Nazwy terenowe- Ortsnamen

Prof. Daniel Kadłubiec
Nazwy terenowe – toponomastyka

Przez nazwy miejscowe , najstarsze i najtrwalsze pomniki dziejowe, opowiada dawno wymarły naród swoje dzieje – tylko zachodzi pytanie, czy jego głos pozostaje dla nas jeszcze zrozumiały.
Wilhelm von Humboldt

Głos wielkiego uczonego niemieckiego dopełnia jeszcze zasłużony profesor wrocławski S.Rospond, pisząc, że nazwy te są najdawniejszym i najpowszechniejszym modelem nazewnictwa, są to bowiem określenia naturalne i spontaniczne, odzwierciedlające specyfikę krajobrazu widzianą przez pryzmat ludowego języka, stąd stanowią zatem bardzo autentyczny obraz mikroświata,
kreowany przez długie pokolenia autochtonów. Z tego też względu nazwy te mają swoje kapitalne znaczenie tylko dla śledzenia procesów osadniczych, ale także dla pogłębionego zrozumienia systemu gwarowego, pogłębionego dlatego, że wynika on z odmiennego materiału dowodowego, w tym wypadku nazewniczego. Słownictwo gwarowe zmienia się bowiem niepomiernie szybciej niż nazwy terenowe, stąd jego ogromne znaczenie dla badań historycznogwarowych i stosunków etnicznych. Literatura toponomastyczna tak polska, jak i czeska jest niezwykle bogata, również na Śląsku Cieszyńskim ma ona swoje ważne miejsce w tutejszych osiągnięciach badawczych, że wymienimy prace Leona Derlicha1, Józefa Łyska2, Władysława Milerskiego3, zwłaszcza zaś Roberta Mrózka4, z czeskiej strony Bedřicha Témę5, ze starszych m. in. Vincenca Praska6, stąd ograniczymy się do wybranych kategorii nazw miejscowych.

Toponomastyka, jak wiadomo, zajmuje się nazwami miejsc, osad, przysiółków, rzek, jezior, lasów, pól, gór itp., czyli wszelkimi nazwami terenowymi. Nas z kolei będą interesowały, z tego ogromnego materiału, nazwy topograficzne (toponimy), i to ze względu, jak już zauważyliśmy, na ich liczebność
oraz archaiczność. W nich odzwierciedla się, powtórzmy, ukształtowanie terenu, jego wygląd, szata roślinna, świat zwierzęcy, czyli to, jak człowiek postrzegał swoje otoczenie. Przyjrzymy się również nazwom kulturowym, mniej licznym i nie tak sędziwym co poprzednie, ale równie istotnym, bowiem z toponimami tworzą podstawowy zasób nazewnictwa terenowego. One z kolei nazywają dzieła rąk ludzkich, reagują na życie materialne, duchowe i społeczne człowieka, nadając mu kształt słowny. Nadmieńmy przy okazji, że jedna nazwa miejscowa może oznaczać różne obiekty, jest zatem wielofunkcyjna, np. Płóniawa jest nazwą części wsi, pastwiska,pagórka; z kolei Plynisko oznacza pole,
łąkę, część wsi, pagórek; Prziłóg jest nazwą lasu, pastwiska, pola itp. Niektóre z nich są bardzo produktywne, stąd spotykamy je w wielu miejscowościach, co zaznaczyliśmy przez skrót i in. Zwróćmy też uwagą i na ich stronę formalną, na to, że pojawiają się ich formy oboczne, np. Zómczysko/Zómczyka; Padół/W Padole; Mojski/Na Mojskim itp., co zapewne świadczy o żywotności
danej nazwy, także o dążeniu do jej sprecyzowania znaczeniowego.

1L. Derlich, Ludowe nazwy miejscowe w Suchej Górnej. „Zaranie Śląskie”, 1961, s. 858-870. Tenże, Nazwy miejscowe Stonawy na Śląsku Cieszyńskim. „Zwrot“ 1953, nr 7, s. 10-12.
L. Derlich, R. Pastuszek, Ludowe nazwy miejscowe Lutyni Dolnej. „Zaranie Śląskie”, s. 138-151.
2 J. Łysek ogłosił w latach 1974 – 1976 cykl artykułów pt. Wędrówki nazewnicze w miesięczniku „Zwrot“.
3 W. Milerski kontynuował je w latach 1985-1992, po czym puścił w tym miesięczniku cykl Nasze nazwiska (1994-1995).
Tenże, Zagłębiowskie nazwy mówią. Ojcowski dom. Wyd. ZG PZKO w Czeskim Cieszynie 1990, s. 46-66.
4 R. Mrózek, Nazwy miejscowe dawnego Śląska Cieszyńskiego.Katowice 1984.
Tenże, System mikrotoponimiczny Śląska Cieszyńskiego XVIII wieku. Katowice 1990.
5 B. Téma opublikował wiele artykułów toponomastycznych w periodyku „Těšínsko“, dalej w „Sprawozdaniach Komisji Toponomastycznej Czechosłowackiej Akademii Nauk“ (ZMK).
6 V. Prasek, Místní jména na Těšínsku. „Kalendář slezský na rok 1990“, s. 96-99.
Tenże, Jména osad na Těšínsku zaniklá nebo zapomenutá. „Věstník Matice opavské“ 1985, nr 5, s. 65-66.

Sięgnijmy najpierw do dokumentów kościelnych i świeckich z początku XIV wieku7, by odczytać z nich takie cieszyńskie miejscowości, jak Dambrowa, Grodzische (Grodishe), Cyssownica, Cierliczko,Gnoynik, Kocobenz, Lessna, Ogrozona, Ropiza, Wirbicza itp., mające formy fonetyczne i
fleksyjne typowe dla gwar cieszyńskich. Przejdźmy obecnie do nazw oznaczających części miejscowości, dzielnice, przysiółki, osady. Liczby w nawiasie oznaczają miejsce ich występowania, podane na mapce. Powtarzamy, iż jest to tylko mała cząstka tego, co już zostało opublikowane, jednak taka, która jest, naszym zdaniem, reprezentatywna dla omawianej problematyki. A zatem
mamy:
Bagno, Na Bagnach (13,28), Bónków (10,46), Czyrwino (42), Czyrwiónki (31), Dolany (46), Dzielnice (27), Dziołek (30), Glinik (2,21), Gliniki (10,22,33), Gliniocz (10,22,23 i in.), Glóniska (55), Górzany (46), Granice (8,10,16 i in.), Grobel (24,44,53), Grobla (44), Pod Groblóm(27), Jasiyni (29), Kamiónka
(11,25), Kamiyniec (1,5,33,45 i in.), Kónt(38), Kónty(6,45,47 i in.), Kympa (10,13,15 i in.), Miyndzydoli (1), Młynisko(54), Nieród (9,22), Pasieki (4,24,31 i in.), Podjedli (24), Podołkowice (47), Porymba (4,32), Rakowiec (13,40,56), Siedloki(1,26,43), Stawiska (8,20,33,52), Stowki (6,18,24), Strożówki 56), Świyrkla (1), Ujmisko (13,19,32), Wolyństwi (32), Wrazidło (11), Wygoda (23), Wyrómbano
(17,43,50), Wysznio Bróna (5,10 i in.), Zogórzi (1 i in.).

Prześledźmy teraz, jak nazywają się łąki, pastwiska i pola: Czyrchla (3, 28,32 i in.), Czyrwióne (28), Góny (3,30 i in.), Glónek (9), Kympczica (12), Łyng (9,28,52 i in.), Mojski (27), Padół (3,13,18 i in.), Pasternik (13, 22,41), Piecowisko (22), Plynisko 15,19), Prziłóg (30,47), Przipór (2,12,15 i in.), Szczepnica (40), Rómbanisko (13,30,32,51 i in.), Snoza (2,3,12,15), Wóndoli (26,56), Wydmuchowiec
(37), Wytarżyska (53).

Wody bieżące Cieszyniacy zaś nazywają tak: Datyniorka (7), Dymbinka (10), Graniecznik (36), Guchowo (30,4), Kocobóndzka (43,46,17), Kopetno (19,4), Kómparzowski (12), Krzikopa (1), Krziwiec (25), Młynka (53,17), Odnoga (21,30), Olecka (3), Olza (od Bukowca po Kopytów), Powieśnik (13), Strużka 33,35 i in.), Strużnik (1), Szadowy (56), Targacz (17).
Nazwy wód stojących przedstawiają się następująco: Babiszowiec (8), Beździynk (22), Gabzdylok (16), Gliniocz (16,42), Jaworszczok (39), Kaczok (35), Lipińszczok (24), Młyńszczok (24), Nadymacz (10,22), Nieród (22), Obieszóniec (22), Pańszczok (35,49), Pilarczyk (24), Pniwiciok (24),Postrzednik (22), Szkuciok (41), Ukóniowiec 53).
Równie ciekawe są nazwy lasów, lasków, zarośli: Bucznik, Buczyna (43), Ciyrni (22,44), Dymbina (1,10,42 i in.), Gadziok (35), Goj (26), Gojica (29), Goje (8,22), Grabina (1,27), Losek 7,10,24), Miónsz (30 i in.), Mościska (37), Oblasek (10,24,37 i in.), Paciepny (18), Pniwi (14), Polynica (28), Rokici (12,22,34 i in.), Rownia (2,3,15 i in.), Skolnity (30), Sośni (1,15,17 i in.), Sośnina (1,7,24 i in.).

No i w końcu parę przykładów nazw gór, pagórków, wzniesień: Bagiyniec (36), Dzioł 12), Grodzisko (20), Karpy (25),Kympa (10,13,15 i in.), Kympiec (13), Miónsz (30 i in.), Plynisko (15,36,51), Solisko(15), Piwniczysko (40), Płóniawa (28,36), Podkympi(44), Upłaz (3,19,30 i in.), Wróżno (20,52), Wyrszczki (13), Zómczysko (15), Zómczyska (29), Żor (19,51,52).
I jeszcze parę uwag do powyższego materiału nazewniczego, z którego zapewne wiele jednostek zaginęło z wielu powodów, m. in. na skutek procesów osadniczych i migracyjnych (zakładanie nowych osiedli na terenie Błędowic Dolnych, Szumbarku, Karwiny, Trzyńca, Orłowej), dewastacji górniczego
regionu karwińsko-orłowskiego, zamiany tradycyjnej wsi na wieś rezydencyjną z mieszkańcami przeważnie pozacieszyńskimi, nie mającymi nic wspólnego z tutejszą tradycją nie tylko nazewniczą. Kolejnym powodem zaniku było, o czym nadmienialiśmy, scalanie gruntów i zanikanie ich nazw w czasie tzw. kolektywizacji wsi (zakładanie spółdzielni rolniczych) w latach 50. wieku XX, jak również brak zainteresowania tymi sprawami pokoleń młodszych, przywiązujących małą wagę do kultywowania czy szanowania wszelkiej tradycji.
Jednak, jak się rzekło, jest on niezwykle ważnym świadectwem nie tylko językowym, ale i kulturowym, etnicznym w ogóle, bowiem w materiale tym odbija się cieszyński świat, jego postrzeganie, kreowanie, jego granice, gdyż, jak zauważył L. Wittgenstein, granice mojego języka

7 V. Prasek, Dějiny knížectví Těšínského. Opava 1894, s. 98, 104.

oznaczają granice mojego świata, co oznacza, że w wielkiej mierze nasz cieszyński świat jest tworzony poprzez tutejszy język.
Przedstawiony materiał toponimiczny, i nie tylko on8, doskonale odzwierciedla, jak zaznaczyliśmy, omówione już cechy gwar cieszyńskich, że przykładowo przypomnimy takie zjawiska fonetycznofonologiczne,
jak nieobecność samogłosek długich, akcent na sylabie przedostatniej, rozszerzoną wymowę e jako y (Czyrwino, Świyrkla), palatalizację polską ( Ciyrni, Graniecznik, Mościska), pochylenie dawnych samogłosek długich (Prziłóg, Przipór), realizację dawnej samogłoski długiej a jako o (Żor, Wróżno, Polynica), realizację dawnego zgłoskotwąrczego r jako ar, yr (Karpy, Karpyntno,Wyrszczki), realizację samogłosek nosowych (Kónty, Pod Groblóm, Miyndzydoli),
realizację spółgłoski h jako g (Gliniki, Górzany,Granice), obecność spółgłoski ł (Prziłóg, Młynisko), realizację prsł. grupy tort jako trot (Bróna) oraz przegłosu polskiego (Miasto Stare, Czyrwiónki) itd.
Z cząstek słowotwórczych znamienne są przyrostki – isko (Grodzisko, Młynisko), – ica (Gojica, czyli młody las), – ity (Skolnity), charakterystyczne jest też tworzenie nazw zbiorowych typu Pniwi (od pień), Sośni, Rokici,Śliwniczy.

Z innych formacji zasługują na uwagę nazwy typu Przipór, Prziłóg utworzone od podstawy słowotwórczej przyprzeć, przyłożyć przez oderwanie przyrostków –eć, -yć, staropolskie przedrostki występują również w licznych formacjach typu Wóndoli, Paciepny, Padół.
Spójrzmy jeszcze na stronę znaczeniową (semantyczną) materiału nazewniczego, mającego nieraz wielowiekową historię. O Olzie jako nazwie indoeuropejskiej, oznaczającej ciecz, wodę, pisze się od ponad stu lat, pomimo tego w latach 60. wieku XX zmieniono Olzę na Olszę (Olše)ze względów politycznych, co trwa do dziś pomimo zgodnych stanowisk tak językoznawców czeskich, jak i polskich,
udowadniających, że formą właściwą jest wyłącznie Olza. Świadczy o tym nazwa potoku Olecka, dopływu Olzy, w przypadku Olszy musiałby się nazywać Olszka. Miónsz (nigdy Miónsza) oznacza grubość. Z kolei Dzioł czy Dziołek są starymi nazwami gór czy pagórków9. Paciepny w starej polszczyźnie oznaczał coś ciemnego, mrocznego, stąd nazwano tak stromy, zarośnięty brzeg
Nieborówki nieopodal jej ujścia do Olzy w Końskiej, Łyng, a pełno jest ich na Ziemi Cieszyńskiej, to po prostu podmokła łąka10. Karpy zaś to teren nierówny, pagórkowaty, a raczej skalisty, kamienisty11 (od tego również Karpyntno), potok Szadowy bierze swoją nazwę od przymiotnika szady, czyli siwy,
mętny12, rzeczka Kopetno, lewy dopływ Olzy, czy potok Kopetnica nie mają nic wspólnego z kopytem (czasem i na mapach widnieje jakże błędna nazwa Kopytnica), ale ze rdzeniem -kop-, występującym w rzeczowniku kopiec czy przymiotniku kopcowaty,znane nam żukowskie Strożówki mają związek
ze staropolską stróżą, czyli strażą (forma ogólnopolska jest bohemizmem), a zatem miejscem, gdzie trzymano straż. Stowki to nie, pomimo pozorów, zdrobniałe stawy, ale nazwa pochodząca od czasownika „stawić, stawiać się“, czyli chodzi o miejsce poboru wojskowego13 lub miejsce zbiórki
robotników pańszczyźnianych. O dawnej formie Mojski, Na Mojskim powiedzmy, że chodzi o zaimek dzierżawczy, oznaczający coś, co należy do mnie, Wolyństwi z kolei oznacza posiadłość chłopa wolnego, który wykupił się z pańszczyzny. Dolnolutyńaski staw Nieród ma identczną nazwę ze staropolskim imieniem złożonym Nierad14 (gw. Nieród). To tylko niektóre przykłady nazw z jakże
dawną tradycją znaczeniową, nie zawze dzisiaj rozpoznawalną, ale bardzo znamienną dla odkrywania

8 Mamy tu na myśli takie prace, jak np.: T. Hławiczka, K. Ożóg, Słownictwo dotyczące domu mieszkalnego i zabudowań gospodarczych na Zaolziu. „Zeszyty Naukowe Uniwesytetu Jagiellońskiego. Prace Językoznawcze“ nr 59, Kraków 1978, s. 61-74; W.Palowska-Kohutek, Słownictwo z zakresu hodowli zwierząt domowych na Śląsku Cieszyńskim w Czechosłowacji, jako wyżej,75- 85; E.Wantuła, Ludowe nazwy grzybów w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, jako wyżej, s. 87-98.
9 T.Lehr-Spławiński, Język polski, Warszawa 1978, s. 238
S. Rospond, Mówią nazwy, Warszawa 1976, s.212.
10 S. Rospond, Dzieje polszczyzny śląskiej, Katowice 1959, s. 20.
11 Z. Babik, Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich. Kraków 2001, s. 412
12 T. Lehr-Spławiński, Język polski, op. cit., s. 161.
13 K. Nitsch, Dialekty polskie Śląska. Kraków 1939, s. 229.14 S. Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa 1971, s. 206. s.

językowego oblicza Ziemi Cieszyńskiej, a właściwie, w myśl tezy L. Wittgensteina, jej całego mikroświata.

Zróżnicowanie gwarowe Ziemi Cieszyńskiej
Zapytajmy najpierw o granice gwar cieszyńskich, które różnie bywają przedstawiane w rozmaitych wydawnictwach. Zaznaczmy, że chodzi nam głównie o obszar nazywamy Zaolziem, czyli na lewym brzegu Olzy. Dlaczego, wyjaśnimy później.
Jeden z najdawniejszych badaczy polskiego języka etnicznego na Śląsku Jerzy Samuel Bandtkie, napisał w r. 1821: Granice języka polskiego w Śląsku są: rzeka Ostrawica, płynąca między księstwem cieszyńskim i Morawami, tj. z tej strony Ostrawicy lud mówi po wsiach wszędzie po polsku, a z tamtej po morawsku15.Granicę tę potwierdzają też materiały topograficzne Reginalda Kneifla z r. 1804, który przytacza nazwy m. in. następujących
miejscowości nad Ostrawicą, i to w formie niemieckiej i polskiej (o czeskiej nie ma wzmianki): Pietwold, Nowa Wies, Stonawa, Poremba, Gladniow, Granecznik16 (obecnie dzielnice Ostrawy). Gwarę ludności cieszyńskiej określa jako śląsko-polską (Sprache schlesischpolnisch), natomiast tę na pograniczu morawskim, a zatem koło Frydku, jako śląskomorawską
(Sprache schlesisch-mährisch)17.

Twórca dialektologii polskiej Kazimierz Nitsch, badający mowę cieszyńską na samym początku XX wieku, prowadzi zachodnią linię graniczną przez takie miejscowości, jak Łomna, Rzeka, Ligotka Kameralna, Dobracice, Domasłowice, Szobiszowice, Więcłowice, Pudłów, Bogumin, zaliczając je do polskich18. Mniej więcej tak samo widział tę granicę Lucjan Malinowski, penetrujący Śląsk, w tym i Cieszyński, w r. 1869. W swoich notatkach zapisał:
Granica między gwarą polską a morawską ciągnie się, począwszy od granicy pruskiej, koło Morawskiej Ostrawy, Szonowa, Więcłowic, Bruzowic, Kocurowic, Wojkowic, Dobracic, Ligoty i Morawki. Wsi tu wymienione stanowią pograniczne osady morawskie.19 Z kolei wielki czeski językoznawca Bohuslav Havránek granicę tę upatruje w miejscowościach Dobracice, Toszonowice, Sobieszowice, Datynie Dolne, Pietwałd, Rychwałd, Pudłów, Bogumin, przy
czym, co ciekawe, definiuje również tzw. pas przejściowy między polską gwarą cieszyńską a tą po jej zachodniej stronie, którą tworzy linia na wschodnie wyznaczona przez powyższe miejscowości, na zachodzie zaś przez Bruzovice, Václavovice (Więcłowice), Bartovice, Radvanice, Heřmanice, Vrbice (Wierzbica)20. Podobnie wybitni czescy językoznawcy Arnošt
Lamprecht, Alois Knop i Ladislav Pallas zaliczają gwary zachodniocieszyńskie do
śląskopolskich, bowiem ich cechy fonetyczne i gramatyczne są typowe właśnie dla tych gwar21. W ich rozprawie jest zamieszczona także mapka uwzględniająca granicę między

15 J.S.Bandtkie, Wiadomości o języku polskim w Śląsku i o polskich Ślązakach. Wrocław 1952, s. 21.
16 R. Kneifel, Topographie des kaiserl. königl. Antheils von Schlesien. Bd. I-II, Brünn 1804.
17 Tamże, s. 120-121.
18 K. Nitsch, Dialekty polskie Śląska. Kraków 1939, s. 165.
19 J. Pośpiech, S. Sochacka, Lucjan Malinowski, op. cit. s. 112.
20 B. Havránek, Nářečí česká, (w:) Česká vlastivěda. Jazyk. Praha 1934, s. 212.
J. Bělič v pracy Nástin české dialektologie. Praha 1972, gwarę cieszyńską zalicza do tzw. polskoczeskiego pasma przejściowego, co w polemice tłumaczył anachronicznie tym, że używają jej zarówno Czesi,
jak i Polacy. Podobnie tendencyjne stanowisko zajął A. Kellner, nazywając gwary cieszyńskie wschodnolaskimi, upierając im status etnicznie polskich. Do tego odniesiemy się jeszcze w zakończeniu. Odmienne stanowisko, podobne do B. Havránka, zajmują tacy czescy dialektolodzy, jak np.
E. Lotko, J. Skulina czy A. Lamprecht.
21 A. Knop, A. Lamprecht, L. Pallas, Dějiny českého jazyka ve Slezsku a na Ostravsku. Ostrava 1967, s. 64.

gwarami zachodniocieszyńskimi a śląsko-morawskimi (laskimi), która w zasadzie zgadza się z ustaleniami innych badaczy, z których np. znany nam już W. Milerski, penetrujący słownictwo gwar cieszyńskich na zachód od Olzy22, widzi zachodnią granicę rozpatrywanych gwar mniej więcej tak samo jak B. Havránek. Rzecz jasna, nie jest ona statyczna, ale  ruchoma, przesuwająca się ku wschodowi, toteż pas czesko-polski się poszerza. Widać to na mapie K. Nitscha, z których Dobracice, Domasłowice, Szobiszowice, Więcłowice nie są już
obecnie miejscowościami z gwarą polską, ale należą już do przestrzeni przejściowej. Historyk czeski Alois Adamus, znawca dziejów ostrawsko-cieszyńskich, pochodzący z Kończyc koło Ostrawy, pozostawił po sobie niepublikowany dziennik23 z ciekawymi spostrzeżeniami
gwarowymi, dotyczącymi regionu Kończyc Małych, Wielkich, Racimowa (Vratimova), wchodzącymi dzisiaj w skład aglomeracji wielkoostrawskiej. Otóż w latach 20. XX wieku słyszeć tam było można takie polskie formy gwarowe, jak, cytuję dosłownie: sědzi, pasum, žerum ověs, dać krovum, sědlocy, kołoče. W Domasłowicach zaś, skąd pochodziła jego żona, mówiło się gynś, krova, třensie, bardzo pěkny, vilgoć, vilk, dorobiać itp., co przesuwa linię graniczną wytyczoną przez B. Havránka bardziej w kierunku zachodnim, jednak dzisiaj już
nie uświadczymy tam takiej gwary, co dowodzi wzmiankowanej już ruchomości ich granic. W. Milerski we wzmiankowanej pracy widzi cztery odmiany gwary zachodniocieszyńskiej – jabłonkowską, środkowocieszyńską, karwińską i bogumińską, z czym w zasadzie można się zgodzić pod tym warunkiem, że odmiany te ze względu na ich właściwości fonetycznogramatyczno-
słownikowe należy uznać za gwary, a nie warianty gwary jednej. Jakie to
gwary? Jabłonkowska, środkowocieszyńska, północnocieszyńska ze znacznymi wpływami górnośląskimi. Zapytajmy też, jakie cechy je wyróżniają i gdzie są między nimi granice. Odpowiadając na te pytania, skupimy się na cechach najważniejszych, najbardziej rzucających się w oczy i w uszy, przy czym pomijamy słownictwo, odsyłając zainteresowanych do pracy J. Basary24, w której zostało przedstawione leksykalne zróżnicowanie gwar zachodniocieszyńskich.

Analiza cech fonetyczno-fonologicznych, fleksyjnych i składniowych upoważnia nas do tego, by obszar gwary jabłonkowskiej widzieć po stronie zaolziańskiej od granicy słowackiej po miejscowości Koszarzyska, Milików, Gródek, należące jeszcze do niej, środkowocieszyńską po Datynie, Błędowice, Cierlicko, Olbrachcice, Stonawę, Kocobędz, północnocieszyńską zaś po Pudłów, Bogumin, Kopytów. Tutaj jednak, zwłaszcza w Lutyni, Skrzeczoniu, Szonychlu i
Wierzniowicach, występuje sporo zjawisk typowych dla gwar górnośląskich.
Wyszczególnione granice nie są absolutne, nie rozgraniczają wszystkich cech, ale
zdecydowaną większość z nich, i to najstarszych, stąd uważamy je za bardzo wiarygodne.
Rezygnujemy natomiast z tzw. izoglos, linii wyznaczających na mapie zasięgi występowania poszczególnych cech gwarowych, i to z racji przeznaczenia niniejszej publikacji, zadowalając się załączoną mapką z odpowiednią numeracją, ilustrującą wybrane i typowe dla gwar zachodniocieszyńskich zjawiska, w większości omówione w części teoretycznej pracy.

22 W. Milerski, Zachodniocieszyński słownik gwarowy, Czeski Cieszyn 2009, s. 11.
23 A. Adamus, Deník různých zpráv o vývoji současných poměrů (1925-1930). Odkrył ten dokument i opisał Z. Jasiński w artykule Problemy językowe na pograniczu morawsko-śląskim w zapisach Aloisa Adamusa.
„Slovanské studie. Studia slavica”. Sborník prací FF Ostravské university, číslo 1., Ostrava 1993, s. 35– 41.
24 J. Basara, Słownictwo polskich gwar Śląska na terenie Czechosłowacji, Ossolineum 1975.

Cechy fonetyczno – fonologiczne
Gwara jabłonkowska środkowocieszyńska północnocieszyńska
jabłonkowanie: sziroki, czisty, żiwot szyroki, czysty, żywot szyroki, czysty, żywot
(sziroki, czisty, żiwot- teren
wielkiego Hawierzowa-1,7,49
Czas ter. czas. być
bedym, bedziesz, bedzie bedym, bedziesz, bedzie bydym, bydziesz, bydzie
Czas przeszły czas przeszłego. 3. os. lp. iść
szeł szeł szoł
Wymowa wybranych czasowników
śpiychać sie śpiychać sie śpiychać sie (se)
śpichać sie (se)-1,7,49
śpiywać, spiywać śpiywać śpiywać
śpiwać – 1,7,49
szósty szósty szusty
chladać chladać chledać (hledać)
dyrżeć, dziyrżeć dzierżeć dziyrżeć (dyrżeć)
mieszkać mieszkać miyszkać
W rzeczown. tylko –rzi- na całym terenie: krziż, starzik, pierzina …..
Wymowa wybranych rzeczowników
wóngli wóngli wyngli (wyngiel)
trógła (tróhła) tróhła trówła
dziełucha dziełucha dziołcha
szandar szandar szantar
łowca, łowies łowca, łowies owca, owies
dachi, grzychi, muchi (mian.lm.) dachi, grzychi, muchi dachy, grzychy, muchy
Cechy fleksyjne
Bezokoliczniki koniug. I
legnyć, dźwignyć legnyć, dźwignyć legnóć, dźwignóć
Rozkaźnik .2.os.lp.1.,2.os.lm. czas. koniug. II
wróc, wrócmy, wróccie wróc, wrócmy, wróccie (po15,32) wróć, wróćmy,wróćcie
Czas przeszły czas. koniug. I
wzión, wziyna, wziyno wziył, wziyła, wziyło wzión, wziyna, wziyno
prziniós,przinysła,prziniysło prziniós, prziniósła,prziniósło prziniós, prziniósła, prziniósło
Czas przeszły czas. koniug. II
chodził, chodziła, chodzili chodził, chodziła, chodzili chodził, chodziła, chodzili
chodziół,chodziyła, chodziyli-
(od 22,23,53 do Bogumina)
Czas ter. czas. 1.os. lp. i mn. koniug. II
lecim, mówim, lecimy, mówimy lecym,mówiym,lecymy,mówiymy lecym,mówiym,lecymy,mówiymy
lecim,mówim,lecimy,mówimy
(1,7,49)
Imiesł.bierny czas.koniug. I
dźwignióny, zarośnióny dźwignióny, zarośnióny dźwignyty, zarosnyty
Zaimek zwrotny sie
napijym sie, umyjym sie napijym sie, umyjym sie napijym sie (se), umyjym sie(se)
formy z „se“generacje młodsze
Zaimek zwrotny „sie“
sebie (D.C.B.Mc.),z sebóm(N.) siebie, sobie, siebie,sobóm,sobie N.sebóm(sobóm),Mc.:sobie(siebie)
Zaimek wskazujący „ty“ w lp.
tebie (D.C.B.Mc.),z tebóm (N.) ciebie,ciebie, ciebie,tobóm,ciebie N.:tebóm(tobóm),Mc.:tobie(ciebie)
Rzecz.m.na – a, B. lp.
tatym, kolegym, Kufym tate, kolege, Kufe tate, kolege, Kufe
tatym, kolegym, Kufym
(od 22,23,42,53)
taty, kolegi, Kufy
(6,10,16,39
Rzecz.ż. na –a, B. lp.
babym, trowym, wodym babe, trowe, wode babym, trowym, wodym
(od 22,23,42)
baba, trowa, woda
(34,48,53)
Rzecz.n.M.B.lp.(niedorosłe)
cielyn, kurczyn, Juroszczyn ciele, kurcze,Juroszcze ciele, kurcze,Juroszcze
Odmiana przymiotn. rzecz.,przym.,zaimków
D.C.B.Mc. lp.: tej dobrej Orłowej tej dobrej Orłowej te dobre Orłowe
Liczebniki gł. 2, 3, 4
dwo, trzo, sztyrzo pastyrze dwo, trzo, sztyrzo pastyrze dwa, trze, sztyrze……..
Zaimek względno-pytający
kany jidziesz kaj jidziesz kaj idziesz
kiela mosz ksiónżek kiela mosz ksiónżek wiela mosz ksiónżek
Cechy słowotwórcze
Przedrostki
zogroda, zogłowek, jarmak zogroda, zogłowek, jarmak zegroda,zegłowek,jarmak (jermak)
przikopa przikopa krzipopa, krzikopa
Rdzeń
utopiec, utopiec utoplec (od „toplać“)
(22,23,42,53)
Cechy składniowe
Składnia rządu rz.ż.lp.
napojym krowym napojym krowe napojym krowe
napojym krowym,
(22,23,42)
napojym krowa
(34,48,53)
Składnia rządu rz.m.lp.
widzym tatym, Lasotym widzym tate,Lasote widzym tatym, Lasotym,Szeligym
widzym taty, Lasoty, Szeligi
(6,10, 16, 39)
Składnia przynależności nazw.patron. na –ice w Mc.lp.
był w Błyndowicach,Stanisłowicach w Błyndowicach, Stanisłowicach w Błyndowic, w Dólnich Datyń
( 1,7)
Składnia przynależności okolicz.miejsca
du dómu (przijechoł) do dómu do dómu,
du dóm
(16,22,23,42,53)
Składnia przynależności przyimków
prze niego (to zrobił) dlo niego dlo niego

Professor Daniel Kadłubiec
Ortsnamen – Toponomastik

Durch die Ortsnamen, die ältesten und dauerndsten Denkmäler, erzählt eine längst vergangene Nation gleichsam selbst ihre eigenen Schicksale, und es fragt sich nur, ob ihre Stimme uns nochverständlich bleibt.
Wilhelm von Humboldt

Die Stimme des großartigen deutschen Gelehrten wird vom wohlverdienten Breslauer Professor S. Rospond vervollständigt, der schreibt, dass diese Namen das älteste und gebräuchlichste Benennungsmodell sind. Dies sind natürliche und spontane Begriffe, die die Besonderheit der Landschaft durch das Prisma der Volkssprache widerspiegeln und somit ein sehr authentisches Bild der von langen Generationen von Autochthonen geschaffenen Mikrowelt sind. Aus diesem Grund haben diese Namen ihre zentrale Bedeutung nicht nur für die Verfolgung von Siedlungsprozessen, sondern auch für ein tiefgreifendes Verständnis des Dialektsystems, das vertieft wird, weil es aus einem anderen Beweis, in diesem Fall einer Nomenklatur, resultiert. Das Dialektvokabular ändert sich unermesslich schneller als die Feldnamen, daher ist es von großer Bedeutung für die historische Forschung und die ethnischen Beziehungen. Die toponomastische Literatur, sowohl polnisch als auch tschechisch, ist sehr reich, auch in Teschener Schlesien hat sie einen wichtigen Platz in den lokalen
Forschungsleistungen, dass wir die Werke von Leon Derlich 1, Józef Łysek 2, Władysław Milerski 3 und besonders Robert Mrózka 4 erwähnen, auf der tschechischen Seite sind es Werke von Bedřich Téma 5, ältere Arbeit, unter anderem von Vincenc Prasek 6, daher beschränken wir uns auf ausgewählte
Kategorien lokaler Namen.

Toponomastik, wie es weitgehend bekannt ist, handelt von den Namen von Orten, Siedlungen, Weilern, Flüssen, Seen, Wäldern, Feldern, Bergen usw., also von allen Feldnamen. Aus diesem riesigen Material werden uns wiederum topographische Namen (Toponyme) interessieren, die, wie wir bereits gesehen haben, zahlenmäßig und archaisch sind. In ihnen spiegelt sich, wiederholen wir,
das Gelände, seine Erscheinung, Vegetation, die Tierwelt wider, d.h. wie der Mensch seine Umgebung wahrnahm. Wir werden auch kulturelle Namen betrachten, die weniger zahlreich und nicht so alt sind wie die vorherige Kategorie, aber ebenso wichtig, weil sie mit Toponymen eine

1 L. Derlich, Ludowe nazwy miejscowe w Suchej Górnej (Volkliche Ortsnamen in Sucha Górna). „Zaranie Śląskie”, 1961, S. 858-870.
Derselbe, Nazwy miejscowe Stonawy na Śląsku Cieszyńskim. (Ortsnamen von Stonawa in Teschener Schlesien). „Zwrot”, 1953, Nr. 7, S. 10-12.
L. Derlich, R. Pastuszek, Ludowe nazwy miejscowe Lutyni Dolnej. (Volkliche Ortsnamen von Lutynia Dolna). „Zaranie Śląskie”, S. 138-151.
2 J. Łysek kündigte in den Jahren 1974 – 1976 eine Reihe von Artikeln unter dem Namen Wędrówki nazewnicze (Namenswanderungen) im Monatsblatt „Zwrot” an.
3 W. Milerski setzte sie in den Jahren 1985-1992 fort und veröffentlichte in demselben Monatsblatt seinen Zyklus „Unsere Nachnamen“
(1994-1995).
Derselbe, Zagłębiowskie nazwy (Die Namen von Zagłębie) sprechen selbst. Ojcowski dom (Das Haus des Vaters). Ed. ZG PZKO im Tschechischen Teschen 1990, S. 46-66.
4 R. Mrózek, Nazwy miejscowe dawnego Śląska Cieszyńskiego (Ortsnamen des ehemaligen Teschener Schlesien). Katowice 1984.
Derselbe, System mikrotoponimiczny Śląska Cieszyńskiego XVIII wieku. (Mikrotoponym-System in Teschener Schlesien im 18. Jahrhundert.) Katowice 1990.
5 B. Téma veröffentlichte viele Artikel in der Zeitschrift „Těšínsko”, weiter in den
„Berichten der Toponomastischen Kommission der Tschechoslowakischen Akademie der Wissenschaften” (ZMK).
6 V. Prasek, Místní jména na Těšínsku. „Kalendář slezský na 1990”, S. 96-99.
Derselbe, Jména osad na Těšínsku zaniklá nebo zapomenutá. „Věstník Matice opavské” 1985, Nr. 5, S. 65-66.

grundlegende Ressource für Feldnamen bilden. Diese wiederum nennen die Werke menschlicher Hände, reagieren auf das materielle, spirituelle und soziale Leben des Menschen und geben ihm eine verbale Form. Erwähnen wir auch, dass ein Ortsname verschiedene Objekte bedeuten kann, so dass er multifunktional ist, z.B. Płóniawa ist der Name eines Teils eines Dorfes, einer Weide, eines Hügel; auf der anderen Seite bedeutet Plynisko ein Feld, eine Wiese, einen Teil eines Dorfes oder einen Hügel; Prziłóg ist ein Begriff, der Wald, Weide, Feld, etc. bedeuten kann. Einige von ihnen sind sehr produktiv, daher begegnen wir ihnen an vielen Orten, auf die wir durch die Abkürzung usw.
hingewiesen haben. Beachten wir auch ihre formale Seite, dass ihre Nebenformen auch erscheinen, z.B. Zómczysko/Zómczyk; Padół/W Padole; Mojski/Na Mojskim etc., die wahrscheinlich die Lebendigkeit eines gegebenen Namens bezeugt, auch über das Bestreben, seine Bedeutung zu spezifizieren.

Gehen wir zuerst zu kirchlichen und weltlichen Dokumenten vom Anfang des 14. Jahrhunderts 7, um solche Teschener Städte wie Dambrowa, Grodzische (Grodishe), Cyssownica, Cierliczko, Gnoynik, Kocobenz, Lessna, Ogrozona, Ropiza, Wirbicza usw. zu lesen, phonetische und flektierende Formen
typisch für die Teschener Dialekte. Gehen wir nun zu Namen, die Teile von Städten, Bezirken, Weilern, Siedlungen bezeichnen. Zahlen in Klammern geben den Ort an, an dem sie auf der Karte erscheinen. Wir wiederholen, dass dies nur ein kleiner Teil von dem ist, was bereits veröffentlicht wurde, aber einer, der unserer Meinung nach repräsentativ für das diskutierte Thema ist. So haben
wir: Bagno, Na Bagnach (13,28), Bónków (10,46), Czyrwino (42), Czyrwiónki (31), Dolany (46), Dzielnice (27), Dziołek (30), Glinik (2,21), Gliniki (10,22,33), Gliniocz (10,22,23 usw.), Glóniska (55), Górzany (46), Granice (8,10,16 usw.), Grobel (24,44,53), Grobla (44), Pod Groblóm(27), Jasiyni (29), Kamiónka (11,25), Kamiyniec (1,5,33,45 usw.), Kónt(38), Kónty(6,45,47 usw.), Kympa (10,13,15 usw.),
Miyndzydoli (1), Młynisko(54), Nieród (9,22), Pasieki (4,24,31 usw.), Podjedli (24), Podołkowice (47), Porymba (4,32), Rakowiec (13,40,56), Siedloki(1,26,43), Stawiska (8,20,33,52), Stowki (6,18,24), Strożówki 56), Świyrkla (1), Ujmisko (13,19,32), Wolyństwi (32), Wrazidło (11), Wygoda (23), Wyrómbano (17,43,50), Wysznio Bróna (5,10 usw.), Zogórzi (1 usw.). Schauen wir uns nun an, wie Wiesen, Weiden und Felder genannt wurden: Czyrchla (3, 28,32 usw.), Czyrwióne (28), Góny (3,30 usw.), Glónek (9), Kympczica (12), Łyng (9,28,52 usw.), Mojski (27), Padół
(3,13,18 usw.), Pasternik (13, 22,41), Piecowisko (22), Plynisko 15,19), Prziłóg (30,47), Przipór (2,12,15 usw.), Szczepnica (40), Rómbanisko (13,30,32,51 usw.), Snoza (2,3,12,15), Wóndoli (26,56), Wydmuchowiec (37), Wytarżyska (53).
Fließende Gewässer werden von den Teschenern hingegen so genannt: Datyniorka (7), Dymbinka (10), Graniecznik (36), Guchowo (30,4), Kocobóndzka (43,46,17), Kopetno (19,4), Kómparzowski (12), Krzikopa (1), Krziwiec (25), Młynka (53,17), Odnoga (21,30), Olecka (3), Olza (von Bukowca bis
Kopytów), Powieśnik (13), Strużka 33,35 usw.), Strużnik (1), Szadowy (56), Targacz (17).
Stehende Gewässer sehen wie folgt aus: Babiszowiec (8), Beździynk (22), Gabzdylok (16), Gliniocz (16,42), Jaworszczok (39), Kaczok (35), Lipińszczok (24), Młyńszczok (24), Nadymacz (10,22), Nieród (22), Obieszóniec (22), Pańszczok (35,49), Pilarczyk (24), Pniwiciok (24),Postrzednik (22), Szkuciok (41),
Ukóniowiec 53).
Genauso interessant klingen die Namen der Wäldern und Gebüschen: Bucznik, Buczyna (43), Ciyrni (22,44), Dymbina (1,10,42 usw.), Gadziok (35), Goj (26), Gojica (29), Goje (8,22), Grabina (1,27), Losek (7,10,24), Miónsz (30 usw.), Mościska (37), Oblasek (10,24,37 usw.), Paciepny (18), Pniwi (14), Polynica (28), Rokici (12,22,34 usw.), Rownia (2,3,15 usw.), Skolnity (30), Sośni (1,15,17 usw.),
Sośnina (1,7,24 usw.).
Und schließlich ein paar Beispiele für die Namen von Bergen, Hügeln, Anhebungen: Bagiyniec (36), Dzioł 12), Grodzisko (20), Karpy (25),Kympa (10,13,15 usw.), Kympiec (13), Miónsz (30 usw.), Plynisko (15,36,51), Solisko(15), Piwniczysko (40), Płóniawa (28,36), Podkympi(44), Upłaz (3,19,30 usw.),
Wróżno (20,52), Wyrszczki (13), Zómczysko (15), Zómczyska (29), Żor (19,51,52).

7 V. Prasek, Dějiny knížectví Těšínského. Opava 1894, s. 98, 104.

Und noch ein paar Kommentare zu dem obigen Benennungsmaterial, das viele Einheiten wahrscheinlich aus einer Reihe von Gründen verloren hat, u.a. infolge von Siedlungs- und Migrationsprozessen (Errichtung neuer Siedlungen in Błędowice Dolne, Szumbark, Karwina, Trzyniec und Orłowa), Bergbauverödung der Region Karwina-Orłowo, Umwandlung eines traditionellen Dorfes
in ein Wohndorf mit Einwohnern überwiegend von ausserhalb der Teschener Region, die nichts mit der lokalen Tradition zu tun haben, nicht nur in Sachen Benennung. Ein weiterer Grund für das Verschwinden war, wie wir oben erwähnten, die Konsolidierung von Land und das Verschwinden ihrer Namen während der sogenannten Kollektivierung des Dorfes (Gründung von
landwirtschaftlichen Genossenschaften) in den 1950er Jahren, sowie das mangelnde Interesse an diesen Angelegenheiten der jüngeren Generationen, die wenig Wert auf die Pflege oder die Beachtung jedweder Tradition legen.
Wie jedoch gesagt wurde, ist es ein äußerst wichtiges Zeugnis, nicht nur sprachlich, sondern auch kulturell und ethnisch im Allgemeinen, weil es in diesem Material die Teschener Welt, ihre Wahrnehmung, Schöpfung, ihre Grenzen widerspiegelt, weil, wie L. Wittgenstein bemerkte, „die
Grenzen meiner Sprache die Grenzen meiner Welt bedeuten“, was hingegen bedeutet, dass unsere Teschener Welt zu einem großen Teil durch die lokale Sprache geschaffen wird.

Das vorgestellte toponymische Material, und nicht nur dieses8, reflektiert perfekt, wie wir bereits bemerkt haben, die schon besprochenen Eigenschaften der Teschener Dialekte, zum Beispiel phonetisch-phonologische Phänomene wie das Fehlen langer Vokale, den Akzent auf der vorletzten Silbe, die erweiterte Aussprache von e als y (Czyrwino) , Świrykla), polnische Palatalisierung (Ciyrni,
Graniecznik, Mościska), Neigung alter Langvokale (Prziłóg, Przipór), Umsetzung des alten Langvokals a in o (Żor, Wróżno, Polynica), Umsetzung des alten Lautes r in ar, yr (Karpy, Karpyntno, Wyrszczki), die Einführung von Nasalvokalen (Kónty, Pod Groblom, Miyndzydoli), die Umsetzung des Konsonanten h in g (Gliniki, Górzany, Granice), die Anwesenheit des Konsonanten ł (Prziłóg,
Młynisko), die Umsetzung von Gruppen wie tort als trot (Bróna) und der polnische Nachhall (Miasto Stare, Czyrwiónki) usw.

Die wortbildenden Teilchen sind gekennzeichnet durch Suffixe – isko (Grodzisko, Młynisko), -ica (Gojica, d.h. Jungwald), – ity (Skolnity) und die Schaffung von Sammelbezeichnungen wie Pniwi (vom Wort pień), Sośnia, Rokici, Śliwniczy.
Andere Arten von Forme, die Aufmerksamkeit verdienen, sind Namen wie Przipór, Prziłóg gebildet von der Wort-bildenden Basis przyprzeć, przyłożyć und durch die Abtrennung der Suffixe -eć, -yć, altpolnische Präfixe treten auch in zahlreichen Formationen auf, wie z.B. Wóndoli, Paciepny, Padół.
Sehen wir uns auch die semantische Seite des Namensmaterials an, die eine jahrhundertealte Geschichte hat. Über Olza als indo-europäischer Name, der flüssig oder Wasser bedeutet, wurde über mehr als hundert Jahre geschrieben, obwohl Olza in den 1960er Jahren aus politischen Gründen in Olsza (Olše) umbenannt wurde, was bis heute trotz der konsequenten Positionen sowohl der
tschechischen, als auch der polnischen Linguisten beweist, dass die einzige richtige Form Olza ist.
Dies wird durch den Namen des Olecka-Bachs, einem Zufluss der Olza, sichtbar, im Falle von Olsza würde es Olszka genannt werden. Miónsz (niemals Miónsza) beduetet Dicke. Andererseits sind Dzioł oder Dziołek alte Namen von Bergen oder Hügeln9. Paciepny bedeutete in Altpolnisch etwas dunkles, düsteres, daher das so genannte steile, überwachsene Ufer von Nieborówka nahe seiner
Mündung in die Olza in Końska, Łyng, und die Teschener Region ist voll davon, weil es ganz einfach

8 Wir meinen solche Arbeiten wie zum Beispiel: T. Hławiczka, K. Ożóg, Słownictwo dotyczące domu mieszkalnego i zabudowań gospodarczych na Zaolziu. (Wortschatz über das Wohnhaus und Wirtschaftsgebäude in Zaolzie). „Wissenschaftliches Blatt der Jagiellonen-Universität”. Arbeiten
an Sprachforschung“ nr 59, Krakau 1978, s. 61-74; W. Palowska-Kohutek, Słownictwo z zakresu hodowli zwierząt domowych na Śląsku Cieszyńskim w Czechosłowacji (Vokabular auf dem Gebiet der Zucht von Haustieren in Teschener Schlesien in der Tschechoslowakei), wie oben, S. 75-85; E. Wantuła,
Ludowe nazwy grzybów w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego (Volkliche
Namen von Pilzen im tschechischen Teil von Teschener Schlesien), wie oben, S. 87-98.
9 T.Lehr-Spławiński, Język polski (Die polnische Sprache), Warschau 1978, S. 238
S. Rospond, Mówią nazwy (Namen sprechen selbst), Warschau 1976, S.212.

eine sumpfige Wiese ist10. Karpy wiederum ist unebenes, hügeliges, oder eher felsiges, steiniges Gebiet11 (von dem auch Karpyntno stammt), der Szadowy-Bach hat seinen Namen von dem Adjektiv szady, d.h. grau, trüb 12, der Fluss Kopetno, der linken Zufluss der Olza oder der Bach Kopetnica haben
nichts mit dem Wort kopyto zu tun (manchmal haben die Karten den falschen Namen Kopytnica), aber mit dem Kern -kop-, der in dem Substantiv kopiec oder dem Adjektiv kopkowaty, die uns bekannten Strożówki sind eine Verbindung mit dem altpolnischen Wort stróża, was normalerweise straż geschrieben wird und ‚Wache‘ bedeutet (die nationale Form ist Bohemismus) und folglich der
Platz, wo Wachen gehalten wurden. Stwoki sind nicht, trotz des Anscheins, winzige Gelenke, aber der Name kommt von dem Verb „stawić, stawiać się” (‚stellen, aufstellen‘), also geht es um einen Ort der Wehrpflicht 13 oder einen Ort der Sammlung von Leibeigenen. Über die alten Formen Mojski, Na Mojskim, sagen wir, dass es sich um ein Possessivpronomen handelt, was etwas bedeutet, das mir gehört, Wolyństwi seinerseits bedeutet den Besitz eines freien Bauern, der sich aus der Leibeigenschaft freigekauft hatte. Der Dolnolutyn-Teich Nieród hat eine identische Bezeichnung wie der altpolnische Name Nierad 14 (im Dialekt: Nieród). Dies sind nur einige Beispiele für Namen mit einer sehr alten semantischen Tradition, die heute nicht mehr erkennbar, aber für die Entdeckung des linguistischen Gesichts der Teschener Region sehr bedeutsam ist, und sogar, laut der These von L. Wittgenstein, für ihre gesamte Mikrowelt.

Diversität der Dialekte der Teschener Region

Fragen wir zunächst nach den Grenzen der Teschener Dialekte, die in verschiedenen Publikationen auf verschiedene Arten präsentiert werden. Nehmen wir zur Kenntnis, dass
wir uns hauptsächlich auf das Gebiet Zaolzie beziehen, das sich am linken Ufer der Olza befindet. Warum, erklären wir später.
Einer der ältesten Forscher der polnischen Volkssprache in Schlesien, Jerzy Samuel Bandtkie, schrieb 1821: Die Grenzen der polnischen Sprache in Schlesien sind: der Ostrawica-Fluss, der zwischen dem Herzogtum Teschen und Mähren fließt, d.h. von dieser Seite der Ostrawica spricht das Volk in den Dörfern Polnisch und Mährisch 15 Diese Grenze wird auch von topographischen Materialien von Reginald Kneifel von 1804 bestätigt, der unter anderem die
Namen die folgenden Städte an der Ostrawica zitiert, sowohl auf Deutsch als auch auf Polnisch (Tschechisch wird nicht erwähnt): Pietwold, Nowa Wies, Stonawa, Poremba, Gladniow, Granecznik16 (heute Bezirke von Ostrava). Er beschreibt den Dialekt der Teschener Bevölkerung als Schlesisch-Polnisch (Sprache schlesisch-polnisch), während der Dialekt im Mährischen Grenzbereich und damit in der Nähe von Frydek als Schlesisch-Mährisch
(Sprache schlesisch-mährisch) 17 bezeichnet wird.
Ein Experte der polnischen Dialektologie, Kazimierz Nitsch, der zu Beginn des 20.
Jahrhunderts die Teschener Dialekte studierte, führt eine westliche Grenzlinie durch Städte wie Łomna, Rzeka, Ligotka Kameralna, Dobracice, Domasłowice, Szobiszowice, Więcłowice,

10 S. Rospond, Dzieje polszczyzny śląskiej (Geschichte des Schlesischen Polnisch), Katowice 1959, S. 20.
11 Z. Babik, Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich (Die älteste Namensschicht auf polnischen Gebieten). Krakau 2001, s. 412
12 T. Lehr-Spławiński, Język polski (Die polnische Sprache), op. cit., S. 161.
13 K. Nitsch, Dialekty polskie Śląska (Polnische Dialekte von Schlesien). Krakau 1939, S. 229.
14 S. Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego (Historische Grammatik der polnischen Sprache), Warschau 1971, S. 206.
15 J. S. Bandtkie, Wiadomości o języku polskim w Śląsku i o polskich Ślązakach.(Nachrichten über Polnisch in Schlesien und über polnische Schlesier) Breslau 1952, s. 21.
16 R. Kneifel, Topographie des kaiserl. königl. Antheils von Schlesien. Bd. I-II, Brünn 1804.
17 Ebenso, s. 120-121.

Pudłów, Bogumin, und zaehlt sie als polnische Ortschaften18. Mehr oder weniger genauso sah die Grenze Lucjan Malinowski, die Schlesien, einschließlich Teschener Schlesien, 1869 durchdrang. In seinen Notizen schrieb er: Die Grenze zwischen dem polnischen und dem mährischen Dialekt erstreckt sich von der preußischen Grenze in der Nähe von Mährisch Ostrau, Szönowa, Więcłowice, Bruzowice, Kocurowice, Wojkowice, Dobracice, Ligota und Morawka. Die hier genannten Ortschaften sind grenznahe mährische Siedlungen.19 Der große
tschechische Sprachforscher Bohuslav Havránek sieht wiederum die Grenze in den Dörfern Dobracice, Toszonowice, Sobieszowice, Datynie Dolne, Pietwałd, Rychwałd, Pudłów und Bohumin, was interessanterweise auch die sogenannte Passage zwischen dem polnischen Dialekt von Teschen und dem auf seiner Westseite, die durch die von den oben genannten Städten bezeichnete östliche Linie gebildet wird, im Westen von Bruzovice, Václavovice (Więcłowice), Bartovice, Radvanice, Heřmanice, Vrbice (Wierzbica)20. Ebenso klassifizieren
die hervorragenden tschechischen Linguisten Arnošt Lamprecht, Alois Knop und Ladislav Pallas die West-Teschener Dialekte zu den schlesisch-polnischen, da ihre phonetischen und grammatischen Merkmale typisch für diese Dialekte sind21. In ihrer Dissertation gibt es auch eine Karte, die die Grenze zwischen West-Teschener und schlesisch-mährischen Dialekten berücksichtigt, die im Prinzip mit den Ergebnissen anderer Forscher übereinstimmt, von denen wir beispielsweise bereits wissen, dass W. Milerski, der westlich von Olza 22 in den
Wortschatz der Teschener Mundart eingedrungen ist, die Westgrenze der besprochenen Dialekte mehr oder weniger so sieht wie B. Havránek . Offensichtlich ist sie nicht statisch, sondern flexibel und bewegt sich nach Osten, also verbreitert sich der tschechisch-polnische Gürtel. Dies ist auf der Karte von K. Nitsch zu sehen, von denen Dobracice, Domasłowice, Szobiszowice und Więcłowice nicht mehr Städte mit dem polnischen Dialekt sind, sondern
bereits im Übergangsraum sind. Der tschechische Historiker Alois Adamus, ein Experte für die Geschichte von Ostrava-Cieszyn aus Kończyce bei Ostrava, hinterließ ein unveröffentlichtes Tagebuch23 mit interessanten Dialekt-Einsichten über die Region von Kończyce Małe, Wielkie und Racimów (Vratimova), die heute zum großen Agglomerat von Ostrava gehören. Nun, in den 1920er Jahren war es möglich, solche polnischen Dialektformen zu hören, welche ich wörtlich zitiere: sědzi, pasum, žerum ověs, dać krovum,

18 K. Nitsch, Dialekty polskie Śląska (Polnische Dialekte von Schlesien). Krakau 1939, s. 165.
19 J. Pośpiech, S. Sochacka, Lucjan Malinowski, op. cit. s. 112.
20 B. Havránek, Nářečí česká, (in:) Česká vlastivěda. Jazyk. Prag 1934, s. 212.
J. Bělič, in der Arbeit Nástin české dialektologie, Prag 1972, zaehlt die Teschener Mundart zum sogenannten Polnisch-Tschechischen
Grenzgebiet, was er in der Diskussion anachronisch auf die Weise erlaeuterte, dass sowohl die Tschechen, als auch die Polen sie benutzen. Eine ähnlich voreingenommene Position vertrat A. Kellner, der die Teschener Dialekte
ostschlesisch nannte und auf ihrem ethnisch polnischen Status beharrte. Wir werden uns am Ende auch darauf beziehen. Eine andere Position, ähnlich B. Havránek, wird von solchen tschechischen Dialektologen wie E. Lotko, J. Skulina oder A. Lamprecht besetzt.
21 A. Knop, A. Lamprecht, L. Pallas, Dějiny českého jazyka ve Slezsku a na Ostravsku. Ostrava 1967, S. 64.
22 W. Milerski, West-Teschener Zachodniocieszyński słownik gwarowy (Westteschener Dialektwörterbuch), Tschechisches Teschen 2009, S. 11.
23 A. Adamus, Deník různých zpráv o vývoji současných poměrů (1925-1930). Dieses Dokument entdeckte und beschrieb Z. Jasiński im Artikel Problemy językowe na pograniczu morawsko-śląskim w zapisach Aloisa Adamusa.
(Sprachprobleme an der mährisch-schlesischen Grenze in den Akten von Alois Adamus). „Slovanské studie. Studia slavica”. Sborník prací FF Ostravské university, číslo 1., Ostrava 1993, s. 35– 41.

sědlocy, kołoče. In Domasłowice, wo seine Frau herkam, benutzte man Wörter wie gynś, krova, třensie, bardzo pěkny, vilgoć, vilk, dorobiać usw., was die Grenzlinie von B. Havránek mehr nach Westen verschiebt, aber heute sehen wir keinen solchen Dialekt mehr dort , was die bereits erwähnte Beweglichkeit ihrer Grenzen beweist. W. Milerski, in der oben genannten Arbeit, sieht vier Arten von Dialekt in der Westteschener Region – Jabłonkowska, Mittel-Teschener, Karwińska und Bogumińska, die grundsätzlich akzeptabel sind, unter der Bedingung, dass diese Sorten aufgrund ihrer phonetischen und
grammatikalischen Vokabeln als Dialekt betrachtet werden können und nicht Varianten eines Dialekts sind. Um welche Dialekte handelt es sich? Jabłonkowska, Mittel-Teschener, Nord-Teschener mit bedeutendem oberschlesischen Einfluss. Fragen wir uns auch, welche Merkmale sie auszeichnen und wo die Grenzen zwischen ihnen liegen. Um diese Fragen zu
beantworten, werden wir uns auf die wichtigsten, für Augen und Ohren auffälligsten Eigenschaften konzentrieren, indem wir das Vokabular umgehen und daran Interessierte zur Arbeit von J. Basara 24 weiterleiten, in der die lexikalische Vielfalt der West-Teschener Dialekte vorgestellt wurde.

Die Analyse phonetisch-phonologischer, flektierender und syntaktischer Merkmale erlaubt uns, das Gebiet des Jabłonkowska-Dialekts auf der Seite von Zaolzie und der slowakischen Grenze bis zu den noch zu ihr gehörenden Ortschaften Koszarzyska, Milików, Gródek, Mittel-Teschen bis nach Datynie, Błędowice, Cierlicko, Olbrachcice, Stonawa, Kocobędz, und Nord- Teschen bis Pudłów, Bohumin, Kopytów aufzuzeichnen. Hier jedoch, besonders in Lutynia,
Skrzeczoń, Szonychel und Wierzniowice, gibt es viele Phänomene, die typisch für
oberschlesische Dialekte sind. Die angegebenen Grenzen sind nicht absolut, sie begrenzen nicht alle Merkmale, sondern die überwiegende Mehrheit von ihnen, und davon auch die ältesten, daher betrachten wir sie als sehr zuverlässig. Wir geben jedoch die sogenannte Isoglossen auf, also Linien, die auf der Karte den Umfang der einzelnen dialektalen Merkmale beschreiben, aufgrund des Zwecks dieser Veröffentlichung, indem wir die beigefügte Karte als ausreichend ansehen, die mit entsprechender Nummerierung ausgestattet ist und die für die Westteschener Dialekte typischen Phänomene veranschaulicht, die größtenteils im theoretischen Teil der Arbeit beschrieben wurden.

Phonetische und phonologische Merkmale
Dialekte: Jabłonkowska Mittel-Teschener Nord-Teschener
„jabłonkowieren”: sziroki, czisty, żiwot szyroki, czysty, żywot szyroki, czysty, żywot
(sziroki, czisty, żiwot- Geb iet
des grossen Hawierzów-1,7,49
Präsens von sein
bedym, bedziesz, bedzie bedym, bedziesz, bedzie bydym, bydziesz, bydzie
Präteritum, 3. Person Singular, gehen
szeł szeł szoł
Aussprache ausgewählter Verben
śpiychać sie śpiychać sie śpiychać sie (se)
śpichać sie (se)-1,7,49
24 J. Basara, Słownictwo polskich gwar Śląska na terenie Czechosłowacji, (Vokabular des polnischen
schlesischen Dialektes in der Tschechoslowakei), Ossolineum 1975.
śpiywać, spiywać śpiywać śpiywać
śpiwać – 1,7,49
szósty szósty szusty
chladać chladać chledać (hledać)
dyrżeć, dziyrżeć dzierżeć dziyrżeć (dyrżeć)
mieszkać mieszkać miyszkać
Im Subst. wird -rzi- auf dem ganzen Gebiet genutzt: krziż, starzik, pierzina …..
Aussprache ausgewählter Substantive
wóngli wóngli wyngli (wyngiel)
trógła (tróhła) tróhła trówła
dziełucha dziełucha dziołcha
szandar szandar szantar
łowca, łowies łowca, łowies owca, owies
dachi, grzychi, muchi (Nom. Pl.) dachi, grzychi, muchi dachy, grzychy, muchy
Flexionsmerkmale
Infinitiv-Konjug. I
legnyć, dźwignyć legnyć, dźwignyć legnóć, dźwignóć
Imperativ, 2. Person Singular, 1.,2. Person Plural, Verben der Konjug. II
wróc, wrócmy, wróccie wróc, wrócmy, wróccie (po15,32) wróć, wróćmy,wróćcie
Präteritum, Konjug. I
wzión, wziyna, wziyno wziył, wziyła, wziyło wzión, wziyna, wziyno
prziniós,przinysła,prziniysło prziniós, prziniósła,prziniósło prziniós, prziniósła, prziniósło
Präteritum, Konjug. II
chodził, chodziła, chodzili chodził, chodziła, chodzili chodził, chodziła, chodzili
chodziół,chodziyła, chodziyli-
(von 22,23,53 bis Bogumin)
Präsens 1. Person, Singular und Plural, Konjug. II
lecim, mówim, lecimy, mówimy lecym,mówiym,lecymy,mówiymy lecym,mówiym,lecymy,mówiymy
lecim,mówim,lecimy,mówimy
(1,7,49)
Partizip II, Konjug. I
dźwignióny, zarośnióny dźwignióny, zarośnióny dźwignyty, zarosnyty
Reflexivpronomen sich
napijym sie, umyjym sie napijym sie, umyjym sie napijym sie (se), umyjym sie(se)
Die Formen mit „se” werden von
jüngeren Generationen genutzt
Reflexivpronomen „ sich“
sebie (Gen. Dat. Akk. Abl. I),z sebóm(Abl. II) siebie, sobie, siebie,sobóm,sobie Abl. II: sebóm(sobóm),
Abl. I.:sobie(siebie)
Das Pronomen „du” im Singular
tebie (Gen. Dat. Akk. Abl. I),z tebóm (Abl. II) ciebie,ciebie, ciebie,tobóm,ciebie Abl. II.:tebóm(tobóm),
Abl. I.:tobie(ciebie)
Subst. m.na. – a, B, Singular
tatym, kolegym, Kufym tate, kolege, Kufe tate, kolege, Kufe
tatym, kolegym, Kufym
(ab 22,23,42,53)
taty, kolegi, Kufy
(6,10,16,39
Subst. f. na.- a, B, Singular
babym, trowym, wodym babe, trowe, wode babym, trowym, wodym
(ab 22,23,42)
baba, trowa, woda
(34,48,53)
Subst. n. M.B. Singular („Jugendliche”)
cielyn, kurczyn, Juroszczyn ciele, kurcze,Juroszcze ciele, kurcze, Juroszcze
Adjektiv-Variation Subst. Adj. Pronomen
Gen. Dat. Akk. Abl. I. Singular: tej dobrej Orłowej tej dobrej Orłowej te dobre
Orłowe
Kardinalzahlen 12 426 50 60
dwo, trzo, sztyrzo pastyrze dwo, trzo, sztyrzo pastyrze dwa, trze, sztyrze……..
Relativ- und Interrogativpronomen
kany jidziesz kaj jidziesz kaj idziesz
kiela mosz ksiónżek kiela mosz ksiónżek wiela mosz ksiónżek
Wortbildungseigenschaften
Präfixe
zogroda, zogłowek, jarmak zogroda, zogłowek, jarmak zegroda,zegłowek,jarmak (jermak)
przikopa przikopa krzipopa, krzikopa
Stamm
utopiec, utopiec utoplec (von „toplać“)
(22,23,42,53)
Syntax-Eigenschaften
Syntax von f. Subst.im Singular
napojym krowym napojym krowe napojym krowe
napojym krowym,
(22,23,42)
napojym krowa
(34,48,53)
Syntax von m. Subst.im Singular
widzym tatym, Lasotym widzym tate,Lasote widzym tatym, Lasotym,Szeligym
widzym taty, Lasoty, Szeligi
12 426 50 60
Syntax der Ortsnamen mit -ice im Abl. I. und Singular
był w Błyndowicach,Stanisłowicach w Błyndowicach, Stanisłowicach w Błyndowic, w Dólnich Datyń
1,7
Syntax der Ortsnamen (Richtung)
du dómu (przijechoł) do dómu do dómu,
du dóm
(16,22,23,42,53)
Syntax von Präpositionen
prze niego (to zrobił) dlo niego dlo niego