym wymiarze celem ukazania wzajemnych oddziaływań pomiędzy interakcją, percepcją oraz procesami wewnątrz społeczeństw w ich dzisiejszej formie. Leżące u podstaw moich rozważań założenie, że istnienie granicy państwowej nadal pełni funkcję elementu tożsamości regionalnej i części postrzegania przestrzennego, zostanie zweryfikowane na podstawie wyników studium empirycznego.

Granica jako element tożsamości przestrzennej jest także zakotwiczona w symbolach. Mosty i inne inwestycje w infrastrukturę drogową stają się czymś więcej niż inwestycjami w infrastrukturę regionalnej sieci komunikacyjnej. Rozbudowa i poprawa transportu drogowego nie jest jedynym powodem takich inwestycji w społeczeństwie zorientowanym na świadczenie usług. Znaczenie symboliczne ułatwienia w pokonywaniu odległości może być porównane z łączącym charakterem stałych przepraw drogowych.
Regiony zbliżają się do siebie infrastrukturalnie. Ale czy też są postrzegane jako jednostki geograficzne, kulturowe, ekonomiczne itp.? Na jakich obszarach granica jest nadal obecna, a na jakich jej funkcje straciły bądź tracą wpływy? Zakładam, że obecność granicy w wyobraźni mieszkańców traktowanych regionów nadal gra znamienitą rolę i jest, w kontekście zastosowanych metod badawczych stałym elementem tego wyobrażenia przestrzenno-socjalnego. Jednakże ciężkie jest zakwalifikowanie jednoznaczne jej oddziaływania. Na niektórych obszarach będzie więc postrzegana jako bariera, na innych
jako obszar istnienia i nawiązywania kontaktów oraz element regionalnej tożsamości. Jeżeli więc dzisiejsza pozycja granicy nie sprowadza się wyłącznie do asocjacji z funkcjami militarnymi oraz kontrolnymi, wówczas można założyć, że ocena i interpretacja jej roli nie jest jednogłośna we wszystkich obszarach życia. Niektóre obszary codziennego funkcjonowania cechowane są przez negatywny wpływ efektu bariery. Inne efekty funkcji granicy w codziennym funkcjonowaniu odczuwane są jako naturalne. Granice stała się
więc dla mieszkańców regionów przygranicznych rodzajem „niepełnosprawności” w sensie fizykalnym oraz mentalnym. Linia dzieląca oba systemy postrzegana jest jako element codzienności, który towarzyszy od dzieciństwa. Ludność tutejsza jest świadoma ograniczającego charakteru granicy. Jednak wyobrażenie jednego obszaru binacjonalnego bez granic jest zbyt wyimaginowane, aby było postrzegane jako naturalne. Procesy
interakcji dotyczą więc niektórych obszarów życia, w których egzystencja
zmodyfikowanej roli granicy państwowej jest nadal możliwa. Poszerzenie regionalnej tożsamości nie wyklucza równoległego istnienia innej, np. narodowej. Z tego stwierdzenia wynikają równocześnie trudności, które towarzyszą interakcji ponad granicą systemową.

Analiza postrzegania granicy z perspektywy geografii kulturalnej rozpoczyna się z dychotomią dotyczącą pojęcia przestrzeni. Rozróżnienie pomiędzy przestrzenią absolutną a realną jest jednocześnie punktem wyjściowym podstawowych hipotez geografii kulturalnej4. To rozróżnienie ma początek w dwóch perspektywach geograficznych, naukowo-przyrodniczej oraz socjologicznej. Z tej perspektywy definiujemy cechy jednostek przestrzennych, które są zaludnione, jako absolutne lub poprzez ich cechy psychologiczne. W kontekście z elementami przestrzeni absolutnej cechy te tworzą świat wyobraźni każdej indywidualnej jednostki, która w danym momencie znajduje się w postrzeganej przestrzeni. Ten świat wyobraźni nie jest jednak identyczny, nawet nie odpowiada przestrzeni absolutnej. Przestrzeń absolutna jest częścią składową mentalnego
odbicia, w których wycinek rzeczywistości jest postrzegany, a następnie odtwarzany na mapie kognitywnej, tzw. mental map5. Ta mapa kognitywna6 składa się z elementów przestrzeni absolutnej, które zazwyczaj są fizyczną rzeczywistością oraz elementów przestrzeni relatywnej, które w stosunku do jednostek przestrzennych nacechowane są stosunkiem afektywnym.

Cechy świata wyobraźni różnią się zdecydowanie poprzez obie wskazane grupy
elementów od przedstawienia kartograficznego. Zniekształcenie przestrzeni w mental map powstaje nie ze względu na absolutną skalę odległości, a poprzez podkreślenie innych jednostek miary. Inaczej niż w przestrzeni absolutnej, odległości względne nie odpowiadają sumie składowych dystansów, czyli wielkością metrycznym, a względnym dystansom, taki jak nakład czasu, kosztów, intensywność kontaktów socjalnych lub wielkość wymiany towarowej7. Ze względu na powstałe zniekształcenie przestrzeni na mapie kognitywnej, dochodzi do błędnego oszacowania odległości w stosunku do skali absolutnej w heterogenicznych jednostkach przestrzennych, które składają się z jednostek
cząstkowych, których postrzegania jest modyfikowane ze względu na funkcje granicy. Percepcja jednostek cząstkowych po drugiej granicy eliminuje wiele ich cech lub w porównaniu z krajowymi jednostkami nieproporcjonalnie modyfikuje. Istnienie granicy generuje nierówną koncentrację percepcji na niektóre części większych jednostek przestrzennych oraz zawęża subiektywne wyobrażenie przestrzeni, ponieważ wiedza kognitywna na temat struktury przestrzennej jednego regionu jest ograniczona lub nie występuje8. Stan taki może zostać zmodyfikowany przy występowaniu zmian w strukturze przestrzennej. Modyfikacja zmiennych w perspektywie czasowej prowadzi na

4 Porównaj Haggett, P. Geographie. Eine moderne Synthese. Stuttgart 1991. S. 31-57.
5 Porównaj Lynch, K. „Notes on City Satisfactions“ in: Banerjee, T. & Southworth, M. (Hg.) City Sense and City Design. Writings and Projects of Kevin Lynch.Cambridge 1990. S. 135-153.
6 Kevin Lynch zbadał istnienie mental maps za pomocą przeprowadzonych badań empirycznych w obszarach zabudowanyh i przedstawił je w swojej pracy, która ukazała się w roku 1960 w Cambridge pod tytułem The Image
of the City.
7 Porównaj Abler, R. & Adams, J. S. & Gould, P. R. Spatial organisation. London 1971. S. 76.
8 Porównaj Lundèn, T. „Interaction across an „open“ international boundary: Norway-Sweden“ in: Strassoldo, R. (Hg.) Confini e Regioni. Proceedings of the Conference “Problems and Perspectives of Border Regions” Gorizia
1973. S. 147-161. tutaj S. 147.

przykład do przesunięcia perspektywy z jednego zdefiniowanego centrum na relację pomiędzy poszczególnymi regionami. W tym przypadku możliwe jest szybsze skracanie większych odległości pomiędzy poszczególnymi miejscowościami w wyobrażeniu mentalnym, niż krótszych dystansów. Proces, w którym szacowane odległości pomiędzy miejscowościami o większym zakresie interakcji szybciej maleją niż w przypadku miejscowości bez interakcji, nazywany jest „implozją przestrzenną”9 i obserwowany jest przy występowaniu wzrostu zakresu interakcji w pewnym czasie. Z tego względu należy
założyć, że wpływ granicy państwowej powoduje ciągłą modyfikację postrzegania przestrzennego. Wpływ ten transformuje odpowiednio do funkcji granicy i jest widoczny szczególnie w kognitywnym i afektywnym wymiarze postrzegania przestrzennego wśród mieszkańców regionów przygranicznych. Widoczne jest to na przykładzie wzorów zachowań w obszarach aktywności, które są współokreślane przez zmienne przestrzenne jako aspekt postrzegania przestrzennego. Takim czynnikiem jest na przykład odległość od
granicy i miejscowości po drugiej stronie granicy. Przy analizie aspektu aktywności wychodzę z założenia, że efekt granicy jest przenoszony na zakres wiedzy o regionie sąsiednim. Położenie miast lub obiektów, które znajdują się najdalej granicy, jest najczęściej błędnie szacowane, co wskazuje na korelację między przestrzennym dystansem aktywności a percepcją. Mimo subiektywnego wyobrażenia każdego człowieka, należy także wziąć pod uwagę specyficzne, grupowe czynniki. Duża ilość postrzeganych elementów prowadzi do tendencyjnego uproszczenia map kognitywnych w stosunku do przestrzeni absolutnej. Elementy te są modyfikowane w kontekście relacji i stosunku do nich poprzez filtrowanie i ocenianie10. Subiektywna ocena postrzeganych obiektów jest po oddzieleniu indywidualnych czynników określana mianem specyficznej dla danej grupy11 i kategoryzowana odpowiednio do struktury demograficznej12.

Aby ułatwić orientację przestrzenną poszczególnym grupom, cechuje się struktura mapy kognitywnej przez obiekty, które umożliwiają podstawową funkcję orientacyjną poprzez rozpoznawalne formy. Funkcje te są z kolei uzupełnianie przez praktyczne i emocjonalne znaczenie dla poszczególnych osób13. Powstały w taki sposób obraz wycinka przestrzeni służy, oprócz orientacji kierunkowej, także jako element tożsamości grupowej14. Granica i
przestrzeń ją otaczająca są więc nie tyle postrzegane w jej kartograficznym
przedstawieniu, ale poprzez ich jakościowe znaczenie.
Ponieważ kognitywna ewaluacja położenia i odległości różni się od elementów przestrzeni absolutnej15, wychodzę z założenia, że bliskość granicy oraz kognitywna wiedza o uwarunkowaniach przestrzeni realnej w obszarze przygranicznym są kryterium przynależności grupowej.
Znaczący czynnik percepcji przestrzennej, czyli znajomość regionu łączy się w tym kontekście z kolejnym obszarem badawczym, mianowicie dyfuzją przestrzenną.

9 Hagget: S. 426.
10 Porównaj Tolman, E. C. (1948): „Cognitive Maps in Rats and Men“ w: Collected Papers in Psychology 1950. Los Angeles. S. 241-264.
11 Porównaj Heineberg, H. Grundriß Allgemeine Geographie: Stadtgeographie. Paderborn 2001. S. 155.
12 Na przykład: wiek, płeć, zarobki, struktura zawodowa, wykształcenie
13 Lynch (1960): 46.
14 Lynch (1960): S. 125f.
15 Porównaj Riedel, H. Wahrnehmung von Grenzen und Grenzräumen. Eine kulturpsychologisch-geographische Untersuchung im saarländisch-lothringischen Raum. Saarbrücken 1994. S. 72.

Nabywanie wiedzy kognitywnej bazuje na doświadczeniu, które powstaje w kontekście konkretnego wydarzenia. Takie sytuacje zostały przeanalizowane w 50-tych latach przez geografa Thorstena Hägerstranda16 i scharakteryzowane poprzez analizę przestrzennego rozprzestrzeniania się innowacji. Dla analizy percepcji proces ten unaocznia fakt, że rozprzestrzenianie się informacji w przestrzeni jest funkcją odległości i czasu17. Czym dalsza odległość pomiędzy dwoma miejscami, tym wolniej przebiega proces współudziału w wydarzeniach. W przypadku bariery jako odległość funkcjonuje dystans nie tylko geograficzny, ale też kulturowy, językowy, ekonomiczny itd. Granica funkcjonuje w tym
modelu jako bariera informacyjna, która prowadzi do tego, że informacje o wydarzeniach w jednym miejscu z opóźnieniem lub w ogóle nie docierają do miejsca po drugiej stronie18. Powoduje to spadek stosunku afektywnego do obiektów socjalnych i przestrzennych19. W regionach przygranicznych stosunek ich mieszkańców do siebie różni się od stosunku mieszkańców innych regionów do zamieszkujących po drugiej stronie granicy. Mieszkańcy regionów przygranicznych zajmują pod tym względem rolę multiplikatorów.
Każda zmiana funkcji restrykcyjnych granicy państwowej prowadzi do częściowej absorpcji bariery informacyjnej oraz zwiększenia zakresu wiedzy kognitywnej o sąsiednim regionie oraz do poszerzenia indywidualnego obszaru aktywności. Proces ten nie oznacza jednak równoległego wzrostu interakcji na płaszczyźnie indywidualnej w formie kontaktów osobistych. Czynniki te mają jednak wpływ na powolne zmiany w określeniu indywidualnego obszaru satysfakcji20. Ekonomiczne bodźce są czynnikiem, który prowadzi najszybciej do chęci nabywania informacji o obszarze sąsiednim i jego systemie.

Ale czym jest granica?
Granice są elementami, które oddzielają od siebie jednostki przestrzenne różnej
struktury21. Granica geograficzna jest określana mianem fikcyjnej, gdyż zostaje określona dopiero przez działanie człowieka22. Sens dialektyczny granicy23 jest więc produktem ludzkiego postrzegania, jest „przestrzenią ego” oraz „przestrzenią immanentną”24. Granice są formami tymczasowymi25, których funkcje mogą się zmieniać odpowiednio do procesów społecznych, gospodarczych, politycznych, militarnych. Decydującym o obrazie granicy, jej funkcji i obszaru otaczającego jest to, kto generuje tą transformację,
społeczeństwo, politycy, ekonomia. Odpowiednio obraz ten przybiera formę
obiektywnego otoczenia lub konstrukcji systemowej26. Minna Niska z Politechniki w szwedzkim Luleå definiuje granicę państwową jako symbol służący klasyfikowaniu i kategoryzowaniu27. Percepcja granicy bazuje więc na indywidualnych przeżyciach i wyobrażeniach, które określają przynależność do danej grupy i kształtują indywidualne poczucie tożsamości.

16 Hägerstrand, T. Innovationsförloppet ur korologisk synpunkt. Lund 1953.
17 Haggett, P.: S. 389.
18 Porównaj Reichart, T. Bausteine der Wirtschaftsgeographie. Bern 1999. S. 156.
19 Porównaj Riedel, H.: S. 72.
20 Riedel, H.: S. 73.
21 Porównaj Leimgruber: S. 67.
22 Porównaj Ante, U.: Politische Geographie. Braunschweig 1981. S. 104.
23 Porównaj Schwind, M.: Allgemeine Staatengeographie. Berlin 1972. S. 109.
24 Beck, R.: „Spatial meaning and the property of the environment“ w: Lowenthal, D. (wyd.): Environmental perception and behaviour. University of Chicago Research Paper No. 109/ 1967. S. 18-41. tutaj S. 21.
25 Porównaj Leimgruber: S. 77.
26 Porównaj Ramírez, J. L.: „Att forska om gränser. En symposiepresentation.” w: Ramírez, J. L. (wyd.): Att forska om gränser. Nordregio 2001. S. 7-12. tutaj S. 7, 10.
27 Niska: S. 15-16.

Granice państwowe określane są również mianem granic systemowych28, bez których jednostki przestrzenne rozpadałyby się na coraz mniejsze części. Funkcje granic są dla poszczególnych systemów społecznych istotne w odniesieniu do ich znaczenia w prawie międzynarodowym, ponieważ manifestują suwerenność poszczególnych państw. W obszarach przygranicznych dochodzi więc do bezpośredniego kontaktu dwóch, zazwyczaj różnych systemów. Mentalność mieszkańców regionów przygranicznych jest wynikiem postrzegania przestrzennego, które to jest ukształtowane również poprzez efekty granicy.
Według innej definicji regiony graniczące ze sobą powinny być postrzegane jako całości przestrzenne, które, w porównaniu do regionów krajowych, są zaledwie przecięte demarkacją29.

Typy granic.
Granice są nacechowane zarówno obiektywnymi, jak i subiektywnymi cechami
przestrzennymi. Podążając za perspektywą indywidualną rozróżniamy pomiędzy granicami fizykalnymi, granicami systemowymi, granicami biochemicznymi i granicami psychologicznymi30. W przypadku granic fizykalnych elementy topograficzne 31 są odczytywane przez obserwatora i mogą występować jako kombinacja elementów. Jednym z naturalnych elementów są na przykład rzeki lub góry. Różnice w systemach podatkowych, prawie pracy, ustawodawstwie, administracji oraz systemie politycznym
tworzą prawną definicję podziału dwóch jednostek terytorialnych. Istnienie obu tych typów określane jest przypadkiem idealnym granic32, ponieważ taki charakter granicy gwarantuje jej czasową stabilność oraz to, że w przeciągu czasu zostaną zaimplementowane procesy przystosowawcze struktury zamieszkania oraz infrastruktury do przebiegu granicy. Oddziaływanie psychologiczne granicy może zostać przeanalizowane tylko na podstawie badań empirycznych, a pozwala ono na podział granic na dwie kategorie: te, które nie są odczuwalne jako elementy dzielące oraz te, które są postrzegane jako bariery33. Gdy granice orientuje się na ukształtowaniu terenu, wówczas mówi się o granicach jako następstwach tych czynników34. Jednakże określenie to dotyczy wyłącznie granic, które powstały jako wynik zmieniającej się sytuacji
geopolitycznej. Ostatni przytoczony podział to rozróżnienie pomiędzy granicami typu I oraz LUB35 określane według zakresu interakcji. Granice typu I są jednocześnie płaszczyznami kontaktu, na których dochodzi do interakcji pomiędzy poszczególnymi osobami, przedsiębiorstwami lub instytucjami. Mimo, że typ ten nie wyklucza dzielącego charakteru granicy, to nie jest ona jako taka postrzegana. Granice typu LUB charakteryzują się główną funkcją, czyli rozróżnieniem pomiędzy dwoma jednostkami, która funkcjonuje
w mentalności mieszkańców jako symbol nierówności.

28 Riedel: S. 18.
29 Porównaj Anderson, M.: „The political problems of frontier regions” w Anderson, M. (wyd.): Frontier regions in Western Europe. West European Politics 5/ 1982. S. 1-172. tutaj S. 1.
30 Ruesch, J.: „Analysis of various types of boundaries” w: Grinker, R. R. (wyd.): Towards a unified theory of human behavior. Nowy Jork 1959. S. 340.
31 Porównaj: Helgi, F.: Ansätze einer Theorie der Grenze. Wien 1978. S. 21-28.
32 Linia graniczna typu de-facto oraz de-jure; za: Helgi: S. 21-28.
33 Porównaj: Leimgruber: S. 68.
34 Porównaj: Ante: S. 114.
35 Ramírez: S. 10.

Funkcje granicy.
Klasyczną funkcją granicy jest nadzór nad suwerennością danego państwa36. Kontrola ruchu granicznego oraz transgranicznych aktywności spełnia funkcje prawne, skarbowe, militarne oraz ideologiczne granicy państwowej.
Funkcje granice widoczne są również w obszarze gospodarki. Przy tym za dzielącym charakterem tych funkcji podąża zwiększający się dystans ekonomiczny, szczególnie gdy podobny dystans dzieli przygraniczną peryferię i krajowe centra37. Dla pojedynczych osób otwarta granica nie oznacza jednak, że wzorce postępowania na obszarze codziennych kontaktów poszerzą się automatycznie na obszar po drugiej stronie granicy38. W praktyce oznacza to, że towary lub usługi sporadycznej potrzeby39 motywują do interakcji w przypadku korzyści materialnych. Na przykładzie wybranych funkcji można stwierdzić, że granice są postrzegane zarówno jako negatywne, jak i pozytywne elementy rzeczywistości40. Nawet na obszarze gospodarczym mogą być postrzegane korzyści fiskalne i prawne jako ochrona konkurencyjności rodzimych przedsiębiorstw. Z drugiej strony interpretujemy cło lub narzucone dopuszczalne ilości wwożonych produktów jako ograniczenia indywidualnego obszaru aktywności. Bezsprzeczna jest za to funkcja statystyczna lub porównawczo-pomiarowa granic, która stwarza perspektywę porównawczą. Granice określają stopień współpracy międzynarodowej, który manifestuje się na przykład w infrastrukturze.

Modyfikacja funkcji i roli granicy.
Modyfikacja funkcji i roli granicy może przebiegać na dwóch płaszczyznach. Jeżeli modyfikacja ta ma miejsce na skutek podejmowanych decyzji na płaszczyźnie centralnej, czyli krajowej, wówczas mówimy o „modyfikacji zgodnej z systemem”41. Modyfikacja ta jest natury obiektywnej, tzn., że główna rola granicy, oddzielanie dwóch systemów, jest modyfikowana poprzez środki instytucjonalno-infrastrukturalne. W odróżnieniu od pierwszej płaszczyzny, „modyfikacje niezgodne z systemem”42 są natury subiektywnej i w
przeważającej mierze stanowią wyraz odrzucenia środków hamujących państwa, na przykład w formie szmuglowania lub nielegalnych przejść przez granicę. Modyfikacje funkcji granicy są ocenianie poprzez badaczy najczęściej pozytywnie. Wielu naukowców widzi w transformacji zdefiniowanej, tendencyjnie zamkniętej granicy jedyną możliwość dla zażegnania grożącej gospodarczej lub kulturalnej stagnacji43. Zwiększenie ilości nowych form aktywności gospodarczych bądź kulturalnych jest regionach peryferyjnych lub dotkniętych problemami strukturalnymi często jedyną możliwością
poprawy konkurencyjności.

Indywidualne postrzeganie granicy z perspektywy psychologii kulturowej.
Modyfikacja efektów granicy poprzez zmniejszenie ilości prawnych i fiskalnych restrykcji wpływa, oprócz wzrostu powiązań bilateralnych pomiędzy poszczególnymi aktorami, także na oddziaływanie psychologiczne, które wywiera granica na konkretnego człowieka

36 Za Guichonnet, P. & Raffstein, C.: Géographie des frontières. Paryż 1974. S. 49 53.
37 Porównaj: Boessler: S. 65.
38 Porównaj: Niska: S. 19.
39 Porównaj: Heineberg: S. 80-92.
40 Porównaj: Jeggle, U.: „Trennen und Verbinden. Warum ist es am Grunde des Rheins so schön“ w: sowi 20/ 1991. S. 179-185. tutaj S. 179.
41 Heigl: S. 50.
42 Heigl: S. 50-52.
43 Porównaj Strassoldo, R.: „Boundaries in Sociological Theory: a Reassessment“ w: Strassoldo & Delli Zotti: S. 257.

lub pewną grupę. Procesy indywidualnej percepcji nie przebiegają jednak zazwyczaj w podobnym tempie jak zbliżenie gospodarcze, czy polityczne. Przez to widoczna staje się także mobilność oddziaływania granicy. Wyobrażenie przestrzenne granicy państwowej może, przy zniesieniu „widzialnej” bariery funkcjonalnej, zidentyfikowanej topograficznie linii podziały, zostać przeniesione na pozostające „widzialne” elementy sąsiedztwa binacjonalnego. Charakter symboliczny granicy pozostaje w świadomości i percepcji człowieka nawet po utracie funkcji przez pewne restrykcje44. Ta granica „mentalna” może
mieć podobny wpływ na obszar aktywności poszczególnych indywiduów45 oraz
manifestować się w stagnującej interakcji, cząstkowych powiązaniach transgranicznych oraz trwającym spadku zakresu posiadanych informacji. Jednym w powodów opóźnienia integracji modyfikacji funkcji i roli granicy do subiektywnego wyobrażenia jest brak znajomości obszaru po drugiej stronie granicy46. Ukonstytuowane wyobrażenia i uprzedzenia w stosunku do sąsiadów po drugiej stronie granicy prowadzą do tego, że stereotypy są asocjowane z granicą, bądź że samoidentyfikacja orientuje się na roli granicy.
Obszar „za granicą” spełnia funkcję kryterium odróżniającego. Poprzez odgraniczenie od innej grupy lub tożsamości, precyzowane są „kryteria własnej przynależności”47.

Postrzeganie przestrzenne staje się przejawem tożsamości.
Przestrzeń względna zostaje podczas pokonywania granicy poszerzona o nowe cechy i czynniki. Bez tego doświadczenia krajobraz ma na mapie kognitywnej ograniczony zasięg. Poszerzenie lub zmiana formy wyobrażenia krajobrazu jest konglomeratem elementów kartograficznych i topograficznych o charakterze względnym48. Właściwe wyobrażenie bazuje jednak na subiektywnym nastawieniu konkretnego człowieka. Granica oznacza „przypadkowe uświadamianie sobie” tego, „jak to jest u innych”49 oraz tego, co odróżnia
‚tych innych’ od nas, bądź tego, co ‚my’ mamy wspólnego z ‚innymi’.
Przestrzeń absolutna otrzymuje przy istnieniu bariery antropogenicznej z perspektywy psychologii kulturalnej „zmianę znaczenia”50. Modyfikacja ta odnosi się do mentalnego odwzorowania otoczenia i następuje w świadomości człowieka, który w danym momencie znajduje się w danej przestrzeni.
Proces percepcji przestrzennej składa się z trzech wymiarów: kognitywnego (postrzeganie w odniesieniu do przestrzeni absolutnej), afektywnego (ocena, filtrowanie doświadczeń związanych z przestrzenią absolutną) oraz konatywnego (poprzez wpływ czynników,

44 Porównaj Riedel: 15.
45 Porównaj Lundén, T.: „Proximity, equality und difference: the evolution of the Norwegian – Swedish boundary landscape” w: Region Basiliensis 22/ 1981. S. 128-139; oraz Lundén, T.: “Kommunikation und Information in einem internationalen Grenzgebiet” w: 45. Deutscher Geographentag Berlin 1985: Tagungsbericht und
wissenschaftliche Abhandlungen. Bd. 45. Stuttgart 1987. S. 327-332.
46 Orvar Löfgren wymienia jako powód powściągliwości w odkrywaniu regionu sąsiadującego oraz związanego z tym zwiększenia poziomu znajomości niepewność w kontekście norm panujących w innym regionie. Porównaj Löfgren:
13.
47 Labrianidis, L. (et al.): „Identity, Perception and Entrepreneurial behaviour“ in: Smallbone, D. (et al.) (Hg.): Challenges and Prospects of Cross Border Cooperation in the Context of EU Enlargement. Kingston 2007. S. 62-87. tutaj S. 75.
48 Porównaj Lewin, K. (1917): „Kriegslandschaft“ w: Graumann, C. F. (Hg.): Kurt-Lewin-Werkausgabe. Feldtheorie. Bern 1982. S. 315.
49 Schilling, H.: „Eine Welt von Grenzen. Nachbarschaften und Identitäten in der hessischen Peripherie“ w: Schilling, H. (Hg.): Peripherie. Lokale Identiäten und räumliche Orientierung an der Grenze. Frankfurt nad Menem 2000. S.
9-55. tutaj S. 49. 50 Riedel: 15.

takich jak zachowanie oraz działanie powstaje przestrzeń względna)51. Elementy tych wymiarów są agregowane do grup bądź klastrów52, przy czym powstaje podział według kategorycznie podobnymi elementami i kategorycznie różnymi. Przez to powstają odchylenia od rzeczywistości obiektywnej, które generują polaryzacje w ocenie oraz zniekształcenia w wyobrażeniu. Należy więc wyjść z założenia, że istnieje korelacja pomiędzy współudziałem afektywnym a dystansem subiektywnym. Psychologia kulturalna definiuje proces wzajemnego oddziaływania pomiędzy przestrzenią absolutną a względnymi elementami przestrzeni jako skrzyżowanie przestrzeni psychologicznej (psychological space)53 z przestrzenią fizyczną (physicalspace)54. To skrzyżowanie jest wynikiem procesu odtwarzania (cognitive mapping)55, którego produktem jest mapa kognitywna.

Przestrzenne wzorce tożsamości.
Przedstawione dotychczas związki pomiędzy percepcją obiektywnych elementów przestrzeni a ich kognitywną interpretacją skłaniają do postawienia tezy, że wzajemne oddziaływanie pomiędzy przestrzenią a wyobrażeniem jest kluczowym elementem lokalnej świadomości. Powiązanie pomiędzy subiektywną tożsamością a obiektywnym otoczeniem określane jest mianem „przestrzennego wzorca tożsamości”56. Proces kongruencji pomiędzy indywiduem a otoczeniem bazuje na modelu wg Moles i Rohmer z roku 1972. Model ten składa się z trzech wymiarów postrzegania przestrzennego.
Poziomy tożsamości przedstawione są za pomocą płaszczyzn. Różnice pomiędzy
poszczególnymi poziomami są funkcją dystansu czasowo-przestrzennego. Skala
określająca przestrzenny wzorzec tożsamości składa się z dwóch zmiennych: odległości i czasu. Oba czynniki determinują znajomość wycina przestrzeni oraz obszar aktywności. Model wg Moles i Rohmer rozróżnia siedem poziomów identyfikacji przestrzennej każdego człowieka57. Trzy pierwsze (człowiek, izba, dom) są podstawami tożsamości oraz centrum orientacji przestrzennej. Następne dwa poziomy (dzielnica, miasto) stawiają pewne wymogi dla wyjściowej intymności. Postrzegana przestrzeń doświadcza zwiększenia ilości obiektów, którym nadane zostaje znaczenie psychologiczne.
Przedostatni poziom, czyli region, to wyższy poziom skali identyfikacji przestrzennej. To tutaj łączone są doświadczane elementy ze znaczeniami abstrakcyjnymi lub symbolicznymi. Symoliczne znaczenie konkretnego elementu jest konfrontowane z potencjalną lub istniejącą tożsamością, której kryterium jest stosunej grupy do

51 Golledge, R. G. & Stimson, R. J.: Analytical behavioural geography. London 1990, S. 50; Schraml, W. J.: Einführung in die moderne Entwicklungspsychologie. Frankfurt am Main 1980. S. 365
Tzschaschel, S.: „Geographische Forschung auf der Individualebene. Darstellung und Kritik der Mikrogeographie“ w: Münchner Geographische Hefte 53/ 1986. S. 23.
52 Porównaj Heineken, E. & Ollesch, H.: „Gesellschaftlich bedingte Verzerrungen kognitiver Landkarten“ w: Internationale Schulbuchforschung 14/ 1992. S. 157-172. tutaj S. 169.
53 Wycinek przestrzeni, który ma znaczenie dla świata wyobraźni, bez którego ten wycinek nie byłby postrzegany. – za O’Keefe, J. & Nadel, L.: The hippocampus as cognitive map. Oxford 1978. S. 6-7.
54 Wycinek przestrzeni w odniesieniu do zewnętrznej rzeczywistości, istnieje niezależnie od jego znaczenia dla danej osoby – j.w.
55 Riedel: 29.
56 Schneider, G.: „Psychological identity of and identification with urban neighbourhoods” w: Frick, D. (Hg.): The quality of urban life. Berlin 1986. S. 203-218. tutaj S. 204-205;
Graumann, C. F.: “On multiple identities” w: International Social Science Journal 35/1983. S. 309-321, tutaj S. 309; Lalli, M.: Stadtbezogene Identität. Theoretische Präzisierung und empirische Operationalisierung. Darmstadt 1989.
S. 5.
57 Porównaj Riedel: 35-37.

przynależnej jednostki58. Odpowiednio następuje porównanie subiektywnej rekostrukcji przestrzeni konkretnej osoby z cechami typowymi dla grupy. Proces ten ma miejsce we wszystkich wymiarach percepcji przestrzennej i zostaje wyrażony w odniesieniu do wiedzy o danym obszarze (wymiar kognitywny), znaczenia emocjonalnego (wymiar afektywny) oraz struktury obszaru aktywności (wymiar konatywny)59. W przypadku przyswojenia sobie pewnego elementu lub wycinka przestrzeni spełnione zostają warunki dla częściowej identyfikacji osoby z przestrzenią60.
Mimo, że granice regionów nie dysponują wszystkimi funkcjami granic państwowych, może tożsamość regionalna konkurować z krajową.

Bibliografia
1. Abler, R. & Adams, J. S. & Gould, P. R.: Spatial organisation, London 1971.
2. Ahm, L.: Pressen i Öresundregionen – håndbok för informatorer, Kopenhagen 1981.
3. Altman, I. & Chemers, M. M.: „Cultural aspects of environment-behavior
relationships“, in: Trianidis, H. C. & Berry, J. W. (Hg.): Handbook of crosscultural
psychology, Boston 1979.
4. Anderson, J.: “Irish Border Communities: Questioning the Effects of State Borders and Ethnonational Identities” in: Mapping frontiers, plotting pathways: routes to North- South cooperation in a divided island, – Working Paper des Institute for British-Irish Studies. Geary Institute for the Social Sciences. University College Dublin & Institute of Governance. Centre for International Borders Research. Queen’s University Belfast. 24/ 2004.

5. Anderson, M.: „The political problems of frontier regions“, in: Anderson, M. (Hg.): Frontier regions in Western Europe. West European Politics 5/ 1982.
6. Andersson, Å. E.: Sydsvensk framtid, Södertälje 1989.
7. Andersson, Å. E. & Wichmann Matthiesen, Ch.: Øresundsregionen. Kreativitet,
Integration, Vækst, Kopenhagen 1993.
8. André, Y.: Représenter l’espace, Paris 1989.
9. Ante, U.: Politische Geographie, Braunschweig 1981.
10. Balawajder , G.: Granica państwa jako kategoria wielowymiarowa w: Pogranicze. Polish Borderlands Studies nr 1/2013.
11. Bański, J.: Granica w badaniach geograficznych – definicja i próby klasyfikacji w: Przegląd Geograficzny 2010, 82, 4, s. 489–508.
12. Bartels, D.: „Lebensraum Norddeutschland“ in: Kieler Geographische Schriften 61/1984.
13. Barth, F. (Hg.): Ethnic Groups and Boundaries. The Social Organization of CultureDifference, Oslo 1969.
14. Beck, R.: „Spatial meaning and the property of the environment“, in: Lowenthal, D. (Hg.): Environmental perception and behaviour. University of Chicago Research Paper
58 Porównaj Mai, U.: „Gedanken über räumliche Identität“ w: Zeitschrift für Wirtschaftsgeographie. 33/ 1989. S. 12-19, tutaj S. 12, 16.
59 Porównaj Blotevogel, H.- H.: „Regionalbewußstein – Überlegungen zu einer geographisch-landeskundlichen Forschungsperspektive“ w: Informationen zur Raumentwicklung 7/8/ 1987, S. 409-418, tutaj S. 415; Blotevogel, H.- H.: „Regionalbewußtsein. Zum Stand der Diskussion um einen Stein des Anstoßes“ w: Geographische Zeitschrift 77/ 1989, S. 65-88, tutaj S. 71-72. 60 Porównaj Graumann: 312. No. 109/ 1967.
15. Blotevogel, H.- H.: „Regionalbewußstein – Überlegungen zu einer geographischlandeskundlichen Forschungsperspektive“ in: Informationen zur Raumentwicklung 7/8/ 1987.
16. Blotevogel, H.- H.: „Regionalbewußtsein. Zum Stand der Diskussion um einen
Stein des Anstoßes“ in: Geographische Zeitschrift 77/ 1989.
17. Boessler, K. –A.: Politische Geographie, Stuttgart 1983. S. 54
18. Boggs, S. W.: International Boundaries. A Study of Boundary Functions and Problems, New York 1940.
19. Boggs, S. W.: „Problems of Water Boundary Definition“ in: Geographical Review Vol. 27, Juli 1937.
20. Bowling, A.: Questionnaire design, Buckingham 1997.
21. Brinkmann, N. R.: „Kultur och Erhverv“ in: Wichmann Matthiesen, Ch. (Hg.):
Øresundsområdet – Verldensklasse: Eksempler og Perspektiver, Kopenhagen 1998, S. 120.
22. Brislin, R. W.: „Introduction to social psychology“, in: Trianidis, H. C. & Berry, J. W. (Hg.): Handbook of cross-cultural psychology, Boston 1980.
23. Cartwright, A.: „Interviews or postal questionnaires?“, in: Millbank Questionnaires 66/ 1988.
24. Christaller, W.: Die zentralen Orte in Süddeutschland, Darmstadt 1968.
25. Cox, K. R.: Man, location and behaviour. An introduction to human geography, New York 1972.
26. Die Erde. Atlas International, Gütersloh 1993.
27. Duncan, O. & Duncan, B.: „A Methodological Analysis of Segregration Indexes“, in: American Socilogical Review 20/ 1961.
28. Ek, R.: „From Democracy to Dromocracy. The European Citizen in an Age of Mega-Corridors”, in: ECPR Workshop European Spatial Politics or Spatial Policy for Europe? Uppsala, 13-18 April 2004.
29. Ekman, G. & Bratfisch, O.: „Subjective distance and emotional involvement: a
psychological mechanism“, in: Acta Psychologica 24/ 1965.
30. Falkheimer, J.: Att gestalta en region. Källornas strategier och mediernas föreställningar om Öresund, Göteborg 2004.
31. Fertner, Ch.: Kooperation in Stadt- und Regionalentwicklung in der Öresundregion. Aktuelle Entwicklungen im Großraum Kopenhagen – Präsentation im Rahmen der Frühjahrstagung des Departments für Raumentwicklung, Infrastruktur- und Umweltplanung an der Technischen Universität Wien, 16. März 2007.
32. Frémont², A.: „Der „Erlebnisraum“ und der Begriff „Region“ – Ein Bericht über neuere französische Forschungen“, in: Geographische Zeitschrift 66/ 1978.
33. Frémont, A.: „Recherches sur l’espace vécu“, in: Espace Géographique 3/ 1974.
34. Fröhlich, W. D. & Drever, J.: dtv-Wörterbuch der Psychologie, München 1978.
35. Fussell, P.: Abroad. British Literary Travelling between the Wars, New York 1980.
36. Golledge, R. G. & Stimson, R. J.: Analytical behavioural geography, London [1987] 1990.
37. Gould, P.: „People in Information Space: The Mental Maps and Information
Surfaces of Sweden“, in: Lund Studies in Geography Vol. 42/ 1975.
38. Gould, P. & White, R.: Mental maps, Boston 1986.
39. Graumann, C. F.: “On multiple identities” in: International Social Science Journal 35/1983.
40. Greve, B. & Rydbjerg, M.: „Cross-Border Commuting in the EU: Obstacles and
Barriers. Country Report: The Øresund Region“, in: Research Paper 11/ 2003 Institut for Samfundsvidenskab og Erhvervsøkonomi Universität Roskilde.
41. Grochowski, L.: Ewolucja prawa ochrony granic Polski w XX-XXI wieku. W:
Zeszyty prawnicze 11/3, str. 125-150. Olsztyn 2011.
42. Guichonnet, P. & Raffstein, C.: Géographie des frontières, Paris 1974.
43. Gustafsson, H.: Gamla riken, nya stater. Statsbildning, politisk kultur och identiteter under Kalmarunionens upplösningsskede 1512-1541, Stockholm 2000.
44. Haggett, P.: Geographie. Eine moderne Synthese, Stuttgart 1991.
45. Hajos, A.: Wahrnehmungspsychologie, Stuttgart 1972.
46. Hall, P.: Den svenskaste historien. Nationalism i Sverige under sex sekler, Stockholm 2000.
47. Harvie, Ch.: The Rise of Regional Europe, London 1994.
48. Hawkins, D. I. & Coney, K. A.: “Uninformed response error in survey research”, in: Market Research 18/ 1981.
49. Hägerstrand, T.: Innovationsförloppet ur korologisk synpunkt, Lund 1953.
50. Heberlein, T. A. & Baumgarter, R.: “Factors affecting response rates to mailed
questionnaires: a quantitative analysis of the published literature”, in: American
Sociological Review 43/ 1978.
51. Heigl, F.: Ansätze einer Theorie der Grenze, Wien 1978.
52. Heineberg, H.: Grundriß Allgemeine Geographie: Stadtgeographie, Paderborn 2001.
53. Heineken, E. & Ollesch, H.: „Gesellschaftlich bedingte Verzerrungen kognitiver
Landkarten“, in: Internationale Schulbuchforschung 14/ 1992.
54. Illeris, S.: Den regionale erhvervsfordeling i 1980erne, Kopenhagen 1990.
55. Jauert, P. & Prehn, O.: ”The Danish Media Landscape: Structure, Economy and
Consumption”, in: Carlsson, U. & Harrie, E. (Hg.): Nordicom: Media trends 2001 in
Denmark, Finland, Iceland, Norway and Sweden, statistics and analysis, Göteborg 2001.
56. Jeggle, U.: „Trennen und Verbinden. Warum ist es am Grunde des Rheins so schön“, in: sowi 20/ 1991.
57. Jerneck, M.: „ Integrationen i Öresundsregionen – en konkluderande analys”, in: Integrationen och utveckling i Öresundsregionen. Möjligheter och utmaningar. En utredning gjord av Lunds universitet på uppdrag av Utrikesdepartement. Lund 1999.
58. Jones, S. B.: „Boundaries concepts in the setting of place and time”, in: Jackson, D. (Hg.): Politics and geographic relationships, Engelwood Cliffs 1964.
59. Knippschild, R. & Liebe, J.: Umweltorientiertes Regionalmanagement in Grenzräumen, Dresden 2004.
60. Křenek, T.: Die Entwicklungspotenziale und –hindernisse der grenzüberschreitenden Zusammenarbeit im tschechisch-polnisch-slowakischen Dreiländereck, Münster 2005.
61. Labrianidis, L. (et al.): „Identity, Perception and Entrepreneurial behaviour“, in: Smallbone, D. (et al.) (Hg.): Challenges and Prospects of Cross Border Cooperation in the Context of EU Enlargement, Kingston 2007.
62. Lalli, M.: Stadtbezogene Identität. Theoretische Präzisierung und empirische
Operationalisierung, Darmstadt 1989.
63. Larsen, H. & Harboe, K. & Jensen, I. H.: The Øresund Region – A Europole,
Kopenhagen 1993.
64. Larsen, J. D. & Mascharka, C. & Toronski, C.: ”Does the wording of the question
change the number of headaches people report on a health questionnaire?”, in:
Psychological Record 3/ 1987.
65. Leimgruber, W.: “Die Grenze als Forschungsobjekt der Geographie” in: Region
Basiliensis. Baseler Zeitschrift für Geographie. Vol. 21/ 1980.
66. Lemberg, K.: „The Decision-Making Process on the Øresund Bridge”, in: Lyck, L. & Berg, P. O. (Hg.): The Øresund Region Building, Kopenhagen 1997.
67. Lerbom, J.: „Rikets rum och gränser – territoriella identiteter i Östdanmark och Sydsverige vid 1500-talets mitt.” in: Workpaper – Svenska Historikermötet. Session
62: Kulturer och gränser. Uppsala 22-24. April 2005.
68. Lewin, K.: „Formalization and progress in psychology“, in: Lindzey, G. (Hg.):
Theories of personality, New York 1973.
69. Lewin, K.: Grundzüge der topologischen Psychologie, Bern [1936] 1969.
70. Lewin, K. (1917): „Kriegslandschaft“, in: Graumann, C. F. (Hg.): Kurt-Lewin-
Werkausgabe. Feldtheorie, Bern 1982.
71. Linde-Laursen, A.: „Bordering Improvisations. Centuries of Identity Politics“, in: Berg, P. O. & Linde-Laursen, A. & Löfgren, O. (Hg.): Invoking a Transnational
Metropolis. The making of the Øresund Region, Lund 2000.
72. Löfgren, O.: „Crossing Borders. The Nationalization of Anxiety“, in: Ethnologia
Scandinavica Vol. 29. Lund 1999.
73. Lösch, A.: „The Economics of Location“, nach: Annals of the Association of
American Geographers Review Article. Boundary Studies in Political Geography Vol. 53/ 1963.
74. Luhmann, N.: „Territorial borders as system boundaries“, in: Strassoldo, R. & Zotti, G. delli (Hg.): Cooperation and conflict in border areas, Milano 1982.
75. Lundén, T.: „Interaction across an „open“ international boundary: Norway-
Sweden“, in: Strassoldo, R. (Hg.): Confini e Regioni. Proceedings of the Conference
“Problems and Perspectives of Border Regions”, Gorizia 1973.
76. Lundén, T.: “Kommunikation und Information in einem internationalen
Grenzgebiet”, in: 45. Deutscher Geographentag Berlin 1985: Tagungsbericht und
wissenschaftliche Abhandlungen. Bd. 45. Stuttgart 1987.
77. Lundén, T.: „Proximity, equality und difference: the evolution of the Norwegian – Swedish boundary landscape”, in: Region Basiliensis 22/ 1981.
78. Lundquist, K. – J. & Winther, L.: Between Sweden and Denmark: The Industrial Dynamics of the Öresund Region, Lund 2003.
79. Lyck, L.: „Orientiering om Öforskprojektet „Der findes grænser” ”Crossborder
Regional Development” in: Workpaper des Center for Tourism and Culture
Management at Copenhagen Business School, Frederiksberg 2006.
80. Lyck, L.: „Regional Building: A Must for a Successful Development of the Øresund Region”, in: Lyck, L. & Berg, P. O. (Hg.): The Øresund Region Building, Kopenhagen 1997.
81. Lynch, K.: The Image of the City, Cambridge 1960.
82. Lynch, K.: „A Process of Community Visual Survey“, in Banerjee & Southworth M. (Hg.): City Sense and City Design. Writings and Projects of Kevin Lynch, Cambridge 1990.
83. Lynch, K.: „Notes on City Satisfactions“, in: Banerjee, T. & Southworth, M. (Hg.): City Sense and City Design. Writings and Projects of Kevin Lynch, Cambridge 1990.
84. Madsen, B. & Pødenphant, M.: International handel i Øresundsregionen, Kopenhagen 1996.
85. Mai, U.: „Gedanken über räumliche Identität“ in: Zeitschrift für
Wirtschaftsgeographie. 33/ 1989.
86. Marchal, G. P. (Hg.): Grenzen und Raumvorstellungen, Zürich 1996.
87. Martinstetter, H.: Die Staatsgrenzen, Berlin 1952.
88. Meyer, G.: Broen i vore hoveder, Kopenhagen 1997.
89. Minghi, J. V.: „From conflict to harmony in border landscapes“, in: Rumley, D. & Minghi, J. V. (Hg).: Geography of border landscapes, London 1991.
90. Nilsson, F.: När en timme blir tio minuter, Lund 1999.
91. Nilson, H.: „ Øresund From „Bridge“ To „Region“: Change and Continuity in the Actor Composition“, in: Lyck, L. & Berg, P. O. (Hg.): The Øresund Region Building, Kopenhagen 1997.
92. Niska, M.: Gränsen – Ungdomars attityder att bo i gränsland, Luleå 2005.
93. Nordin, F. & Rydhög, K.: Beslut över en gräns. En fallstudie av Öresundsbro Konsortiet, Lund 2004.
94. O’Keefe, J. & Nadel, L.: The hippocampus as cognitive map, Oxford 1978.
95. Olander, L.- O. & Törnqvist, G.: Näringsliv i Skåne. Tillstånd, hot och möjligheter. Rapport nr. 8 från utbildningsgruppen i Malmöhus län, Malmö 1988.
96. Pareek, U. & Venkateswara Rao, T.: “Cross-cultural surveys and interviewing”, in: Trianidis, H. C. & Berry, J. W. (Hg.): Handbook of cross-cultural psychology, Boston 1980.
97. Pocock, D. C. D.: „The contribution of mental maps in perception studies“, in:
Geography 64/ 1979.
98. Poe, G. S. & Seeman, L. & McClaughlin, J. & Mehl, E.: “’Don’t know’ boxes in factual question in a mail questionnaire: effects on level and quality of response”, in: Public Opinion Quarterly 52/1988.
99. Pounds, N. J. G.: Political Geography, New York 1963.
100. Ramírez, J. L.: „Att forska om gränser. En symposiepresentation.” in:
Ramírez, J. L. (Hg.): Att forska om gränser, Nordregio 2001.
101. Reichart, T.: Bausteine der Wirtschaftsgeographie, Bern 1999.
102. Riedel, H.: Wahrnehmung von Grenzen und Grenzräumen. Eine
kulturpsychologisch-geographische Untersuchung im saarländisch-lothringischen Raum, Saarbrücken 1994.
103. Rosengaren, K. – E.: Communication – an Introduction, London 2000.
104. Ruesch, J.: „Analysis of various types of boundaries“, in: Grinker, R. R. (Hg.):
Towards a unified theory of human behaviour, New York 1959.
105. Rumley, D. & Minghi, J. V. (Hg.): Geography of border landscapes, London 1991.
106. Schätzl, L.: Wirtschaftsgeographie, Paderborn 1988.
107. Schilling, H.: „Eine Welt von Grenzen. Nachbarschaften und Identitäten in
der hessischen Peripherie“, in: Schilling, H. (Hg.): Peripherie. Lokale Identiäten und räumliche Orientierung an der Grenze, Frankfurt am Main 2000.
108. Schlögel, K.: Im Raum lesen wir Zeit. Über Zivilisationsgeschichte und Geopolitik, München 2003.
109. Schmitt-Egner, P.: „Regionale und kulturelle Determinanten der
Europäischen Integration“, in Erziehung und Wissenschaft im Saarland 39/ 1992.
110. Schneider, G.: „Psychological identity of and identification with urban
neighbourhoods”, in: Frick, D. (Hg.): The quality of urban life, Berlin 1986.
111. Schraml, W. J.: Einführung in die moderne Entwicklungspsychologie, Frankfurt am Main 1980.
112. Schuhbauer, J.: Wirtschaftsbezogene regionale Identität, Mannheim 1996.
113. Schultz, H.: „Geteilte Städte oder Zwillingsstädte? Konjunkturen von
Trennung und Kooperation“, in: Becker, J. & Komlosy, A. (Hg.): Grenzen weltweit:
Zonen, Linien, Mauern im historischen Vergleich, Wien 2004.
114. Schwind, M.: Allgemeine Staatengeographie, Berlin 1972.
115. Sombart, M.: „Über die Distinktion von Innen und Außen: Beitrag zu einer
kritischen Theorie der internationalen Organisationen“, in: Strassoldo, R. (Hg.):
Confini e Regioni. Proceedings of the Conference “Problems and Perspectives of Border Regions”, Gorizia 1973.
116. Sonnefeld, G.: „Geography, perception, and the behavioral environment“, in:
Mayfield, R. C.: Man, space and environment, New York 1972.
117. Stein, T.: Die Öresund-Brücke: ein innerstädtisches Bauwerk?: zu Konstruktion und Realität der grenzüberschreitenden Stadtregion Kopenhagen – Malmö, Berlin 2000.
118. Strassoldo, R.: „Boundaries in Sociological Theory: a Reassessment“, in:
Strassoldo, R. & Zotti, G. delli (Hg.): Cooperation and conflict in border areas, Milano 1982.
119. Tangkjær, Ch.: „Sound of Conversations – Creating Regional Realities”, in:
Lyck, L. & Berg, P. O. (Hg.): The Øresund Region Building, Kopenhagen 1997.
120. Thiele, G. & Vogt, M. T. (2011): Wahrnehmung der Grenzlage zu Polen und
Tschechien durch Studierende der Hochschule Zittau/Görlitz und des
Internationalen Hochschulinstituts Zittau w: Forschungsbericht zur Studie. Görlitz.
121. Tolman, E. C. (1948): „Cognitive Maps in Rats and Men“, in: Collected Papers
in Psychology, Los Angeles 1950.
122. Törnqvist, G.²: Människa, teknik och territorium, Stockholm 1997.
123. Törnqvist, G.: Sverige i nätverkens Europa – Gränsöverskridandets former och villkor, Malmö 1993.
124. Tzschaschel, S.: „Geographische Forschung auf der Individualebene.
Darstellung und Kritik der Mikrogeographie“, in: Münchner Geographische Hefte 53/ 1986.
125. Ustawa o ochronie granicy państwowej z dnia 12 października 1990 r. (Dz.U.
Nr 78, poz. 461) tekst jednolity z dnia 3 listopada 2005 r. (Dz.U. Nr 226, poz. 1944)
tekst jednolity z dnia 14 stycznia 2009 r. (Dz.U. Nr 12, poz. 67)
126. Williams, A.: „How to write and analyse a questionnaire“, in: Journal of
Orthodontics Vol. 30/ 2003.
127. Zenderowski, R.: Stosunki między mieszkańcami miast podzielonych
granicą państwową na przykładzie Cieszyna i Czeskiego Cieszyna (Český Těšín).
Studium socjologiczne w: Studia Regionalne i Lokalne Nr 1(8)/2002. str. 49-78.

Arkadiusz Lisowski, M.A.

Während einer Auto- beziehungsweise Bahnfahrt zwischen zwei Orten richtet sich die Aufmerksamkeit der Reisenden vor allem auf die markanten Landschaftselemente.Dabei treten die Teilstrecken auf der jeweiligen Seite vor beziehungsweise hinter der Querung in den Hintergrund. Zu groß ist die Anspannung vor einer Fahrt über die Grenze.

Aufgrund der Bedeutung und Aktualität dieser Thematik soll die gegenwärtige
Wahrnehmung der Grenze untersucht werden. Denn, obwohl sich die Regionen bereits zu physischen Realitäten entwickelt haben, können sie noch keine mentale Realität vorweisen. Der schwedische Soziologe und Kommunikationswissenschaftler Jesper Falkheimer behauptet, dass die Wahrnehmung der Region, die durch Grenzwahrnehmung
mitbestimmt wird, hauptsächlich Elemente einer sozialen Konstruktion aufweist1, wodurch die Funktionen einer beziehungsweise mehreren Grenzen nicht weitgehend verändert werden. Die Unterscheidung zwischen zwei oder mehreren Einheiten2 prägt somit weiterhin die räumliche Wahrnehmung in den behandelten Regionen.

Eine Grenze verschwindet nicht mit der Abschaffung der Passkontrollen aus der
räumlichen Wahrnehmung, weswegen das Erleben des Grenzübergangs ist nicht nur auf Kontrollen des Grenzschutzes zurückzuführen. Während die Grenzübergänge vor allem von Grenzraumbewohnern mit Vorurteilen, Ängsten, aber auch mit Hoffnungen und Neugier assoziiert werden, kann das Gefühl einer Grenzüberschreitung ebenfalls dann auftreten, wenn die Schärfe der Grenzlinie sich in der unterschiedlichen Qualität der beiden Gebiete manifestiert3. Die Grenzen sind in den letzten Jahren mobiler geworden.
Die erhöhte Mobilität bezieht sich vor allem auf die Lebensbereiche, die vor der Zunahme des Verflechtungsgrades zwischen beiden Teilregionen kaum wahrgenommen wurden. Die auf relativ kleinem Raum erlebte internationale Integration ersetzt damit die frühere Homogenität eines Systems durch die Heterogenität zweier Systeme, die weit über die militärische und kontrollierende Funktion eines Grenzübergangs hinausgeht.

1 Falkheimer, J. Att gestalta en region. Källornas strategier och mediernas föreställnigar om Öresund. Göteborg
2004. S. 44.
2 Luhmann, N. „Territorial Borders as System Boundaries” in: Strassoldo, R. & Delli Zotti, G. Cooperation and Conflict in Border Areas. Milano 1982. S. 235-244. hier S. 235-236.
3 Vgl. Lewin, K. Grundzüge der topologischen Psychologie. Bern (1936) 1969. S. 139.

Die Interaktion zwischen diesen beiden Systemen verdeutlicht die Grenzwirkung anhand der ökonomischen und kulturellen Elemente, die bei regionaler Verflechtung auf nationaler Ebene in diesem Umfang nicht vorkommen.

Im Rahmen dieses Vortrages wird der individuumsbezogene Parameter, also die
räumliche Wahrnehmung aus einer kulturgeographischen Perspektive, analysiert.

Die Untersuchung soll neue Erkenntnisse über nationale Identitäten und Grenzen vermitteln und die Hauptfrage beantworten, inwiefern die nationale Grenze wahrgenommen wird. Die Trennlinie inmitten eines binationalen Raums wird zum einen in ihrer kognitiven als auch in einer affektiven Dimension analysiert, um die Wechselwirkungen zwischen der Interaktion, der Perzeption und den Prozessen innerhalb der Bevölkerung zwei räumlichen Einheiten in ihrer heutigen Form darzustellen. Die zugrunde legende Annahme, dass die Existenz der nationalen Grenze als Teil der regionalen Identität weiterhin als Bestandteil der räumlichen Wahrnehmung besteht, soll anhand der Ergebnisse der durchgeführten empirischen Studie geprüft werden. Die Grenze, als Element der räumlichen Identifikation, ist an Symbole gebunden. Der Ausbau und Verbesserung des Straßentransports kann in einer dienstleistungsorientierten
Informationsgesellschaft nicht als ausschließlicher Grund genannt werden. Eine Region rückt näher an die andere. Doch wird sie dadurch auch als eine Einheit betrachtet? In welchen Bereichen ist die Grenze weiterhin präsent und aus welchen ist sie entschwunden? Es wird angenommen, dass die Existenz der Grenze im Vorstellungsbild der in der untersuchten Region lebenden Menschen angesichts der verwendeten Forschungsmethoden weiterhin eine wichtige Rolle spielt. Sie ist ein fester Bestandteil dieses Bildes, aber ihre Wirkung lässt sich nicht eindeutig qualifizieren. In einigen Bereichen wird sie als Barriere empfunden, in anderen wiederum als Kontaktfläche und Element der regionalen Identität. Wenn ihre Stellung also keineswegs ausschließlich mit den militärischen und kontrollierenden Funktionen assoziiert wird, so ist davon
auszugehen, dass die Einschätzung der Rolle der nationalen Grenze auch nicht einstimmig in allen Lebensbereichen ausfallen wird. Einige Sphären des Alltags werden durch ihre Barriereneffekte beeinträchtigt, andere können von der Bevölkerung jedoch als natürlich empfunden werden. Somit wird die Grenze zu einer Art ‚Behinderung’ im physikalischen als auch im mentalen Sinne. Die wahrgenommene Trennlinie zwischen den Grenzraumbevölkerungen ist ein Element des Alltags, welches bereits in der Kindheit eine Rolle spielt. Diese Gruppe ist bewusst, dass die Trennlinie einerseits als Einschränkung
anzusehen ist. Anderseits ist die Vorstellung eines binationalen Raums ohne Grenze jedoch zu imaginär, um als natürlich wahrgenommen zu werden. Dementsprechend betreffen die Interaktionsprozesse nur einige Lebensbereiche, in denen eine modifizierte Grenzexistenz weiterhin möglich ist. Die Ausweitung der regionalen Identität schließt eine andere, zum Beispiel nationale Identität, nicht aus. Durch eine solche Feststellung werden aber auch Schwierigkeiten sichtbar, die eine ‚künstliche’ Systemgrenze überschreitende Interaktion begleiten.

Die Analyse der Grenzwahrnehmung aus kulturgeographischer Perspektive beginnt mit der Dichotomie bezüglich des Raumbegriffs, also einer Einteilung nach zwei Gesichtspunkten. Diese Unterscheidung zwischen Absolut- und einem Realraum ist zugleich der Ausgangspunkt der grundlegenden Hypothesen in der Kulturgeographie4. Sie hat ihren direkten Ursprung in den Dichotomien in der Geographie selbst und manifestiert sich in zwei Grundperspektiven, nämlich der naturwissenschaftlichen und der sozialwissenschaftlichen. Auf dieser Grundlage werden die Eigenschaften der räumlichen Einheiten, die von Menschen bevölkert sind, entweder eindeutig als absolut definiert oder durch die psychologischen Merkmale geprägt. In Verbindung mit den absoluten Elementen des Raums bilden diese Merkmale eine Vorstellungswelt jedes Individuums, das sich zum gegebenen Zeitpunkt in dem betrachteten Raum befindet.
Diese Vorstellungswelt entspricht jedoch nicht dem Absolutraum. Der Absolutraum ist Bestandteil des mentalen Bildes, in dem ein Ausschnitt der Wirklichkeit wahrgenommen und auf einer kognitiven Karte der so genannten metal map, abgebildet wird5. Diese kognitive Karte6 beinhaltet Elemente des absoluten Raums, welche zumeist physische Realitäten sowie Elemente des relativen Raums sind, die durch affektive Haltungen einer räumlichen Einheit gegenüber geprägt sind.

4 Vgl. Haggett, P. Geographie. Eine moderne Synthese. Stuttgart 1991. S. 31-57.
5 Vgl. Lynch, K. „Notes on City Satisfactions“ in: Banerjee, T. & Southworth, M. (Hg.) City Sense and City Design.
Writings and Projects of Kevin Lynch.Cambridge 1990. S. 135-153.
6 Kevin Lynch hat die Existenz von mental maps anhand der durchgeführten empirischen Studien in urbanen Räume untersucht und in seinem im Jahr 1960 in Cambridge erschienenen Werk The Image of the City dargestellt.

 

Die Merkmale des Vorstellungsbildes einer räumlichen Einheit weichen durch die beiden Elementgruppen von einer kartographischen Darstellung deutlich ab. Die Verzerrung des Raums in einer mental map wird nicht durch absolute Distanzmaß konstruiert, sondern durch die Betonung anderer Maßeinheiten. Anders als in einem Absolutraum entsprechen die relativen Distanzen nicht einer Addition der Einzeldistanzen und somit den metrischen Größen, sondern den relativen Distanzmaßen wie Zeitaufwand, Kosten, die Zahl der sozialen Kontakte oder dem Güteraustauschvolumen7. Aufgrund der entstandenen Verzerrung des Raums in einer kognitiven Karte, kommt es zu einer
Fehleinschätzung von Entfernungen gegenüber den absoluten Maßeinheiten in
heterogenen Raumeinheiten. Ein heterogener Raum besteht aus mehreren
Teilraumeinheiten, deren Wahrnehmung im Fall einer Bestimmung durch Grenzen eine weitere Modifikation erfährt. Der Einfluss beziehungsweise die Perzeption der Teilräume‚ jenseits der Grenze’, wird entweder eliminiert oder unverhältnismäßig stark modifiziert.
Die Existenz einer Grenze kann ungleichmäßige Konzentrationen der Wahrnehmung auf einige Teile größerer räumlicher Einheiten hervorrufen und das subjektive Vorstellungsbild einschränken, weil das kognitive Wissen über die räumliche Struktur einer Teilregion nicht vorhanden ist8. Dieser Zustand kann beim Auftreten einer Veränderung in der Raumstruktur modifiziert werden. Im Zeitverlauf veränderte Variable führen beispielsweise zur Verschiebung der Perspektive vom Bezug auf ein definiertes Zentrum zum Bezug der einzelnen Raumeinheiten zueinander. In diesem Fall wäre es möglich, dass sich größere Distanzen zwischen einzelnen Orten in der mentalen Vorstellung schneller verkürzen als kürzere Entfernungen. Der Prozess, bei dem geschätzte Entfernungen zwischen Orten mit einem höheren Interaktionsvolumen stärker
schrumpfen als bei Orten ohne Interaktion, wird als „räumliche Implosion“ bezeichnet9 und vor allem dann beobachtet, wenn eine Zunahme des Interaktionsvolumens innerhalb eines bestimmten Zeitraums stattfindet. Dementsprechend ist davon auszugehen, dass der

7 Vgl. Abler, R. & Adams, J. S. & Gould, P. R. Spatial organisation. London 1971. S. 76.
8 Vgl. Lundèn, T. „Interaction across an „open“ international boundary: Norway-Sweden“ in: Strassoldo, R. (Hg.) Confini e Regioni. Proceedings of the Conference “Problems and Perspectives of Border Regions” Gorizia 1973. S. 147-161. hier S. 147.
9 Hagget: S. 426.

Einfluss einer nationalen Grenze in einem Raum eine kontinuierliche Modifikation der räumlichen Wahrnehmung verursachen wird. Dieser Einfluss wird entsprechend der Grenzfunktionen transformiert und besonders bei der Grenzraumbevölkerung in kognitiven und affektiven Dimensionen der raumbezogenen Perzeption zum Ausdruck kommen. Das Ergebnis eines solchen Prozesses lässt sich am Beispiel bestimmter handlungsräumlicher Muster beobachten, die als Aspekt der raumbezogenen Wahrnehmung durch räumliche Variablen mitbestimmt werden. Ein solcher Faktor ist zum Beispiel die Entfernung von der Grenze und den Orten ‚jenseits der Grenze’. Ausgegangen wird bei der Analyse des Handlungsaspektes von der Übertragung des
Grenzeffekts auf das Wissen über die Nachbarregion. Die Lage derjenigen Städte
beziehungsweise Objekte, die von der Grenze am meisten entfernt sind, wird meistens falsch eingeschätzt, so dass eine Korrelation zwischen der räumlichen Handlungsdistanz und der Perzeption angenommen werden muss.

Die große Anzahl der wahrgenommenen Elmente führt zur tendenziellen Vereinfachung der kognitiven Karten gegenüber dem Absolutraum. Diese Elemente werden oft in Verbindung mit Relationen und Beziehungen durch Filterung und Bewertung verändert10. Die subjektive Bewertung von wahrgenommenen Objekten wird nach Bereinigung der individuellen Faktoren als gruppenspezifisch bezeichnet11 und entsprechend der demographischen Struktur einer Bevölkerung kategorisiert12. Um einzelnen Gruppen die Orientierung im Raum zu erleichtern, kennzeichnen sich die
Strukturen der kognitiven Karten durch Objekte, die ihre primäre Orientierungsfunktion durch wieder erkennbare Formen ermöglichen, aus. Diese Funktion wird wiederum durch praktische und emotionale Bedeutungen für einzelne Personen vervollständigt13. Das so entstandene Image eines räumlichen Ausschnitts dient, parallel zum Richtungsverhalten, auch als Element der Gruppenidentität14. Da sich die kognitiven Lage- und Distanzevaluationen beim Vorhandensein einer

10 Vgl. Tolman, E. C. (1948): „Cognitive Maps in Rats and Men“ in: Collected Papers in Psychology 1950. Los Angeles. S. 241-264.
11 Vgl. Heineberg, H. Grundriß Allgemeine Geographie: Stadtgeographie. Paderborn 2001. S. 155.
12 Z.B. Alter, Geschlecht, Einkommen, Berufsstruktur, Bildungsstand
13 Lynch (1960): 46.
14 Ebd. S. 125f.

nationalen Grenze durch Abweichung von Elementen des Absolutraums kennzeichnen15, wird angenommen, dass die Grenzferne und das kognitive Wissen über die realräumlichen Gegebenheiten im Grenzraum als Kriterium der Gruppenzugehörigkeit gelten.

Die als bedeutender Einflussfaktor der räumlichen Wahrnehmung genannte Vertrautheit mit dem grenzübergreifenden Raum hängt dabei mit einem weiteren kulturgeographischen Forschungsfeld, nämlich zusammen mit der räumlichen Diffusion. Der Erwerb des kognitiven Wissens über einzelne Teilräume basiert auf der Erfahrung, die im Zusammenhang mit einem Ereignis entstanden ist. Solche Situationen wurden bereits in den 1950er Jahren vom Geographen Thorsten Hägerstrand16 untersucht und vor allem durch die räumliche Ausbreitung von Innovationen charakterisiert. Für eine
Wahrnehmungsstudie verdeutlicht dieser Prozess, dass die Ausbreitung einer räumlichen Information hauptsächlich von zwei Variablen abhängt, der Entfernung und der Zeit17. Je größer die Entfernung zwischen zwei Orten ist, desto langsamer ist der Prozess der Anteilnahme am Geschehen in den jeweiligen Orten sowie die Entstehung der Vertrautheit mit einem Raum. Im Fall einer Barriere, die die Variablen Entfernung und Zeit beeinträchtigt, wird das räumliche Muster der Informationsausbreitung ebenfalls von dem Diffusionsablauf in einem nicht getrennten Raum abweichen. Im Zusammenhang mit dem Diffusionsmodell von Hägerstrand ergibt sich beim Vorhandensein einer Staatsgrenze eine einfache Abwandlung, die zur Folge eine eingeschränkte beziehungsweise verzögerte Anteilnahme am Geschehen in der Nachbarregion haben kann18. Die Entwicklung bewirkt wiederum eine Verringerung der affektiven Haltung gegenüber den Raum- und sozialen Objekte in den getrennten Teilregionen der betrachteten räumlichen Einheit19. Diese Bevölkerung nimmt eine Art Multiplikatorenposition ein, was trotz der trennenden Wirkung der Grenze in ihren Interessen, Identifikationen und Sozialbeziehungen zum Ausdruck kommt. Die Veränderung der restriktiven Funktion der Grenze führt zu einer teilweisen Absorption

15 Vgl. Riedel, H. Wahrnehmung von Grenzen und Grenzräumen. Eine kulturpsychologisch-geographische Untersuchung im saarländisch-lothringischen Raum. Saarbrücken 1994. S. 72.
16 Hägerstrand, T. Innovationsförloppet ur korologisk synpunkt. Lund 1953.
17 Haggett, P.: S. 389.
18 Vgl. Reichart, T. Bausteine der Wirtschaftsgeographie. Bern 1999. S. 156.
19 Vgl. Riedel, H.: S. 72.

der Informationsbarriere und zur Zunahme des kognitiven Wissens über das jenseits der Grenze liegende Gebiet und somit zur Ausweitung der individuellen Handlungsräume. Dies hat jedoch nicht automatisch eine Zunahme der Interaktion auf der individuellen Ebene in Form von persönlichen Kontakte und Besuchshäufigkeit zur Folge. Hierbei ist auch die Bedeutung ökonomischer Faktoren mit einzubeziehen. In Abhängigkeit dieser Variablen erfolgt die Ausweisung der individuellen Satisfaktionsräume20. Die Bewohner
einer Teilregion können aufgrund ökonomischer Vorteile häufiger die andere Region besuchen oder aufgrund fehlender Informationen und der durch finanziellen Aufwand erhöhten spürbaren relativen Distanz das Angebot im gesamten grenzübergreifenden Raum nicht gleichmäßig wahrnehmen.

Definitionen der Grenze
Grenzen sind Elemente, die räumliche Einheiten unterschiedlicher Struktur von einander trennen21. Eine geographische Grenze wird als fiktiv bezeichnet, weil sie erst durch menschliches Handeln festgelegt wird und sich dadurch aus einer Übergangszone herausbewegt22. Der dialektische Sinn einer Grenze23 wird somit zum Produkt der menschlichen Wahrnehmung und nimmt eine Stellung zwischen objektivem beziehungsweise absolutem Raum, dem subjektiven „Ego-Raum“ und dem „immanenten Raum“24 ein, welcher als Ergebnis einer Verflechtung beider genannten Ebenen anzusehen ist. Ähnlich wie die menschliche Wahrnehmung und Handlung, erscheinen Grenzen als
Formen temporärer Beständigkeit25. Ihre Funktionen können sich entsprechend
gesellschaftlicher Prozesse verändern oder umgekehrt. Entscheidend ist dabei, wer als Auslöser eines Transformationsprozesses fungiert. Wird dieser Prozess von den Individuen oder durch die Veränderung der geopolitischen Situation eingeleitet, so kann eine Grenze entweder als Teil der objektiven Umwelt oder eine Systemkonstruktion

20 Riedel, H.: S. 73.
21 Vgl. Leimgruber: S. 67.
22 Vgl. Ante, U.: Politische Geographie. Braunschweig 1981. S. 104.
23 Vgl. Schwind, M.: Allgemeine Staatengeographie. Berlin 1972. S. 109.
24 Beck, R.: „Spatial meaning and the property of the environment“ In: Lowenthal, D. (Hg.): Environmental
perception and behaviour. University of Chicago Research Paper No. 109/ 1967. S. 18-41. hier S. 21.
25 Vgl. Leimgruber: S. 77.

wahrgenommen werden26.

Minna Niska von der Technischen Universität Luleå definiert nationale Grenzen in ihrer Studie als Symbol zur Klassifizierung und Kategorisierung27. Sie geht davon aus, dass die Wahrnehmung einer Grenze auf individuellen Erlebnissen und Vorstellungen basiert, welche die eigene Zugehörigkeit und Identität innerhalb einer beziehungsweise mehreren Gruppen bestimmen.

Nationale Grenzen werden auch als Systemgrenzen28 bezeichnet, ohne die eine räumliche Einheit in immer kleinere Teileinheiten zerfallen würde. Diese Funktionen sind für einzelne gesellschaftliche Subsysteme29 in ihrer völkerrechtlichen Bedeutung bedeutsam, da sie die Hoheit und Souveränität einzelner Nationalstaaten manifestieren30. Im genannten Kontext wird die besondere Stellung der Grenzräume deutlich, da es in diesem Bereich zum direkten Kontakt zweier, meistens unterschiedlicher, Systeme kommt. Die
Mentalität der Grenzraumbewohner ist ein Ergebnis der raumbezogenen Wahrnehmung, die durch Grenzeffekte entscheidend geprägt wird. Die zweite Definition besagt, dass Grenzräume als ganze räumliche Einheiten interpretiert werden sollten und im Vergleich zu innerstaatlichen Regionen nur von einer Demarkation durchschnitten werden31. Typen von Grenzen

Der individuellen Betrachtungsperspektive zufolge wird zwischen physikalischen Grenzen, Systemgrenzen, biochemischen Grenzen und psychologischen Grenzen unterschieden32. Diese topographischen Elemente33 sind vom Beobachter ablesbar und können als eine Merkmalskombination auftreten. Die Unterschiede in den Bereichen Steuersystem, Arbeitsrecht, Verwaltungsgliederung und Politik bilden eine juristisch definierte Teilung zwischen zwei Räumen. Das Vorhandensein der beiden Typen wird als

26 Vgl. Ramírez, J. L.: „Att forska om gränser. En symposiepresentation.” in: Ramírez, J. L. (Hg.): Att forska om gränser. Nordregio 2001. S. 7-12. hier S. 7, 10.
27 Niska: S. 15-16.
28 Riedel: S. 18.
29 Křenek: S. 25.
30 Vgl. ebd.
31 Vgl. Anderson², M.: „The polititcal problems of frontier regions“ in: Anderson, M. (Hg.): Frontier regions in Western Europe. West European Politics 5/ 1982. S. 1-172. hier S. 1.
32 Ruesch, J.: „Analysis of various types of boundaries“ in: Grinker, R. R. (Hg.): Towards a unified theory of human behaviour. New York 1959. S. 340;
Cox, K. R.: Man, location and behaviour. An introduction to human geography. New York 1972. S. 120.
33 Vgl. Heigl, F.: Ansätze einer Theorie der Grenze. Wien 1978. S. 21-28.

Idealfall einer Grenze definiert34, da hierbei dieser Charakter die zeitliche Stabilität der Grenze gewährleistet wird und im zeitlichen Verlauf Anpassungsprozesse der Siedlungsstruktur sowie der Infrastruktur einzelner Grenzgebiete an den Grenzverlauf eingeleitet werden. Die psychologische Wirkung der Grenze kann nur anhand einer empirischen Studie festgestellt werden. Dementsprechend werden die Grenzen nach Art
der psychologischen Wirkung in folgende Kategorien untergliedert:
– als nicht trennend empfunden,
– als Schwelle empfunden und als Barriere empfunden35.

Dieser Typus bezieht sie einschließlich auf Grenzen, die in Folge veränderter
geopolitischer Situationen entstanden sind und sich lediglich an regionalen Abgrenzungen innerhalb eines zuvor bestehenden Staates orientieren.

Eine weitere Grenztypologie unterscheidet zwischen UND- sowie ODER-Grenzen36. Diese Gliederung konzentriert sich auf Grenzwirkungen bezüglich des Interaktionsvolumens zwischen Grenzbevölkerungen der jeweiligen Grenzräume. Die UND-Grenzen sind zugleich Kontaktflächen, auf denen es zu Interaktionen zwischen Personen, Unternehmen oder Institutionen kommt. Einerseits schließt sie zwar den trennenden Charakter einer Grenze nicht aus, anderseits wird sie aber von der Grenzbevölkerung nicht als solche
empfunden. Im Fall einer ODER-Grenze ist die die Unterscheidung zwischen zwei
Einheiten, die auch in der Mentalität der Grenzraumbewohner als Symbol dieser
Ungleichheit funktioniert, Hauptfunktion einer Grenze.

Funktionen der Grenze
Die klassische Funktion einer nationalen Grenze ist die Überwachung der Souveränität eines Staates37. Die Kontrolle des Grenzverkehrs sowie der grenzüberschreitenden Aktivitäten erfüllt juristische, fiskalische, militärische und ideologische Funktionen einer nationalen Grenze.
Am deutlichsten zeigen sich die Grenzfunktionen gegenwärtig im wirtschaftlichen

34 De-facto- und de-jure-Grenzlinie; nach Heigl: S. 21-28.
35 Vgl. Leimgruber: S. 68.
36 Ramírez: S. 10.
37 Nach Guichonnet, P. & Raffstein, C.: Géographie des frontières. Paris 1974. S. 49-53.

Bereich. Dabei folgt einem stark trennenden Charakter dieser Wirkungen eine
Vergrößerung der ökonomischen Distanz zwischen zwei Orten. Diese kann durch
Zusammenarbeit in einer Situation überwunden werden, wenn die ökonomische Distanz zwischen der grenznahen Peripherie und nationalen Zentren38 ebenfalls groß ist und eine wirtschaftliche Interaktion auf nationaler Ebene mit der binationalen Ebene im Grenzgebiet vergleichbar ist. Für die einzelnen Personen bedeutet eine offene Grenze aber auch nicht, dass sich das Handlungsmuster des täglichen Kontaktfeldes automatisch auf die Städte auf der anderen Seite der Grenze ausweitet39. In der Praxis bedeutet es, dass erst die Güter beziehungsweise Dienstleistungen des spezialisierten und seltenen Bedarfs40 bei
finanziellen Vorteilen in der Lage sind zu einer Interaktion zu motivieren.
Anhand der Auswahl der dargestellten Funktionen kann feststellt werden, dass Grenzen sowohl als negative als auch als positive Größen wahrgenommen werden41 und ihre Wirkung von der Grenzbevölkerung dementsprechend unterschiedlich bewertet wird. Selbst im wirtschaftlichen Bereich können Vorteile fiskalischer und juristischer Funktionen als Schutz der Konkurrenzfähigkeit einheimischer Unternehmen angesehen werden.
Anderseits werden Zölle oder auferlegte zulässige Einfuhrmengen als Einschränkungen des individuellen Handlungsraums interpretiert.
Zweifellos ist allerdings die Messfunktion der Grenzen, die Messeinheiten bildet und eine Vergleichsperspektive schafft. Neben der statistischen Hilfsfunktion, messen die Grenzen auch den Grad der internationalen Zusammenarbeit, der in der vorhandenen Infrastruktur deutlich zum Ausdruck kommt.

Die Modifikation einer Grenze
Wenn eine Grenzmodifikation durch Beschlüsse auf der zentralen nationalen Ebene erfolgt, spricht man von einer „system-konformen Modifikation“42. Diese Veränderung ist objektiver Natur, d.h., dass die Hauptrolle der Grenze, die Trennung zweier Systeme,

38 Vgl. ebd. S. 65.
39 Vgl. Niska: S. 19.
40 Vgl. Heineberg: S. 80-92.
41 Vgl. Jeggle, U.: „Trennen und Verbinden. Warum ist es am Grunde des Rheins so schön“ in: sowi 20/ 1991. S. 179-
185. hier S. 179.
42 Heigl: S. 50.

durch institutionell-infrastrukturelle Maßnahmen modifiziert wird. Im Unterschied zu system-konformen Modifikationen sind „nichtsystem-konforme Modifikationen“43 subjektiver Natur und vorwiegend Ausdruck der Ablehnung hemmender Maßnahmen des Staates, z.B. in Form von Schmuggel oder illegalen Grenzübertritten. Die Modifikationen der Grenzfunktionen werden in der Grenzforschung zumeist als positiv bewertet. Viele Wissenschaftler sehen in der Transformation einer definierten, tendenziell geschlossenen Grenze die einzige Möglichkeit, drohende wirtschaftliche oder kulturelle Stagnationen abzuwenden44. Die Zunahme der neuen Formen wirtschaftlicher
oder kultureller Aktivitäten ist in den peripheren beziehungsweise durch strukturelle Probleme betroffenen Regionen oftmals die einzige Möglichkeit, die eigene Wettbewerbsfähigkeit zu verbessern.

Die Modifikation der Grenzeffekte durch die Verminderung der Menge juristischer und fiskalischer Restriktionen beeinflusst außer der Zunahme bilateraler Beziehungen zwischen den einzelnen Akteuren auf regionalen und nationalen Ebenen, auch die psychologische Wirkung, die eine Grenze auf ein Individuum beziehungsweise eine Gruppe ausübt. Wie bei der Analyse der Grenzmodifikationen bereits erwähnt, verlaufen die Prozesse der individuellen Wahrnehmung nicht unbedingt ähnlich schnell wie beispielsweise eine wirtschaftliche oder politische Annäherung. Dadurch wird aber auch
die Mobilität der Grenzwirkung sichtbar. Die räumliche Vorstellung einer nationalen Grenze kann sich beim Aufheben einer „sichtbaren“ funktionalen Barriere, einer topographisch identifizierten Trennlinie, auf wenige „sichtbare“ Elemente einer binationalen Nachbarschaft übertragen. Der Symbolcharakter einer Grenze verbleibt nach dem Funktionsverlust gewisser Restriktionen dennoch im Bewusstsein und in der Wahrnehmung der Menschen45. Diese ‚mentale’ Grenze kann einen ähnlichen Einfluss aufden Handlungsraum einzelner Individuen ausüben46 und sich in einer stagnierenden

43 Ebd.
44 Vgl. Strassoldo, R.: „Boundaries in Sociological Theory: a Reassessment“ in: Strassoldo & Delli Zotti: S. 257.
45 Vgl. Riedel: 15.
46 Vgl. Lundén, T.: „Proximity, equality und difference: the evolution of the Norwegian – Swedish boundary landscape” in: Region Basiliensis 22/ 1981. S. 128-139; sowie Lundén, T.: “Kommunikation und Information in einem internationalen Grenzgebiet” in: 45. Deutscher Geographentag Berlin 1985: Tagungsbericht und wissenschaftliche Abhandlungen. Bd. 45. Stuttgart 1987. S. 327-332.

Interaktion, partiellen grenzübergreifenden Beziehungen sowie anhaltendem
Informationsgefälle manifestieren. Einer, der Gründe für die Verzögerung der Integration einer Grenzmodifikation in die subjektive Vorstellungswelt ist die mangelnde Vertrautheit mit der Nachbarregion47. Die etablierten Vorstellungen und Vorurteile gegenüber den Nachbarn auf der anderen Seite der nationalen Grenze führen dazu, dass Stereotype mit der Grenze assoziiert werden beziehungsweise sich die Selbstidentifizierung an der Grenzwirkung orientiert. In vieler Hinsicht funktionieren die Räume ‚hinter der Grenze’ als Unterscheidungskriterium. Durch die Abgrenzung von einer anderen Gruppe
beziehungsweise Identität, werden die „Kriterien der eigenen Zugehörigkeit“48 präzisiert. Die räumliche Wahrnehmung wird zum Identitätsmerkmal. Der relative Raum erfährt beim Grenzübergang eine Erweiterung neuer Merkmale und Faktoren, die zuvor in einer kognitiven Karte gebildet wurden. Ohne diese Erfahrung gilt eine Landschaft als begrenzt. Die Ausdehnung beziehungsweise Umformung des Landschaftsbildes ist ein Konglomerat aus kartographischen und topographischen Elementen relativen Charakters49. Das eigentliche Bild basiert jedoch auf subjektiven Einstellungen der Individuen.
Die Grenze bedeutet „ein akzidentielles Mitbekommen“ dessen, „wie das bei den anderen ist“50, und dessen was die ‚anderen’ von uns ‚unterscheidet’ beziehungsweise was ‚wir’ mit den ‚anderen’ gemeinsam haben.

Ein Absolutraum erfährt aus kulturpsychologischer Perspektive beim Vorhandensein einer anthropogenen Barriere einen „Bedeutungswandel“51. Diese Modifikation bezieht sich auf die mentale Wiedergabe der Umgebung und erfolgt im Bewusstsein der Personen, die sich zum gegebenen Zeitpunkt in jenem Raum befinden. Der Prozess der räumlichen Perzeption besteht somit aus drei Dimensionen: erstens aus der kognitiven (Wahrnehmung bezogen auf den Absolutraum), zweitens aus der affektiven (Bewertung,

47 Orvar Löfgren nennt die Unsicherheit im Bezug auf die Normen der jeweiligen Nachbargesellschaft als Ursache für
die Zurückhaltung bei der Erkundung der Nachbarregion und somit Erhöhung der Vertrautheit mir ihr. Vgl. Löfgren: 13.
48 Labrianidis, L. (et al.): „Identity, Perception and Entrepreneurial behaviour“ in: Smallbone, D. (et al.) (Hg.): Challenges and Prospects of Cross Border Cooperation in the Context of EU Enlargement. Kingston 2007. S. 62-87. hier S. 75.
49 Vgl. Lewin, K. (1917): „Kriegslandschaft“ in: Graumann, C. F. (Hg.): Kurt-Lewin-Werkausgabe. Feldtheorie. Bern 1982. S. 315.
50 Schilling, H.: „Eine Welt von Grenzen. Nachbarschaften und Identitäten in der hessischen Peripherie“ in: Schilling, H. (Hg.): Peripherie. Lokale Identiäten und räumliche Orientierung an der Grenze. Frankfurt am Main 2000. S. 9-
55. hier S. 49.
51 Riedel: 15.

Filterung der Erfahrungen mit dem absoluten Raum) und drittens aus der konativen Dimension (durch Einfluss der Faktoren Verhalten beziehungsweise Handeln entsteht ein Relativraum)52. Die Elemente der genannten Dimensionen werden in Gruppen beziehungsweise Clustern organisiert53, wobei eine Trennung zwischen kategorial Ähnlichem und kategorial Getrenntem entsteht. Somit entstehen Abweichungen von der objektiven Wirklichkeit, die Polaritäten54 in der Beurteilung und Verzerrungen in der Vorstellung verursachen.

Die Kulturpsychologie definiert den Prozess der Wechselwirkung zwischen absoluten und relativen Raumelementen als Überschneidung des psychologischem Raum55 (psychological space) mit dem physischen Raum56 (physical space). Diese Überschneidung ist Ergebnis eines Abbildungsprozesses57 (cognitive mapping), dessen Produkt eine kognitive Karte ist.

Räumliche Identifikationsmuster

Die bisher diskutierten Beziehungen zwischen Wahrnehmung objektiver Raumelemente und ihrer kognitiven Interpretation veranlassen zur Feststellung, dass die Wechselwirkung zwischen Raum und Vorstellung die Kernpunkte des lokalen Bewusstseins ausmachen. Die Beziehung zwischen subjektiver Identität und objektiver

Umwelt wird als „räumliches Identifikationsmuster“58 bezeichnet. Der Prozess einer Kongruenz zwischen Individuum und Umwelt basiert auf einem aus dem Jahr 1972 stammenden Modell nach Moles und Rohmer. Dieses Modell besteht aus den drei

52 Zur Begriffserklärung vgl. Golledge, R. G. & Stimson, R. J.: Analytical behavioural geography. London 1990, S.50; Schraml, W. J.: Einführung in die moderne Entwicklungspsychologie. Frankfurt am Main 1980. S. 365 und
Tzschaschel, S.: „Geographische Forschung auf der Individualebene. Darstellung und Kritik der Mikrogeographie“ in: Münchner Geographische Hefte 53/ 1986. S. 23.
53 Vgl. Heineken, E. & Ollesch, H.: „Gesellschaftlich bedingte Verzerrungen kognitiver Landkarten“ in: Internationale Schulbuchforschung 14/ 1992. S. 157-172. hier S. 169.
54 Als häufigste Polaritäten nennt Löfgren: familiär – fremd, sicher – gefährlich, rein – schmutzig (Löfgren: 25).
55 Raumausschnitt, der für die Vorstellungswelt einer Person Bedeutung hat, ohne die dieser Raumausschnitt nicht wahrgenommen wird. – nach O’Keefe, J. & Nadel, L.: The hippocampus as cognitive map. Oxford 1978. S. 6-7.
56 Raumausschnitt bezogen auf die äußere Wirklichkeit, Existiert unabhängig von seiner Relevanz für eine Person. –ebd.
57 Riedel: 29.
58 Schneider, G.: „Psychological identity of and identification with urban neighbourhoods” in: Frick, D. (Hg.): The quality of urban life. Berlin 1986. S. 203-218. hier S. 204-205;
Graumann, C. F.: “On multiple identities” in: International Social Science Journal 35/1983. S. 309-321, hier S. 309; Lalli, M.: Stadtbezogene Identität. Theoretische Präzisierung und empirische Operationalisierung. Darmstadt 1989. S. 5.

Dimensionen der räumlichen Perzeption. Im Entwurf von Moles und Rohmer werden unterschiedliche räumliche Identifikationsebenen als Schalen dargestellt. Die Unterschiede zwischen den einzelnen Ebenen sind dabei Funktionen der raumzeitlichen Distanz. Die Skala, die ein räumliches Identifikationsmuster bestimmt, besteht aus zwei Variablen:
aus der Entfernung und der Zeit. Die beiden Faktoren bestimmen zum einen die
Vertrautheit mit einem Raumausschnitt sowie den Handlungsraum. Das Modell
unterscheidet sieben Stufen der räumlichen Identifikation eines Individuums59. Die ersten drei (Mensch, Zimmer, Heim) Ebenen sind Identitätsgrundlagen sowie
Orientierungsmittelpunkt. Die weiteren zwei Schalen (Wohnviertel, Stadt) stellen gewisse Ansprüche an die ursprüngliche Intimität. Der wahrgenommene Raum erfährt eine Zunahme von Objekten, denen eine psychologische Bedeutung gegeben wird. Die vorletzte Zone (Region) ist bereits eine höhere Maßstabsebene der raumbezogenen Identifikation. Hier werden die erfahrbaren Elemente mit abstrakten beziehungsweise symbolischen Bedeutungen kombiniert. Die symbolische Bedeutung eines Elementes wird in der Regel mit potenziellen beziehungsweise bestehenden Identitäten konfrontiert, deren
erstes Kriterium die Beziehung zwischen einer Gruppe und einem ihr zugehörigen Individuum darstellt60. Dementsprechend wird die subjektive Rekonstruktion der Raumeinheit einer Person mit den gruppenspezifischen Merkmalen verglichen. Dieser Vorgang findet in allen Dimensionen der räumlichen Wahrnehmung statt und kommt in Bezug auf das Wissen über einen Raum (kognitiv), die emotionale Bedeutung (affektiv) und die Struktur des Handlungsraums (konativ)61 zum Ausdruck. Im Fall der Aneignung
eines Elements beziehungsweise Raumausschnitts werden die Voraussetzungen für eine partielle Identifikation zwischen Individuum und Raum erfüllt62.
Obwohl die Abgrenzung der Regionen nicht über alle Funktionen der nationalen Grenze verfügt, kann die regionale Identität in vielen Fällen mit der nationalen konkurrieren.

59 Vgl. Riedel: 35-37.
60 Vgl. Mai, U.: „Gedanken über räumliche Identität“ in: Zeitschrift für Wirtschaftsgeographie. 33/ 1989. S. 12-19, hier S. 12, 16.
61 Vgl. Blotevogel, H.- H.: „Regionalbewußstein – Überlegungen zu einer geographisch-landeskundlichen Forschungsperspektive“ in: Informationen zur Raumentwicklung 7/8/ 1987, S. 409-418, hier S. 415;
Blotevogel, H.- H.: „Regionalbewußtsein. Zum Stand der Diskussion um einen Stein des Anstoßes“ in: Geographische Zeitschrift 77/ 1989, S. 65-88, hier S. 71-72.
62 Vgl. Graumann: 312.