Historyczne okoliczności ukształtowania się Śląska pruskiego – Die Entstehung des preußischen Schlesiens

dr Jakub Grudniewski

Historyczne okoliczności ukształtowania się Śląska pruskiego

Powstanie Śląska pruskiego.

Na okres tuż po wstąpieniu na tron króla Prus Fryderyka II przypadła śmierć cesarza Karola VI z dynastii Habsburgów i wstąpienie na tron jego córki Marii Teresy (na podstawie specjalnego dokumentu, który umożliwiał dziedziczenie tronu w linii żeńskiej, tzw. sankcji pragmatycznej). Fryderyk postanowił wykorzystać słabą pozycję polityczną Monarchii Habsburskiej, co było doskonałą szansą na poszerzenie terytorium swego państwa o Śląsk. Dodatkowym, sprzyjającym uwarunkowaniem było również nie uznanie sankcji pragmatycznej z 1724 roku przez Bawarię i Saksonię, dotyczącej przejęcia władzy po Karolu VI przez jego córkę. Pretensje Hohenzollerna do władzy nad tym obszarem umocowane były w historii – Fryderyk II odwoływał się do dziedzictwa Jana Jerzego (1577-1624) z rodu Hohenzollernów, księcia w Karniowie, Chałupkach i Bytomiu. Król pruski przypomniał również, że w 1537 roku jego rodzina zawarła umowę z Piastami, która sankcjonowała dziedziczenie po bezdzietnych Piastach śląskich ziem legnickiej, brzeskiej i wołowskiej.

Mając na uwadze te argumenty Fryderyk II 16 grudnia 1740 roku przekroczył granicę pomiędzy pruską Brandenburgią a austriackim Śląskiem i do połowy marca 1741 roku zajęły go w całości. Decydująca okazała się klęska hrabiego Neipperga przywódcy armii austriackiej 10 kwietnia 1741 roku pod Małujowicami (Mollwitz). Obawiając się przystąpienia do konfliktu Bawarii, Francji i Saksonii Austria podjęła tajne rokowania z Prusami w Przydrożu Małym (Klein Schnellendorf, 9 października 1741 roku), w których arbitraż prowadziła Anglia. Ponowienie działań wojennych ze strony Fryderyka II zmusiło młodą cesarzową Marię Teresę do podpisania preliminariów pokojowych we Wrocławiu 11 czerwca 1742 roku, a tym samym zrzeczenia się praw do większości terytorium Śląska (wyjąwszy niewielkie części nyskiego księstwa biskupiego oraz księstw opawsko-karniowskiego i cieszyńskiego) wraz z hrabstwem kłodzkim. W granicach Śląska pruskiego po I wojnie śląskiej znalazła się również jedna z enklaw morawskich, tzw. klucz kietrzański. Dotychczas obszar ten był zarządzany przez biskupa ołomunieckiego. Prusom przypadło wówczas 35 000 km2 terenu Śląska, przy Austrii pozostało zaś jedynie 5100 km2. Pruski Śląsk zamieszkiwało wówczas około miliona mieszkańców. Król Prus ogłosił się wówczas „suwerennym księciem Śląska” („souveräner Herzog von Schlesien”). Postanowienia te potwierdził pokój berliński 28 lipca 1742 roku1.

W styczniu 1742 roku na cesarza został wybrany Karl Albrecht bawarski. Otrzymał on imię Karola VII. W chwili, gdy poprawiła się sytuacja polityczna Marii Teresy król pruski zaatakował jej państwo, by uchronić się przed ewentualnym odwetem na Śląsku z jej strony. W wyniku tego, w 1744 roku wybuchła druga wojna śląska. Początkowo Fryderyk II nie odnosił sukcesów, a austriacka kontrofensywa sięgnęła Górnego Śląska i hrabstwa kłodzkiego. Dzięki zwycięstwom pod Dobromierzem (4 czerwca 1745) oraz pod Kesseldorf w Saksonii Prusy ponownie wymusiły na Austrii podpisanie pokoju, tym razem miało to miejsce w Dreźnie 25 grudnia 1745 roku2.

Sprzymierzyła się z Imperium Rosyjskim, Francją, Hiszpanią, Saksonią i państwami Rzeszy. Była ona zdeterminowana do odtworzenia swojej armii i odzyskania zagarniętego terytorium. Obawiając się ponownego ataku na Śląsk ze strony Austrii Prusy podjęły atak niespodziewanie w 1756 roku. O Śląsk walczyły z jednej strony wojska pruskie, z drugiej zaś sprzymierzone Austrii, Saksonii i Rosji. Przewaga ze strony austriackiej nie dawała tak łatwej, jak dotychczas wygranej Prusom: przegrały one pod Kolinem w Czechach (18 czerwca 1757 roku) i Wrocławiem (24 listopada 1757 roku) a następnie wygrały bitwę pod Lutynią (5 grudnia 1757 roku). W 1758 roku Austriacy zajęli teren Śląska, jednak już pod koniec tego samego roku został on ponownie przywrócony pod władanie Prus. W 1759 roku czekały je jednak kolejne porażki – po bitwie Kunowicami (12 sierpnia 1759 roku) Śląsk został zajęty przez Rosjan i Austriaków. Fryderyk II miał nadzieję, że momentem rozstrzygnięcia tej wojny będzie zwycięstwo armii pruskiej pod Legnicą (15 sierpnia 1760 roku). W następnym roku jednak musiał ponownie bronić Śląska przed wojskami austriackimi i rosyjskimi. W styczniu 1762 roku ogłoszono nowego cara, Piotra III, który przeszedł na stronę Fryderyka II. Dzięki temu pomimo, że został szybko zdetronizowany (9 lipca 1762 roku) obecność wojsk rosyjskich zaważyła nad zwycięstwem w bitwie pod Burkatowem (21 lipca 1762 roku) a także powstrzymanie kontrataku armii austriackiej pod Dzierżoniowem (16 sierpnia 1762 roku). 15 lutego 1763 roku w Hubertusburgu podpisano pokój. Potwierdzał on stan z 1742 oraz 1745 roku, w wyniku czego cały Śląsk pozostał w rękach Prus3.

Nowy kształt administracyjny oraz próby zintegrowania Śląska z państwem pruskim w XVIII wieku

W okresie panowania dynastii Habsburgów nad Śląskiem (1526-1740) kraj ten był częścią korony czeskiej. Nie miał jednak jednolitego ustroju prawnego, lecz w jego skład wchodziły różnorodne księstwa a także inne całości polityczne, od średniowiecza zmieniające swoje granice. Z tego powodu przekształcenia administracyjne Śląska musiały następować etapami, a ich celem było ujednolicenie prawne.

Król Prus Fryderyk II latem 1742 roku przystąpił do przekształcania istniejącego ustroju Śląska dostosowując go do tego, jaki panował w Prusach w tym czasie. Pierwszy etap integracji z państwem pruskim obejmował modernizację kwestii finansowych, wojskowych i gospodarczych i trwał do 1756 roku. Drugi etap trwał od końca wojny siedmioletniej (1756-1763) do 1806 roku4.

Już podczas działań wojennych w latach 1740-1742 pruską władzę wojskową, a w następstwie również cywilną na terenie Śląska objął Generalny Komisariat Wojenny (General-Feldkriegskommissariat). W styczniu 1741 roku Fryderyk II zawiesił dotychczasowe urzędy habsburskie, wśród nich Urząd Zwierzchni (Oberamt). W tym czasie również zhołdował stany śląskie (dotychczasowych przedstawicieli władzy książęco-sądowniczej): dla Dolnego Śląska 7 listopada 1741 roku, 29 stycznia 1742 roku dla Hrabstwa Kłodzkiego oraz 18 marca 1743 roku dla Górnego Śląska. Nowe prawo ustanowione miało na celu całkowicie ograniczyć władzę stanów. W styczniu 1742 roku Śląsk podzielono na dwa okręgi kamer wojenno-dominialnych (Kriegs- und Domänenkammer), a ich siedzibami stały się miasta Głogów i Wrocław. Urzędy te miały szeroki zakres kompetencji, obejmował on pobór podatków, zarządzanie domenami królewskimi, cłami, lasami oraz innymi regaliami, a także gospodarkę (manufaktury, handel i rolnictwo), nadzór nad miastami oraz nad Żydami, a także, na co wskazywałaby nazwa, zakwaterowanie wojska. Lokalnie pojawiły się niezależne od siebie urzędy – radców podatkowych (w miastach) oraz landratów (na terenach wiejskich). W miastach pozostawiono szeroki samorząd5.

Istotna dla Fryderyka II była nowa organizacja wojska, uniemożliwiająca ponowne przejęcie władzy przez Habsburgów. Utrzymywała ona w pogotowiu oddziały wojskowe, również w okresie pokoju w formie rozlokowanych w miastach garnizonów wojskowych (w sumie 35 000 ludzi) oraz ulepszeniu fortyfikacji twierdz w Świdnicy, Nysie, Kłodzku, Koźlu, Brzegu i Głogowie, a także utworzeniu nowej w Srebrnej Górze6.

Integracji poddano ponadto sądownictwo utrzymując jurysdykcję patrymonialną na wsiach oraz sądy miejskie, a także sądy w niektórych księstwach (Mediatfürstenthumer). Te z kolei były podległe zależnym od króla Prus rejencjom (Oberamtsregierungen)7.

O wyjątkowym charakterze administracji Śląska świadczyło istnienie specjalnego ministra Śląska8. Miało to związek z odrębnością gospodarczą i religijną tego obszaru, by nie wzburzyć społeczeństwa, które i tak z trudem usiłowano przekonać do nowej sytuacji politycznej. To właśnie temu ministrowi podlegały obie kamery we Wrocławiu i Głogowie. Na drugim etapie przyłączania Śląska do Prus pozyskano przychylność śląskiej szlachty, którą w 1768 roku uhonorowano umorzeniem długów na rzecz państwa, a dwa lata później powstała instytucja kredytowa dla niej przeznaczona, tzw. Ziemstwo Śląskie („Schlesischer Landschaft”). Dzięki pożyczce królewskiej powstał kapitał początkowy tej instytucji. To właśnie było elementem polityki króla pruskiego skierowanej na pozyskanie szlachty poprzez zachowanie jej przywilejów9. Dzięki rozwojowi gospodarczemu Śląska, który po 1763 roku nabrał rozpędu poprawie uległa integracja tego regionu z pozostałymi częściami Prus. Fiskalizm i protekcjonizm pruskiej polityki gospodarczej oparty na przemyśle i handlu stanowiły tylko częściowe wsparcie regionowi Śląska. Rozwijał się w tym czasie przemysł tekstylny. W latach 1763-1786 na Śląsku powstało 1300 manufaktur10. Najważniejszym filarem rozwijającego się przemysłu były przede wszystkim górnictwo i przemysł. Przyczynił się do tego powstały w 1768 roku departament górnictwa i hutnictwa w berlińskim Generalnym Dyrektorium. Kolejnymi postaciami zasłużonymi dla śląskiej gospodarki był mianowany w 1777 roku na ministra przemysłu Friedrich Anton von Heinitz a także jego siostrzeniec Friedrich Wilhelm von Reden, który stworzył Wyższy Urząd Górniczy – Oberbergamt – we Wrocławiu oraz urzędy górnicze, między innymi w Tarnowskich Górach. Najważniejszą zasługą Redena było jednak sprowadzenie maszyny parowej na Śląsk w 1788 roku. Do innych istotnych należało zbudowanie Kanału Kłodnickiego, utworzenie państwowych kopalni węgla kamiennego a także wybudowanie pierwszego na terenie Niemiec wielkiego pieca hutniczego w Gliwicach w 1796. Za sprawą tych rewolucyjnych zmian technologicznych wydobycie węgla w latach 1791-1817 zwiększyło się z 78 000 do 773 000 ton11.

Śląsk jako prowincja w czasach fryderycjańskich

Zasięgiem kamera wojny i domen we Wrocławiu obejmowała Śląsk Górny i część Śląska Dolnego, natomiast głogowska sprawowała władzę na Śląsku Dolnym. Kamery pełniły władzę wojskową i skarbową. Nadzorowały sprawy handlu, rzemiosła, przemysłu, związków i Żydów a także kontrolowały kwestie miast akcyzowych. Istotną częścią funkcjonowania kamer były specjalne kolegia, wśród nich kolegium handlowe oraz medyczne. Podlegały im również inne urzędy: główny urząd akcyzowy, główny urząd górniczy oraz główny urząd podatkowy12.

. Ustrój Śląska z okresu monarchii habsburskiej został utrzymany do 1743 roku. Dopiero wtedy nastąpił podział na powiaty w Prowincji Śląskiej oparty na pruskich wzorcach powiaty na terenie Górnego Śląska, które były podporządkowane Kamerze we Wrocławiu. Prowincja Śląska w odróżnieniu od innych pruskich prowincji nie była podporządkowana bezpośrednio Generalnemu Dyrektorium w Berlinie, lecz wspomnianemu wyżej ministerstwu Śląska, kierowanemu przez ministra Śląska urzędującego we Wrocławiu, ten zaś był podporządkowany królowi13.

W skład kamery głogowskiej w latach 1742-1809 wchodziły powiaty: świebodziński, zielonogórski, kożuchowski, głogowski, górski, szprotawski (obejmujący księstwo głogowskie oraz przyłączone doń wolne państwo stanowe bytomskie (od 1741 roku księstwo Carolath); żagański (powiat ten obejmował całe księstwo żagańskie). Pozostałe miasta powiatowe to Lwówek Śląski-Bolesławiec, Jelenia Góra, Jawor (obejmowały teren księstwa jaworskiego); Złotoryja-Chojnów, Legnica, Lubań (obejmowały księstwo legnickie); Ścinawa-Rudna, Wołów (księstwo jaworskie); Milicz-Żmigród (z wolnego państwa stanowego milicko-żmigrodzkiego jak również z mniejszych władztw14.

Kamera wrocławska składała się natomiast z powiatów: sycowski (obejmował wolne państwo stanowe w Sycowie oraz mniejsze władztwo w Goszczu), oleśnicki i trzebnicki (obejmowały one księstwo oleskie); wrocławski, średzki oraz namysłowski (obejmowały księstwo wrocławskie); oławski, brzeski, kluczborski, strzeliński, niemczański (powiaty te obejmowały księstwo brzeskie oraz położony w powiecie kluczborskim Weichbild wołczyński, który należał do księstwa oleśnickiego); świdnicki, strzegomski, bolkowsko-kamiennogórski, dzierżoniowski (powiaty należą do księstwa świdnickiego); kłodzki (rozciągający się na całe Hrabstwo Kłodzkie); ząbkowicki i ziębicki (obejmujące księstwo ziębickie); nyski i grodkowski (obejmujące księstwo nyskie, o ile należało ono do Prus); niemodliński, opolski, oleski, lubliniecki, strzelecki, toszecko-gliwicki, kozielski, prudnicki (obejmowały one byłe księstwo opolskie); głubczycki (powiat ten obejmował pruską część księstwa karniowskiego i morawski dystrykt ze stolicą w Kietrzu); raciborski (obejmujący księstwo raciborskie), bytomski (rozciągał się na terenie wolnego państwa stanowego bytomskiego) oraz pszczyński (obejmował wolne państwo pszczyńskie, wolne władztwo wodzisławskie oraz pruską część wolnego władztwa Chałupki)15.

Na zmiany terytorialne wpływ miał przez trzeci rozbiór Polski z 1795 roku, gdy do Prus przyłączono powiaty siewierski i pilicki, będący dotychczas częścią I Rzeczypospolitej. Tereny te nazywane były wówczas tzw. Nowym Śląskiem (Neu-Schlesien) aż do pokoju w Tylży w 1807 roku. Po nim ponownie weszły w skład nowo utworzonego Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku do Królestwa Polskiego, co było początkiem wyodrębnienia historycznego regionu Zagłębia Dąbrowskiego. Na wskutek reform Steina-Hardenberga kamery zostały zlikwidowane w 1808 roku.

Kolejnym istotnym punktem w dziejach polityki terytorialnej Prus był kongres wiedeński w 1815 roku, w wyniku którego przyłączono do Prus część ziem historycznych Łużyc. Ziemie te wcześniej należały do Saksonii pokonanej w wojnach napoleońskich. Wówczas Śląsk, a ściślej rejencja legnicka, powiększony został o trzy powiaty: zgorzelecki, lubański i rozborski (rothenburski). W 1825 roku zaś włączono do prowincji śląskiej dodatkowo czwarty powiat: wojerecki (Hoyerswerda)16.

Po 1815 roku dokonano również niewielkiej korekty dotyczącej administracyjnej przynależności Świebodzina – ten, wraz ze swoim powiatem stał się częścią rejencji frankfurckiej (Frankfurt nad Odrą). Ponadto dokonano wówczas niewielkich korekt granicznych pomiędzy Śląskiem a Brandenburgią: do powiatu zielonogórskiego (Grünberg) dołączono Czerwieńsk (Rothenburg an der Oder) i dwie sąsiednie wsie, natomiast w drugą stronę przyłączono pięć wiosek17 .

Granice Śląska pruskiego oraz warunki geograficzne

Górny i środkowy bieg rzeki Odry był Centralną osią Śląska pruskiego i miał on długość ponad 500 km. Przecina on Śląsk od północnego zachodu w kierunku południowowschodnim. Południową również naturalną granicą były Sudety, uwzględniając Hrabstwo Kłodzkie, należące do terenu historycznych Czech. Granicę tę wyznaczała zatem Ziemia Kłodzka z pasmem Wysokiego Jesionika dochodząc do skrawków Czech, Moraw i Śląska Austriackiego. W swej południowowschodniej części Śląsk pruski sięgał górnego biegu Wisły, będącej z kolei naturalną granicą między Śląskiem pruskim a austriackim i Galicją. Od wschodu graniczył Przemszą i Brynicą z terenami należącymi najpierw do I Rzeczypospolitej, a następnie do Królestwa Polskiego. Na północnym zachodzie granicą Śląska pruskiego były tereny Księstwa Krośnieńskiego (Herzogtum Crossen) wraz z eksklawą w Świebodzinie. Na Zachodzie granicę z Łużycami stanowiła Odra wraz z jej dopływami: Bobrem i Kwisą.

Wyżej wymienione granice pozostały bez zasadniczych zmian aż do końca I wojny światowej. Wtedy to terytorium prowincji śląskiej liczyło 40 300 km2, wcześniej, w 1805 roku, przed wojną z Napoleonem, 49 540 km2, przy czym u progu przejęcia władzy na Śląsku przez Prusy Śląsk liczył tylko 37 280 km218.

W XIX wieku Śląsk wraz z pozostałymi częściami Prus został on włączony do struktur Cesarstwa Niemieckiego (1871-1918). Wraz z upadkiem Prus w 1918 roku należąca do nich większa część Śląska znalazła się w granicach Republiki Weimarskiej (Rzeszy Niemieckiej). Pozostałą dołączono do państw ościennych: w Czechosłowacji południowa część powiatu raciborskiego, tzw. Kraik Hulczyński, z kolei w granicach Rzeczpospolitej Polskiej wschodnia część Górnego Śląska (powiat pszczyński, katowicki, część powiatu bytomskiego, gliwickiego, lublinieckiego, raciborskiego, rybnickiego, tarnogórskiego, zabrskiego). Po upadku Rzeszy Niemieckiej w 1945 roku cały teren pruskiego Śląska za wyjątkiem jego najdalej na zachód wysuniętej części (historycznych Dolnych Łużyc włączonych w 1815 roku do Śląska pruskiego) oraz Kraiku Hulczyńskiego znalazł się w granicach państwa polskiego.

Na tereny te duży wpływ miały przekształcenia związane z działalnością człowieka, które zależały w głównej mierze od jakości ziemi. Na Równinie Śląskiej występowały czarnoziemy oraz gleby gliniaste, które doprowadziły do rozwinięcia gospodarki rolnej w okolicach zarówno lewo- jak i części prawobrzeżnych dopływów Odry. Po prawej stronie Odry obecne były również mniej wydajne gleby piaszczyste, które występowały również licznie na terenie Łużyc. Występowanie surowców mineralnych, takich jak węgiel kamienny, ruda żelaza i ruda galmanu spowodowało w XVIII i XIX wieku przesunięcie przemysłu na Śląsku pruskim na tereny wschodniej jego części, co w oczywisty sposób zmieniło warunki naturalne tej części Śląska19.

Podział Śląska pruskiego na Dolny i Górny Śląsk nie wynikał z warunków naturalnych i po raz pierwszy pojawił się w źródłach historycznych dopiero w XV wieku. Granica pomiędzy obiema częściami Śląska była sprawą dyskusyjną już w XVIII wieku, przyjmuje się, że do Górnego Śląska należało księstwo opolskie, księstwo raciborskie oraz państwa stanowe: bytomskie i pszczyńskie jak również należące do Śląska Austriackiego księstwa: opawskie, karniowskie i cieszyńskie. Księstwo nysko-grodkowskie oraz ziębickie były w XVIII wieku czasami zaliczane również do Górnego Śląska, co świadczy o braku istnienia stałej granicy. Dopiero po nadaniu nowego kształtu administracyjnego i utworzeniu prowincji śląskiej na początku XIX wieku ustalono dokładną granicę pomiędzy Śląskiem Dolnym a Śląskiem Górnym20.

1Geschichte und Thaten der Allerdurchlauchtigsten und Großmächtigsten Fürstin und Frau Maria Theresia jetztregierenden Königin in Hungarn und Böheim, t. 1, b.m.w. 1743, s. 460-466.

2C. Grünhagen, Schlesien unter Friedrich dem Großen. Erster Band: 1740-1756, Breslau 1890, s. 267-310.

3C. Grünhagen, Schlesien unter Friedrich dem Großen. Zweiter Band: 1756-1786, Breslau 1892, s. 250-278.

4P. Baumgart, Schlesien als preußische Provinz zwischen Annexion, Reform und Revolution (1741-1848), [w:] Verwaltungsgeschichte Ostdeutschlands 1815-1918. Organisation – Aufgaben – Leistungen der Verwaltung, hrsg. von G. Heinrich, F.-W. Henning, K.G.A. Jeserich, Stuttgart-Berlin-Köln 1993, s. 837.

5Actenstücke, Berichte und andere Beiträge zur Geschichte Schlesiens seit dem Jahre 1740, hrsg. von Gustav Adolf Stenzel, „Scriptores Rerum Silesiacarum“ 5, Breslau 1851; F. Schädrich, Das Generalfeldkriegskommissariat in Schlesien 1741, „Historische Untersuchungen“ 2, Breslau 1913, s. 38-52.

6H. Henning, Der Zustand der schlesischen Festungen im Jahre 1756 und ihre Bedeutung für die Frage des Ursprungs des Siebenjährigen Krieges, Jena 1899.

7P. Baumgart, Schlesien als preußische Provinz…, s. 842.

8P. Baumgart, Schlesien als preußische Provinz…, s. 840.

9C. Grünhagen, Schlesien unmittelbar nach dem Hubertusburger Frieden, „Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens“ 25 (1891), s. 104

10P. Baumgart, Schlesien als preußische Provinz…, s. 844.

11V. Loewe, Oberschlesien und der preussische Staat. T. 1: 1740-1815, Breslau 1930, s. 92.

12G. Wąs, Śląsk pod panowaniem pruskim, [w:] Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wrocław 2007, s. 227; Grünhagen C., Schlesien unter Friedrich dem Großen. Band 1: 1740-1756, Breslau 1890, s. 354‒390.

13P. BAUMGART, Schlesien als preußische Provinz…, s. 840.

14Gesamelte Nachrichten und Documente der gegenwärtigen Zustand des Herzothums Schlesiens, Königreich Böhmens, und Erb-Herzogthum Oesterreichs betreffend, [bmw] 1742, s. 475‒483.

15Ibidem.

16T. Ładogórski, Ludność, [w:] Historia Śląska t. II 1763-1850, cz. II 1807-1850, red. S. Michalkiewicz, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 84.

17T. Ładogórski, Ludność…, s. 84.

18T. Ładogórski, Ludność…, s. 84.

19Grundriss zur deutschen Verwaltungsgeschichte, Bd. 4, hrsg. von W. Hubatsch, bearbeitet von D. Stuettgen, Marburg 1976, s. 1 i nn.

20V. Loewe, Oberschlesien und der preussische Staat. T. 1: 1740-1815, Breslau 1930, s. 32-33.

Dr. Jakub Grudniewski

 

Die historischen Umstände der Ausprägung des preußischen Schlesiens.

 

Die Entstehung des preußischen Schlesiens.

In die Zeit unmittelbar nach der Thronbesteigung von König Friedrich II. von Preußen fiel der Tod von Kaiser Karl VI. aus der Dynastie der Habsburger und die Thronbesteigung seiner Tochter Maria Theresia (auf Grundlage eines speziellen Dokuments, das das Thronerbe in weiblicher Linie ermöglichte, der. sog. pragmatischen Sanktion). Friedrich beschloss, die schwache politische Position der Habsburger Monarchie auszunutzen, was die perfekte Chance war, das Territorium seines Staates auf Schlesien auszuweiten. Eine zusätzliche günstige Voraussetzung war außerdem, dass die pragmatische Sanktion von 1724 zur Machtübernahme durch die Tochter von Karl VI. von Bayern und Sachsen nicht anerkannt wurde. Die Ansprüche des Hohenzollern auf die Macht in diesem Bereich waren historisch bedingt – Friedrich II. berief sich auf das Erbe von Johann Georg von Hohenzollern (1577-1624), Fürst in Jägerndorf, Annaberg und Beuthen. Der preußische König erinnerte außerdem daran, dass eine Familie im Jahr 1537 einen Vertrag mit den Piasten abgeschlossen hatte, der das Erbe der schlesischen Gebiete von Liegnitz, Brieg und Wohlau nach den kinderlosen Piasten sanktionierte.

Angesichts dieser Argumente überschritt Friedrich II. am 16. Dezember 1740 die Grenze zwischen dem preußischen Brandenburg und dem österreichischen Schlesien und besetzte Schlesien bis Mitte März 1741 im Ganzen. Als entscheidend erwies sich die Niederlage von Graf Neipperg, dem Führer der österreichischen Armee, am 10. April 1741 bei Mollwitz. Aus Angst davor, dass Bayern, Frankreich und Sachsen in den Konflikt eintreten könnten, begann Österreich geheime Verhandlungen mit Preußen, am 9. Oktober 1741 in Klein Schnellendorf), bei dem England vermittelt. Die Wiederaufnahme von Kriegshandlungen von Seiten Friedrich II. zwang die junge Kaiserin Maria Theresia, am 11. Juni 1742 in Breslau den Präliminarfrieden zu unterzeichnen, und somit auf die Rechte am Großteil der schlesischen Territorien (mit Ausnahme eines kleinen Teils des bischöflichen Fürstentums Neiße sowie der Herzogtümer Oppa-Jägerndorf und Teschen) einschl. der Grafschaft zu verzichten. Nach dem Ersten Schlesischen Krieg fand sich auch eine mährische Enklave, den sog. Katscher Zipfel, innerhalb der Grenzen Schlesiens wieder. Bisher war dieses Gebiet vom Bischof von Olmütz verwaltet worden. Den Preußen fielen damals 35000 km² des Gebiets von Schlesien zu, bei Österreich verblieben hingegen nur 5100 km². Das preußische Schlesien war zu dieser Zeit von etwa einer Million Einwohner bewohnt. Der König von Preußen ließ sich damals zum „souveränen Herzog von Schlesien“ erklären. Diese Beschlüsse wurden im Berliner Frieden vom 28. Juli 1742 bestätigt[1].

Im Januar 1742 wurde Karl Albrecht von Bayern zum Kaiser gewählt. Er erhielt den Namen Karl VII. Als sich die politische Lage von Maria Theresia verbesserte, griff der König von Preußen ihren Staat an, um sich vor einer eventuellen Rache ihrerseits in Schlesien zu schützen. Im Ergebnis dessen brach 1744 der zweite Schlesische Krieg aus. Anfang konnte Friedrich II. keine Erfolge verbuchen und die österreichische Gegenoffensive erreichte Oberschlesien und die Grafschaft Glatz. Dank der Siege bei Hohenfriedeberg (4. Juni 1745) sowie bei Kesselsdorf in Sachsen zwangen die Preußen erneut die Österreicher, einen Frieden zu unterzeichnen, dieses Mal fand das am 25. Dezember 1745 in Dresden statt[2].

Sie verbündete sich mit dem Russischen Reich, mit Frankreich, Spanien, Sachsen und den Staaten des Reiches. Sie war entschlossen, ihrer Armee wiederherzustellen und das einverleibte Territorium zurück zu gewinnen.  Aus Angst vor einem erneuten Angriff Österreichs auf Schlesien unternahmen die Preußen unerwartet im Jahr 1756 einen Angriff. Um Schlesien kämpften auf der einen Seite die preußischen Truppen, auf der anderen hingegen die Verbündeten Österreich, Sachsen und Russland. Die österreichische Übermacht ließ die Preußen nicht so einfach wie bisher gewinnen: die Preußen verloren in Kolin in Böhmen (18. Juni 1757) und bei Breslau (24. November 1757) und gewannen dann die Schlacht bei Leuthen (5. Dezember 1757). Im Jahr 1758 besetzten die Österreicher das Gebiet von Schlesien, allerdings ging es bereits gegen Ende des gleichen Jahres erneut unter die Verwaltung von Preußen. Allerdings erwarteten sie im Jahr 1759 weitere Niederlagen – nach der Schlacht bei Kunersdorf (12. August 1759) wurde Schlesien von Russen und Österreichern besetzt.  Friedrich II. hoffte, dass der Sieg der preußischen Armee bei Liegnitz (15. August 1760) zum entscheidenden Punkt dieses Krieges werden würde.  Im darauffolgenden Jahr musste er allerdings erneut Schlesien gegen österreichische und russische Truppen verteidigen. Im Januar 1762 wurde ein neuer Zar ernannt, Peter III., der sich auf Seiten von Friedrich II. schlug. Dadurch gab, obwohl er schnell entthront wurde (9. Juli 1762), die Präsenz der russischen Truppen den Ausschlag für den Sieg in der Schlacht bei Burkersdorf (21. Juli 1762), aber auch dafür, den Gegenangriff der österreichischen Armee bei Reichenbach (16. August 1762) aufzuhalten. Am 15. Februar 1763 wurde der Hubertusburger Friede unterzeichnet. Er bestätigte den Stand von 1742 sowie 1745, wodurch ganzSchlesien in preußischer Hand blieb[3].

 Neue administrative Form und Versuche, Schlesien in den preußischen Staat zu integrieren, im 18. Jahrhundert.

Während der Herrschaft der Habsburger Monarchie über Schlesien (1526-1740) war dieses Land Teil der böhmischen Krone. Es hatte allerdings kein einheitliches Rechtssystem, da es sich aus unterschiedlichen Herzogtümern, aber auch anderen politischen Gebilden zusammensetzte, die seit dem Mittelalter ihre Grenzen veränderten. Aufgrund dessen musste die Verwaltungsreform in Schlesien in Etappen erfolgen, ihr Ziel war die rechtliche Vereinheitlichung.

Friedrich II., König von Preußen, begann damit, die bestehenden Strukturen in Schlesien an diejenigen anzupassen, die in Preußen in jener Zeit funktionierten. Die erste Etappe der Integration mit dem preußischen Staat umfasste die Modernisierung der Finanzen, des Militärs und der Wirtschaft und dauerte bis 1756. Die zweite Etappe dauerte vom Ende des Siebenjährigen Krieges (1756-1763) bis zum Jahr 1806[4].

Bereits während der Kriegshandlungen in den Jahren 1740-1742 übernahm das General-Feldkriegskommissariat die militärische Macht und dann auch die zivile Macht auf dem Gebiet von Schlesien. Im Januar 1741 hob Friedrich II. die bisherigen habsburgischen Ämter auf, darunter das Oberamt. In dieser Zeit wurde ihm auch von den schlesischen Ständen gehuldigt (den bisherigen Vertretern der fürstlich-gerichtlichen Macht): für Niederschlesien am 7. November 1741, für die Grafschaft Glatz am 29. Januar 1742 und für Oberschlesien am 18. März 1743. Das neu festgelegte Recht hatte das Ziel, die Macht der Stände zu beschränken. Im Januar 1742 wurde Schlesien in zwei Kreise der Kriegs- und Domänenkammer geteilt, deren Sitze die Städte Glogau und Breslau wurden. Diese Ämter hatten breite Kompetenzen, die das Eintreiben von Steuern, die Verwaltung der königlichen Domänen, Zölle, Wälder sowie andere Regalien umfassten, aber auch die Wirtschaft (Manufakturen, Handel und Landwirtschaft), Aufsicht über die Städte sowie über die Juden, aber auch, worauf der Name verweist, die Einquartierung des Militärs. Lokal tauchten voneinander unabhängige Ämter auf – Steuerräte (in den Städten) und Landräte (in dörflichen Gebieten). In Städten wurde eine weitgehende Selbstverwaltung belassen[5].

Wesentlich für Friedrich II. war die Neuorganisation des Militärs, die eine erneute Machtübernahme durch die Habsburger unmöglich machte. Sie hielt Militäreinheiten in Bereitschaft, auch in Friedenszeiten, in Form von Militärgarnisonen, die auf die Städte verteilt waren (insgesamt 35.000 Menschen) und der Verbesserung der Festungsanlagen der Festungen in Schweidnitz, Neiße, Glatz, Cosel, Brieg und Glogau, aber auch der Errichtung einer neuen Festung in Silberberg[6].

Integriert wurden darüber hinaus das Gerichtswesen, das die patrimoniale Jurisdiktion auf den Dörfern aufrecht erhielt, aber auch die Gerichte in einigen Fürstentümern (Mediatfürstentümer). Diese hingegen waren den vom König von Preußen abhängigen Oberamtsregierungen unterstellt[7].

Vom außergewöhnlichen Charakter der Verwaltung von Schlesien zeugte, dass ein spezieller Minister für Schlesien existierte[8]. Das war mit der wirtschaftlichen und religiösen Besonderheit dieses Gebiets verbunden, um die Bevölkerung nicht aufzuregen, die sich ohnehin nur schwer von der neuen politischen Lage überzeugen ließ. Genau diesem Minister unterstanden beide Kammern in Breslau und Glogau. Auf dieser Etappe des Anschlusses von Schlesien an Preußen wurde das Wohlwollen des schlesischen Adels gewonnen, der 1768 mit der Tilgung von Schulden gegenüber dem Staat geehrt wurde, und zwei Jahre später entstand eine Kreditinstitution für den Adel, die „Schlesische Landschaft“. Das Anfangskapital dieser Institution entstand dank eines königlichen Darlehens. Das war ein Element der Politik des preußischen Königs, um den Adel durch Bewahrung seiner Privilegien zu gewinnen[9]. Dank der wirtschaftlichen Entwicklung von Schlesien, die nach 1763 an Fahrt aufnahm, verbesserte sich die Integration dieser Region mit den übrigen Teilen von Preußen. Der Fiskalismus und der Protektionismus der preußischen Wirtschaftspolitik, der auf Industrie und Handel basiert, stellten nur einen Teil der Unterstützung der Region Schlesien dar. In dieser Zeit entwickelte sich die Textilindustrie. In den Jahren 1763-1786 entstanden 1300 Manufakturen in Schlesien[10]. Die wichtigsten Pfeiler der sich entwickelnden Industrie waren vor allem Bergbau und Industrie. Dazu trug die im Jahr 1768 entstandene Abteilung für Bergbau und Hüttenwesen des Generaldirektoriums Berlin bei. Weitere Personen, die sich um die schlesische Wirtschaft verdient gemacht haben, waren der 1777 zum Industrieminister ernannte Friedrich Anton von Heinitz, aber auch sein Neffe Friedrich Wilhelm von Reden, der das Oberbergamt in Breslau und die Bergämter, unter anderem in Tarnowitz, gründete. Der wichtigste Verdienst von Redens war allerdings der Import der Dampfmaschine nach Schlesien im Jahr 1788.  Zu anderen wesentlichen gehörte der Bau des Klodnitzkanals, die Einrichtung staatlicher Steinkohlegruben, aber auch der Bau des ersten großen Hüttenofens auf deutschem Gebiet in Gleiwitz im Jahr 1796. Durch diese revolutionären Veränderungen der Technologie stieg der Kohleabbau in den Jahren 1791-1817 von 78.000 auf 773.000 Tonnen[11].

Schlesien als Provinz in friderizianischen Zeiten

Der Einzugsbereich der Kriegs- und Domänenkammer in Breslau umfasste Oberschlesien und einen Teil von Niederschlesien, die Kammer in Glogau hingegen Niederschlesien. Die Kammern übten militärische und steuerliche Macht aus. Sie überwachten Fragen des Handels, der Industrie, der Verbände und Juden, kontrollierten aber auch Fragen der Akzisestädte. Ein wesentlicher Teil der Strukturen der Kammern waren spezielle Kollege, darunter das Kolleg für Handel bzw. für Medizin. Ihnen unterstanden auch andere Ämter: das Hauptakziseamt, das Oberbergamt und das Hauptfinanzamt[12].

. Die Strukturen Schlesiens aus der Zeit der Habsburger Monarchie wurden bis 1743 aufrechterhalten. Erst dann erfolgte die Aufteilung in Landkreisen in der Provinz Schlesien nach preußischem Vorbild auf dem Gebiet von Oberschlesien, die der Kammer in Breslau unterstellt waren. Die Provinz Schlesien war im Gegensatz zu anderen preußischen Provinzen nicht direkt dem Generaldirektorium in Berlin unterstellt, sondern dem oben genannten Ministerium für Schlesien, das vom Minister für Schlesien geleitet wurde, der in Breslau amtierte, der allerdings dem König untergeordnet war[13].

Zur Glogauer Kammer gehörten in den Jahren 1742 bis 1809 folgende Landkreise: Schwiebus, Grünberg, Freystadt, Glogau, Guhrau, Sprottau (das Fürstentum Glogau und die ihm zugeordnete freien Ständeherrschaft Beuthen umfassend – ab 1741 Fürstentum Carolath); Sagan (dieser Landkreis umfasste das gesamte Fürstentum Sagan). Die übrigen Kreisstädte waren: Löwenberg-Bunzlau, Hirschberg, Jauer (umfassten das Gebiet des Fürstentums Jauer); Goldberg-Haynau, Liegnitz, Lauban (umfassten das Fürstentum Liegnitz; Steinau an der Oder-Raudten, Wohlau (Fürstentum Jauer); Militsch-Trachenberg (aus der freien Ständeherrschaft Militsch-Trachenberg sowie aus kleineren Herrschaften) [14].

Die Kammer Breslau hingegen bestand aus folgenden Landkreisen: Groß Wartenberg (umfasste die freie Ständeherrschaft Groß Wartenberg sowie die kleinere Herrschaft in Goschütz), Oels und Trebnitz (umfassten das Fürstentum Oels); Breslau, Neumarkt und Namslau (umfassten das Fürstentum Breslau); Ohlau, Brieg, Kreuzburg, Strehlen, Nimptsch (diese Kreise umfassten das Fürstentum Brieg und das im Kreis Kreuzburg gelegene Weichbild Konstadt, das zum Fürstentum Oels gehörte); Schweidnitz, Striegau, Bolkenhain-Landeshut, Reichenbach (die Kreise gehörten zum Fürstentum Schweidnitz); Glatz (dieser Kreis dehnte sich über die ganze Grafschaft Glatz aus); Frankenstein und Münsterberg (umfasste das Fürstentum Münsterberg); Neiße und Grottkau ( die beiden Kreise umfassten das Fürstentum Neiße, soweit es zu Preußen gehörte); Falkenberg, Oppeln, Oels, Lublinitz, Groß Strehlitz, Tost-Gleiwitz, Cosel, Neustadt (umfassten das ehemalige Fürstentum Oppeln);  Leobschütz (umfasste die preußischen Anteile des Fürstentums Jägerndorf und den mährischen Distrikt mit der Hauptstadt Katscher); Ratibor (umfasste das Fürstentum Ratibor), Beuthen (erstreckte sich über die die freie Standesherrschaft Beuthen sowie Pleß (umfasste die freie Standesherrschaft Pleß, die freie Minderherrschaft Loslau und den preußischen Teil der freien Minderherrschaft Oderberg)[15].

Auf die territorialen Veränderungen hatte er Einfluss durch die Dritte Polnische Teilung von 1795, als die Kreise Siewierz und Pilica nach Preußen eingegliedert wurden, die bisher Teil der Ersten Republik Polen gewesen waren. Dieses Gebiet wurde damals Neu-Schlesien genannt, bis zum Frieden von Tilsit im Jahr 1807. Danach kamen sie wieder in das neu gegründete Fürstentum Warschau und ab 1815 zum Königreich Polen, was den Anfang für die Ausgliederung der historischen Region Dombrowaer Kohlenbecken bildete. Infolge der Stein-Hardenbergschen Reformen wurden die Kammern im Jahr 1808 aufgelöst.

Ein weiterer wichtiger Punkt in der Geschichte der Territorialpolitik von Preußen war der Wiener Kongress im Jahr 1815, in dessen Folge ein Teil der historischen Gebiete der Lausitz an Preußen angegliedert wurde. Diese Gebiete gehörten zuvor zu Sachsen, das in den napoleonischen Kriegen bezwungen worden war. Dabei wurde Schlesien, oder genauer gesagt, der Regierungsbezirk Liegnitz, um drei Kreise erweitert: Görlitz, Lauban und Rothenburg. Hingegen 1825 wurde ein vierter Kreis in die Provinz Schlesien eingegliedert:  Hoyerswerda[16].

Nach 1815 wurde außerdem eine geringfügige Korrektur der administrativen Zugehörigkeit von Schwiebus vorgenommen, das zusammen mit seinem Kreis Teil des Regierungsbezirks Frankfurt an der Oder wurde. Darüber hinaus wurden damals geringfügige Grenzkorrekturen zwischen Schlesien und Brandenburg vorgenommen: dem Kreis Grünberg wurden Rothenburg an der Oder und zwei Nachbardörfer zugeordnet, der anderen Seite hingegen fünf Dörfer[17] .

Die Grenzen des preußischen Schlesiens und die geographischen Bedingungen

Der obere und mittlere Lauf des Flusses Oder war die Zentralachse des preußischen Schlesiens und hatte eine Länge von mehr als 500 km. Er durchschneidet Schlesien von Nordwesten in Richtung Südosten. Die südliche, auch natürliche Grenze waren die Sudeten, unter Berücksichtigung der Grafschaft Glatz, das zum Gebiet des historischen Böhmens gehörte. Diese Grenze setzte somit die Grafschaft Glatz mit dem Altvatergebirge, mit Ausläufern nach Böhmen, Mähren und Österreichisch-Schlesien. In seinem südöstlichen Teil reichte das preußische Schlesien bis an der oberen Lauf der Weichsel, die hingegen die natürliche Grenze zwischen dem preußischen und dem österreichischen Schlesien und Galizien war. Von Osten grenzte es mit den Flüssen Przemsza und Brynica an Gebiete, die erst zur Ersten Republik, später zum Königreich Polen gehörten. Im Nordwesten bildeten die Grenzen des preußischen Schlesiens die Gebiete des Herzogtums Crossen mit einer Exklave in Schwiebus. Im Westen stellte die Grenze zur Lausitz die Oder mit ihren Zuflüssen Bober und Queiss dar.

Die oben genannten Grenzen blieben bis zum Ende des Ersten Weltkriegs ohne wesentliche Veränderungen. Damals umfasste das Territorium der Provinz Schlesien 40.300 km², zuvor, im Jahr 1805, vor dem Krieg gegen Napoleon, 49.540 km², wobei Schlesien an der Schwelle zur Machtübernahme der Preußen in Schlesien nur 37.280 km² umfasste[18].

Im 19. Jahrhundert wurde Schlesien zusammen mit den übrigen Teilen von Preußen in die Strukturen des Deutschen Kaiserreichs (1871-1918) eingegliedert. Mit dem Niedergang Preußens im Jahr 1918 fand sich der größere Teil des dazu gehörigen Schlesiens in den Grenzen der Weimarer Republik (Deutsches Reich) wieder. Der übrige Teil wurde an die Nachbarländer angeschlossen: an die Tschechoslowakei der südliche Teil des Kreises Ratibor, das sog. Hultschiner Ländchen, an die Republik Polen hingegen der östliche Teil von Oberschlesien (Kreis Pleß, Kattowitz, ein Teil des Kreises Beuthen, Gleiwitz, Lublinitz, Ratibor, Rybnik, Tarnowitz, Hindenburg). Nach dem Untergang des Deutschen Reichs im Jahr 1945 fand sich das gesamte Gebiet des preußischen Schlesiens mit Ausnahme des am westlichsten gelegenen Teil (die historische Niederlausitz wurde 1815 ins preußische Schlesien eingegliedert) sowie des Hultschiner Ländchens in den Grenzen des polnischen Staates wieder.

Auf dieses Gebiet hatte großen Einfluss die Umwandlung durch Menschenhand, die hauptsächlich von der Bodenqualität abhängig war. In der Schlesischen Tiefebene gab es Schwarzerde und Tonerde, die zur Entwicklung der Landwirtschaft im Bereich sowohl der linksseitigen als auch der rechtsseitigen Zuflüsse der Oder führten. Auf der rechten Oder-Seite gab es auch weniger fruchtbare Sanderde, die auch in der Lausitz sehr zahlreich auftrat. Das Auftreten von Mineralrohstoffen wie Steinkohle, Eisenerz und Galmeierz bewirkten, dass sich im 18. und 19. Jahrhundert die Industrie im preußischen Schlesien in dessen östliches Gebiet verschob, was offensichtlich die natürlichen Bedingungen in diesem Teil von Schlesien veränderte[19]

Die Teilung des preußischen Schlesiens in Niederschlesien und Oberschlesien resultierte nicht aus natürlichen Bedingungen und tauchte erst im 15. Jahrhundert erstmalig in historischen Quellen auf. Die Grenze zwischen beiden Teilen von Schlesien war bereits im 18. Jahrhundert eine strittige Frage, es wird angenommen, dass zu Oberschlesien das Fürstentum Oppeln, das Fürsten Ratibor und die Standesherrschaften Beuten und Pleß sowie die zu Österreichisch-Schlesien gehörenden Fürstentum Oppa, Jägerndorf und Teschen gehörten. Das Fürstentum Neiße-Grottkau sowie das Fürstentum Münsterberg wurden im 18. Jahrhundert zeitweise auch zu Oberschlesien gezählt, was davon zeugt, dass es keine feste Grenze gab. Erst nachdem eine neue administrative Form festgelegt und die die Provinz Schlesien gegründet worden war, wurde zu Beginn des 19. Jahrhunderts die Grenze zwischen Niederschlesien und Oberschlesien festgelegt[20].