Wpływ protestantyzmu – Der Einfluss des Protestantismus

Arkadiusz Lisowski
Wpływ protestantyzmu na różne dziedziny  życia kulturalnego na Śląsku i w Polsce na przestrzeni wieków.

(1)
W tym roku obchodzimy wspaniały jubileusz Kościołów protestanckich, którym jest pamiątka 500-lecia Reformacji. (1) W swoim krótkim wystąpieniu pragnę jedynie ograniczyć się do wybranych elementów dotyczących wpływu protestantyzmu na architekturę i sztukę kościelną, literaturę i język narodowy, edukację oraz kulturę muzyczną. Elementy te to tylko przykłady wkładu nowych prądów duchowych, myślowych i budujących na nich prądów kulturowych. Nie jesteśmy w stanie w ramach tego seminarium przeanalizować bogactwa kulturowego, jakie po sobie pozostawiła Reformacja (2), bogactwa, które podobnie do zdania, że Kościół powinien stale się reformować, przez wieki stawało się aktualnym wyrazem wdzięczności Bogu i wierności Jego Słowu, a w
kulturze znajdowało właśnie odzwierciedlenie dla obu jakże ważnych treści codzienności wyznaniowej.

(2)
Twórczy wkład protestantów w różne dziedziny życia kulturalnego na Śląsku i w Polsce daje swój wyraz w formach współbudujących liturgię oraz współtworzących znaczące przemiany w kulturalnym dziedzictwie tych ziem.
Protestantyzm ze swoim źródłem treściowym w postulowanej i wdrażanej reformie Kościoła zaistniał w dobie humanizmu, renesansu oraz nowych odkryć geograficznych czy naukowych. Przełożyło się to również na jego oddziaływania w sferze kulturowej. Poglądy głoszone przez doktora Marcina Lutra są jego siłą wiodącą. Najwcześniej luteranizm przybył na Śląsk (3), a następnie przez polskie ziemie zachodnie i północne dotarł na cały kraj oraz Litwę. Kalwinizm przyjął się najwcześniej w Małopolsce i na Litwie, zaś Bracia Czescy na Wielkopolsce i Śląsku Cieszyńskim. Reformatorzy postrzegali swoje zadanie głównie na przeprowadzeniu zmian doktrynalnych. Szczególnie dotyczyło to nauki o usprawiedliwieniu. Dotychczasowe formy kultu musiały treściowo zostać zastąpione przez nowe. Wpłynęło to znacznie na kulturę wyrażającą się w kulturze i sztuce kościelnej i nie tylko.

(3)
W ewangelickiej architekturze i sztuce zauważamy kilka okresów.
Same budynki sakralne i ich rola były przez reformatorów traktowane różnie. Zwingli (4.1) i jego zwolennicy uważali na przykład, że specjalne miejsca kultu nie są nieodzowne, gdyż sednem liturgii jest głoszenie słowa Bożego. Budynki kościelne tracą więc charakter sakralny. Zurychski reformator (4.2) kojarzony jest z, można by rzec, bardzo prostą formą pobożności w perspektywie
roli architektury i sztuki kościelnej. Natomiast Kalwin (5) widział potrzebę specjalnego miejsca kultu, choć pozbawionego wszelkich okazałych i kosztownych ozdób.

(4)
Początkowo podobne poglądy reprezentował Marcin Luter. Można je opisać w sposób prosty i bezpośredni: istnienie kościołów (6) jako budowli sakralnych nie jest niezbędne dla celów ewangelickiego nabożeństwa. W dobie przejmowania kościołów katolickich na potrzeby nowej nauki doktrynalnej oraz konstytuowania się nowych struktur sama forma architektoniczna nie miała
pierwszorzędnej roli. Zdarzało się zachowywanie dotychczasowych elementów, gdyż budynki kościelne służyły często zwolennikom nowej nauki, jak i dotychczasowej tradycji (sytuacja taka do dziś zachowała się w dwunawowym kościele w Budziszynie (7.1) na Łużycach, gdzie jedna nawa służy katolikom(7.2), a druga ewangelikom(7.3) (7.4)), a samo przejmowanie kościołów na Śląsku
niemal wszędzie miało charakter pokojowy.

(5)
Po roku 1648 i tzw. pokoju westfalskim na Śląsku ewangelicy uzyskali limit na wybudowanie trzech kościołów w Świdnicy (8.1)(8.2), Jaworze (9) i Głogowie (10). Były to tzw. „kościoły pokoju” i pozbawione były cech architektonicznych typowych dla budowli sakralnych. Musiały stać za murami miast (na odległość strzału armatniego), miały być zbudowane z materiałów nietrwałych bez wież i dzwonów. Budowa tych świątyń nie miała przekraczać jednego roku. Twórcą
zachowanych kościołów pokoju w Świdnicy i Jaworze był architekt wojskowy z Wrocławia – Albrecht von Sabisch (11). Za prototyp ich uważa się hugenocką świątynię w Charenton pod Paryżem (12). Panowanie katolickich Habsburgów mocno ograniczyło budownictwo sakralne na Śląsku. Za to większe możliwości były w Polsce i na Litwie z uwagi na dużą tolerancję. Stąd na pograniczu, na terenie śląskich księstw protestanckich, jak i w przygranicznych rejonach Saksonii, Brandenburgii oraz Polski powstają tzw. kościoły ucieczkowe bądź graniczne. Kościołów ucieczkowych było na Śląsku około 110, wśród których warto wymienić zachowane do dziś w Krzywej (13) koło Bolesławca, Twardocicach (14), Pielgrzymce (15), Proboszczowie (16), Nowej Wsi Grodziskiej (17) koło Złotoryi i w Lubaniu Śląskim (18). Z kościołów granicznych warto
wymienić, m.in. w Giebułtowie (19) koło Mirska, czy w Biedrzychowicach (20) koło Lubania Śląskiego. Sytuacja śląskich protestantów zmieniła się po 1707 roku i interwencji szwedzkiej oraz na mocy ugody altransztadzkiej zbudowano sześć kościołów łaski w Żaganiu (20.1), Kożuchowie (20.2), Jeleniej Górze (20.3), Miliczu (20.4), Cieszynie (20.5) i Kamiennej Górze (20.6), z który kościołem ewangelickim do dziś jest cieszyński kościół łaski, a jeszcze bardziej po aneksji Śląska przez Prusy w 1740 roku. Znoszone zostały ograniczenia w budownictwie protestanckim.

(6)
Wznoszono tzw. domy modlitwy (21), które były skromne, często drewniane i bezwieżowe. Wnętrza wyposażano bardzo skromnie, aby dać wyraz koncentracji podczas wspólnych spotkań na tym co istotne i biblijne, czyli nauce o usprawiedliwieniu i byciu wiernym zasadom Lutra, takim jak na przykład tylko Słowo, tylko Chrystus, czy tylko Łaska. Forma była podporządkowana względom
użytkowym. Na fakt ten wpływ miały w znacznym stopniu idee pietyzmu (22), a zwłaszcza jego radykalnej odmiany – herrnhutyzmu (23). Wspólnot takich było na Śląsku kilka, na przykład w Piławie Górnej (24), Nowej Soli (25), Godnowie (26) koło Milicza i Pawłowiczkach (27) na Opolszczyźnie. Do 1752 roku na Śląsku powstały 164 domu modlitwy, z których większość już dzisiaj nie istnieje.
Od drugiej połowy XVIII wieku budowane są już kościoły bardziej okazałe z regułami sztuki barokowej o dużej wartości zabytkowej. Spośród nich wymienić należy kościół Zbawiciela (28) w Cieplicach Śląskich, kościół Opatrzności Bożej (29) we Wrocławiu oraz kościół Zofii (30) w Pokoju. Wymienione obiekty do dziś pozostały w posiadaniu ewangelików.

(7)
Okresem największego rozwoju w architekturze i sztuce ewangelickiej na Śląsku i ziemiach polskich były wiek XIX i pierwsza połowa wieku wieku XX.
Budowle upodobniały się do stylów neoromańskiego, neobarokowego, a najwięcej do neogotyckiego. Z wielu względów wyjątkowa jest historia kościoła ewangelickiego Wang (31) w Karpaczu, który to pierwotnie został wzniesiony w południowej Norwegii w XII wieku w miejscowości Vang nad jeziorem o tej samej nazwie. Na początku XIX wieku kościół sprzedano za 427 marek norweskiemu malarzowi Johannowi Christianovi Dahlowi, od którego kościół odkupił król pruski Fryderyk Wilhelm IV, który na prośbę hrabiny Joanny Julianny Fryderyki von Reden, ofiarował kościół mieszkańcom karkonoskiej miejscowości.

(8)
W budowlach nurtu protestanckiego eksponuje się głównie ołtarz, ambonę i chrzcielnicę. Wyraźnie zmniejszone zostało oddziaływanie rzeźby i malarstwa, których rola jako przedmioty kultu została diametralnie zreformowana. Formy obie traktuje się tutaj jako wspomaganie dydaktyczne. Ich rola jest komemoratywna. Uproszczenie liturgii, brak kultów świętych i maryjnego sprawiają, że zmienia się wyposażenie świątyń. W malarstwie dominują wątki eschatologiczne (32), wyobrażenia pasyjne (33), sceny ukrzyżowania i Ostatniej Wieczerzy (34). Spotyka się również motywy Chrztu w Jordanie (35) i Chrystusa wśród dzieci (36). W malarstwie użytkowym pojawiają się portrety proboszczów i reformatorów. Niosący przez Reformację wymiar indywidualnego doświadczenia duchowego i powszechnej introspektywności znalazł wyraz w niedopowiedzeniu, czy wymowie milczenia. Wynika on ze świadomości, że w obrazie nie da się wyrazić tego, co jest przeżyciem najgłębszym, dotykającym transcendencji.

(9)
Cechą współczesnych obiektów wznoszonych na potrzeby zborów protestanckich jest pełne zestrojenie przestrzeni i bryły z otoczeniem, które nie jest pozbawione odniesień symbolicznych. Przykładem mogą być kościoły w Jastrzębiu-Zdroju (37), Puńcowie (38) koło Cieszyna i Bażanowicach (39) koło Cieszyna.
Po II wojnie światowej większość świątyń protestanckich uległa zniszczeniu lub została przejęta przez Kościół katolicki. Pomimo, że zarówno architektura, jak i sztuka ogranicza się w dużym uproszczeniu określeniowym
do potrzeb sakralnych, spory jest jej udział w budowie świeckich obiektów rozsianych po Śląsku i całej Polsce. Warto zauważyć przy okazji tej krótkiej i bardzo ograniczonej prezentacji, że Ślązacy ewangelicy mieli swój udział w budowie świeckich pomników architektury. Przykładem może tutaj
być Gotthard Langhans (40.1) (40.2) (40.3), który w latach 1789-1791 wybudował w Berlinie słynną Bramę Brandenburską (40.4).

(10)
Znawcy powyższego zagadnienia zgodnie zauważają, że kultura umysłowa protestantyzmu była bardziej literacka aniżeli plastyczna. W okresie Reformacji powstała nowa teoria przekładu tekstów. Teksty teologiczne, w przeciwieństwie do swobodnej translatoryki literatury pięknej, musiały być tłumaczone ściśle.
Ożywienie piśmiennictwa dynamizuje życie kulturalne w Europie w XVI wieku. Jednym z najważniejszych celów protestantyzmu było poznanie na nowo lub nauka Słowa Bożego. Chodziło o to, aby ludzie mogli samodzielnie czytać i poznawać Biblię. Nie było dotąd tłumaczenia całej Biblii. Dokonał tego doktor Marcin Luter (41) i wprowadził jej użycie w języku narodowym
podczas nabożeństw. Tłumaczenie to miało ogromny wpływ na rozwój narodowego języka niemieckiego. W jego ślady poszli inni tłumacze Pisma Świętego. W Krakowie w roku 1561 ukazała się Biblia w języku polskim w tłumaczeniu Marcina Leopolity, w oficynie Mikołaja Scharffenberga, który pochodził z Lubomierza na Dolnym Śląsku. Najstarsze protestanckie
wydanie Biblii w języku polskim pochodzi z 1563 roku. Jedną z największych oficyn, wydających druki protestanckie w języku polskim była aż do XIX wieku oficyna w Brzegu. Drukowano tam także dzieła polskich pastorów ze Śląska Cieszyńskiego oraz przekłady takich twórców, jak Rej czy Kochanowski. Oprócz niej dużą rolę odgrywały drukarnie we Wrocławiu i Oleśnicy.

(11)
Biblia stawała się łatwiej dostępna. Oprócz niej wydawano zbiory pieśni kościelnych, czyli kancjonały, które to potwierdzają, że w nabożeństwach ewangelickich wszystkich konfesji pieśni zboru mają ważną rolę w liturgii. Pieśni ewangelickie oparte są zawsze na motywach biblijnych. Wśród najwybitniejszych twórców pieśni ewangelickich jest Ślązak Jan Scheffler, znany jako Angelus Silesius (42). W 1673 wydano w Brzegu Kancjonał Polski. Rozpowszechnione zostały także postylle, katechizmy, modlitewniki, wyznania wiary, agendy oraz dialogi i dramaty religijne. Protestanckie piśmiennictwo polskie zaczęło rozwijać się intensywnie na północno-wschodnim
Śląsku, Prusach Królewskich i w Wielkopolsce. Zapotrzebowanie na piśmiennictwo w języku polskim powodowało wzrost ilości drukarni i wydawnictw. Rozpowszechnianie się języka ojczystego przyczyniało się do pobudzenia świadomości narodowej. Wpływy polskiej literatury zaznaczyły się w śląskim piśmiennictwie XVIII wieku. Przykładem może być tutaj zbiór wierszy religijnych Hymny moje domowe Piotra Wacheniusa – poety ze Strzelc Opolskim. Napisał on też dwie rozprawy polemiczne propagujące wyznanie kalwińskie.
Wachenius nawiązywał do Jana Kochanowskiego i jego hymnu Czego chcesz od nas Panie za Twe hojne dary. Odwoływał się też do Mikołaja Reja. Do Psałterza Dawidowego Jana Kochanowskiego odwoływał się także w XVII wieku prozaik śląski Adam Gdacjusz (43), pochodzący z Kluczborka, zwany „śląskim Rejem”. Był autorem m.in. Postylli dla ludu, tzw. Gdacjuszki. Przykład Gdacjusza
potwierdza autopostrzeganie wspólnoty etnicznej tej części Śląska z Polską.

(12)
W zakresie edukacji, dotychczasowy monopol Kościoła katolickiego powodował jej uwstecznienie. Tradycyjne szkoły parafialne i katedralne przeżywały nie tylko kryzys finansowy, ale i pedagogiczny. Nie nadążały za nowymi wyzwaniami.
Szkolnictwo protestanckie zaczęło się cieszyć dużym uznaniem, szczególnie w zakresie nauk ścisłych i przyrodniczych, w których kładziono duży nacisk na język ojczysty. Gimnazja luterańskie na Śląsku, w Gdańsku, Toruniu, czy Elblągu były znane z ich wysokiego poziomu. Przy szkołach znajdowały się często drukarnie wydające podręczniki, słowniki oraz dzieła wyznaniowe.
Wyjątkową postacią protestantyzmu na ziemiach polskich był Jan Amos Komensky z Braci Czeskich. Był nie tylko pierwszym biskupem Braci Czeskich, ale i wybitnym pedagogiem, który przerastał swoją epokę. Jego osiągnięcia pedagogiczne mają ogromne znaczenie i dzisiaj.

(13)
To, nowoczesne podejście do nauki i jej przekazywania przez protestantów wywarło poważne i korzystne zmiany w szkolnictwie w wielu krajach, w tym na Śląsku i w Polsce. Poza piśmiennictwem i edukacją również muzyka i poezja spełniały ważną rolę w religijności protestanckiej, a zwłaszcza luterańskiej. Miało to związek ze stosunkiem samego Marcina Lutra do tej dziedziny kultury. Doceniał on znaczenie i rolę muzyki w życiu kościelnym i samej liturgii.
Osobiście był autorem pieśni i hymnów religijnych. Często je osobiście wykonywał. Spośród pieśni, których autorstwo przypisywane jest doktorowi Marcinowi Lutrowi, wiele do dziś śpiewanych jest w przekładach na różne języki, także i na polski. Najbardziej znane z nich to hymn Warownym grodem jest nasz Bóg i pieśń pokutna Z głębokiej nędzy. Pieśni najwybitniejszych
twórców ewangelickich, takich jak Paul Gerhard i Angelus Silesius tłumaczone były na różne języki, a ewangelicy polscy mają również w tej dziedzinie wkład nie tylko na swoich ziemiach, ale i w Europie, jak choćby znana pieśń z XVII wieku Jezu mój krasny. Duże zasługi poło zył Jerzy Trzanowski (44) działąjący na Śląsku Cieszyńskim i Słowacji, zwany śląskim Lutrem. Melodie ewangelickich pieśni zapożyczone były najczęściej z pieśni katolickich, ale także pieśni husytów,
waldensów, a nawet świeckich pieśni ludowych. Protestantyzm nie tylko w Niemczech, ale i w Polsce wydał wielu wspaniałych kompozytorów, jak choćby Jan Sebastian Bach, Georg Friedrich Händel czy Mikołaj Gomółka.

(14)
Potrzeby działalności muzycznej przyczyniały się do rozwoju dobrej klasy instrumentów, nie tylko organowych. Duży jest również ich udział w propagowaniu takich form muzycznych jak koncerty. Taka forma bliskości z ludźmi przetrwała do dzisiaj. W świątyniach ewangelickich często odbywają
się ogólnodostępne koncerty muzyczno-wokalne, nie tylko organowe, które cieszą się dużą popularnością z uwagi na ciekawy repertuar i kunsztowne wykonanie. Wiele śląskich świątyń ewangelickich posiada dobrej klasy instrumenty organowe. Szczególną pozycję na Śląsku Opolskim zdobyły sobie koncerty w kościele ewangelickim w Kluczborku, w ramach odbywających się od 1986 roku Kluczborskich Wieczorów Muzycznych. Koncerty odbywają się także w kościołach ewangelickich we Wrocławiu, Świdnicy, Jaworze, Katowicach, Zielonej Górze, Karpaczu.
Na koniec chciałbym podkreślić duży wpływ kultury protestanckiej na kształtowanie integracji pogranicza niemiecko-polsko-czeskiego w perspektywie historycznej oraz teraźniejszej. Fakt ten napawa optymizmem w stosunku do kształtowania się nowej rzeczywistości, w której uprzedzenia i wrogość nie dominują.

Bibliografia:
1. Dannenberg, L.-A., Donath, M.: Dziedzictwo Lutra. Reichenbach 2016.
2. Dola, K.: Dzieje Kościoła na Śląsku. Opole 1996.
3. Gumuła, U.: Zapomniane tradycje kulturowe Górnego Śląska. W: Myśl Protestancka 2/1997.
4. Harasimowicz, J.: Ewangelicka architektura i sztuka na ziemiach polskich. W: Below, J., Legendź, M. (red.): Świadectwo wiary i życia. Bielsko-Biała 2004.
5. Harasimowicz, J.: Rola sztuki w doktrynie i praktyce kultowej Reformacji. W: Euhemer –Przegląd Religioznawczy 4/ 1980.
6. Hławiczka, K.: Wkład protestantyzmu do polskiej kultury muzycznej. W: Wojak, T. (red.): Udział ewangelików śląskich w polskim życiu kulturalnym. Warszawa 1974.
7. Hutter-Wolandt, U.: Tradition und Glaube. Dortmund 1995.
8. Jaskóła, P.: Protestantyzm w kulturze Śląska. W: Roczniki Teologii Ekumenicznej 3 (58)/2011.
9. Kumor, B.: Historia Kościoła V: Czasy nowożytne. Rozłam w chrześcijaństwie zachodnim. Lublin 1984.
10. Mała encyklopedia muzyki. Warszawa 1981.
11. Popiołek, K.: Historia Śląska. Katowice 1967.
12. Schwarz, E.: Schlesien – Versinkende Erinnerung oder verpflichtendes Erbe? W: Jahrbuchfür Schlesische Kirchengeschichte 42/ 1963.
13. Snoeijer, P.: Początki Reformacji w Polsce oraz wpływ Reformacji na kulturę polską. W: Wykład: Reformacja w Polsce. Biuletyn Augustinus Fundacji In de Rechte Straat. Zgorzelec 2014.
14. Szczepankiewicz-Battek, J.: Protestantyzm na Śląsku. Wrocław 1996.
15. Tazbir, J.: Mniejszości wyznaniowe w Polsce. Polak jako katolik raczej kłopotliwy. W: Silva Rerum Historicarum. Warszawa 2002.
16. Zeler, B.: Literatura ewangelicka. W: Świadectwo wiary i życia. Kościół luterański w Polsce wczoraj i dziś. Bielsko-Biała 2004.

Arkadiusz Lisowski
Der Einfluss des Protestantismus in verschiedenen Bereichen des kulturellen Lebens in Schlesien und Polen im Laufe der Jahrhunderte.

In diesem Jahr feiern wir das große Jubiläum der protestantischen Kirchen, die eine Erinnerung an den 500. Jahrestag der Reformation ist. (1) In meiner kurzen Präsentation, möchte ich mich nur auf ausgewählte Elemente und die Auswirkungen des Protestantismus auf Kirchenarchitektur, Kunst, Literatur und Landessprache , Bildung und Musikkultur beschränken. Diese Elemente sind nur Beispiele für den Beitrag der neuen geistigen Strömungen und Gedanken
und auf die kulturellen Trends. Wir können im Rahmen des Seminars den kulturellen Reichtum nicht analysieren, welchen die Reformation hinterlassen hat (2), einen Reichtum, der ähnlich dem Satz, dass die Kirche sich ständig reformieren lassen soll, über Jahrhunderte zum aktuellen Ausdruck der Dankbarkeit gegenüber Gott und der Treue zu seinem Wort geworden ist. In der
Kultur finden diese Merkmale eine Wiedergabe, und spiegeln sich im konfessionellen Leben wieder.

Der kreative Beitrag der Protestanten in verschiedene Bereiche des kulturellen Lebens in Schlesien und in Polen gibt seinen Ausdruck in Formen, welche die Liturgie mitgestaltet haben und wesentliche Veränderungen im kulturellen Erbe dieser Regionen eingeleitet haben. Den Protestantismus mit seiner inhaltlichen Quelle in der postulierten und implementierten Reform der Kirche, gab es in der Zeit des Humanismus, Renaissance, der neuen geographischen Entdeckungen und Forschung. Dies erklärt gut seine Auswirkungen auf den kulturellen Bereich. Die Ansichten geäußert von Dr. Martin Luther sind seine treibende Kraft. Zuerst kamen die neuen Gedanken nach Schlesien (3), gefolgt von den polnischen West- und Nordregionen und erreichten dann das ganze Land und Litauen. Calvinismus kam am frühesten nach Kleinpolen und Litauen und die Leheren der Tschechischen Brüder nach Teschener Schlesien und Großpolen. Die Reformatoren sahen ihre Aufgabe in erster Linie in der Änderung der
Kirchenlehre. Besonders ging es um die Rechtfertigungslehre. Die bestehenden Formen des Gottesdienstes wurden in Bezug auf ihre Inhalte durch neue ersetzt. Dies wirkte sich auf die kulturellen Ausdrucksformen in der Kultur und Kunst der Kirche und darüber hinaus.

In der evangelischen Architektur und Kunst gibt es einige Perioden.
Selbst die Sakralbauten und ihre Rolle wurden von den Reformatoren unterschiedlich behandelt. Zwingli (4.1) und seine Anhänger glaubten, zum Beispiel, dass die besonderen Orte der Anbetung nicht unbedingt notwendig sind, da den Inhalt der Liturgie eine Verkündigung des Wortes Gottes
ausmacht. Kirchenbauten verlieren so den sakralen Charakter. Der Züricher Reformer (4.2) wird, sozusagen, mit einer sehr einfachen Form der Frömmigkeit aus der Perspektive der Rolle der Architektur und der sakralen Kunst assoziiert.
Während Calvin (5) die Notwendigkeit für einen besonderen Ort der Anbetung sah, obwohl er frei von irgendwelchem großen und teuren Schmuck bleiben sollte.

Zunächst ähnliche Ansichten hat Martin Luther vertreten. Diese kann man einfach und direkt beschreiben: die Existenz von Kirchen (6) als religiösen Gebäuden ist nicht für die Zwecke des evangelischen Gottesdienstes notwendig. Im Zeitalter der, für die neue Lehre und die Konstitution der neuen Strukturen wichtiger Ereignisse, hatte die architektonische Form der Kirchen keine
vorrangige Rolle mehr. Manchmal wurden bestehende Elemente erhalten, weil Kirchengebäuden oft von Anhängern der neuen Lehre sowie der bestehenden Traditionen besucht wurden (eine solche Situation finden wir in der erhaltenen Kirche mit doppeltem Kirchenschiff in Bautzen (7.1) in der Lausitz, wo ein Kirchenschiff den Katholiken (7.2) und das andere den Protestanten (7.3) (7.4)
dient), und die Übernahme der Kirchen in Schlesien war in der Regel fast überall friedlich.

Nach 1648 und dem sogenannten Westfälischen Frieden bekamen die Protestanten in Schlesien ein Limit für den Bau von drei Kirchen in Schweidnitz (8.1) (8.2) Jauer (9) und Glogau (10). Diese wurden „Friedenskirchen” genannt und wurden der architektonischen Besonderheiten, welche typisch für religiöse Gebäude waren, beraubt. Sie hatten ausserhalb der Stadtmauern (der Abstand eines Kanonenschusses) zu stehen, und wurden aus unhaltbaren Baustoffen, ohne Türme und Glocken gebaut. Der Bau dieser Gotteshäuser durfte ein Jahr nicht überschreiten. Der Architekt der Friedenskirchen in Schweidnitz und Jauer war der Militärarchitekt von Breslau – Albrecht von Säbisch (11). Als Prototyp betrachtet man den Hugenotten Tempel in Charenton in der Nähe von Paris (12). Die Herrschaft der katholischen Habsburger hat den evangelischen Sakralbau in
Schlesien stark eingeschränkt. Aber umso mehr Möglichkeiten boten sich in Polen und Litauen aufgrund der großen Toleranz. Deshalb in den Grenzregionen der schlesischen protestantischen Fürstentümer, und in den Grenzregionen von Sachsen, Brandenburg und Polen entstanden sogennante Zufluchtskirchen bzw. Grenzkirchen. Es gab in Schlesien etwa 110 Zufluchtskirchen, unter denen erwähnenswerte und bis heute erhaltene (13) in Kreibau in der Nähe von Bunzlau, in Harpersdorf (14) Pilgramsdorf (15), Probsthain (16), Nowa Wieś Grodziska (17) in der Nähe von Goldberg und Lauban in Schlesien ( 18). Von den Grenzkirchen sind unter anderem folgende erwähnenswert in Göppersdorf (19) in der Nähe von Friedeberg sowie in Friedersdorf am Queis (20) in der Nähe von Lauban. Die Situation der schlesischen Protestanten änderte sich nach dem
Jahr 1707 und der schwedischen Intervention, sowie nach der Altranstädter Konvention von 1707, als durch die Gnade Kaiser Josephs I. in den von ihm als (katholischem) Landesherrn regierten schlesischen Landesteilen sechs evangelische Gnadenkirchen (Sagan (20.1), Freystadt (20.2), Hirschberg (20.3), Militsch (20.4), Teschen (20.5) und in Landeshut (20.6) errichtet werden durften,
und noch mehr nach der Eingliederung Schlesiens in Preußen im Jahre 1740. Die Einschränkungen im evangelischen Kirchenbau wurden aufgehoben.

Errichtet wurden so genannte Bethäuser (21), die bescheiden waren, oft aus Holz und turmlos. Die Interiors waren sehr bescheiden ausgestattet, um während der gemeinsamen Andachten das auszudrücken, was wichtig und biblisch ist, nämlich die Lehre von der Rechtfertigung und die, von Luther formulierten Prinzipien, wie zum Beispiel allein durch die Schrift, allein Christus, allein
durch Gnade. Die Form wurde dem Utilitarismus untergeordnet. Diese Tatsache wurde im Wesentlichen durch die Idee des Pietismus (22), insbesondere ihres radikalen Zweigs – der Herrnhuter Brüdergemeine (23) beeinflusst. Solche Gemeinden existierten zum Beispiel in Gnadenfrei (24), Neusalz an der Oder (25), Gnadenberg (26) nahe Militsch und Pawlowitz (27) in Oppelner Schlesien. Bis 1752 wurden in Schlesien 164 Bethäuser gebaut, von denen die meisten
heute nicht mehr existieren. Seit der zweiten Hälfte des achtzehnten Jahrhunderts, baute man bereits beeindruckende Kirchen mit Einflüssen der barocken Kunst mit einem hohen historischen Wert. Unter ihnen befinden sich die Erlöserkirche (28) in Bad Warmbrunn, die Hofkirche (29) in Breslau
und die Sophienkirche (30) in Carlsruhe in Oberschlesien. Alle diese Objekte gehören den Gemeinden der polnischen Evangelisch-Augsburgischen Kirche.

Die Zeit der größten Entwicklung in der evangelischen Architektur und Kunst in Schlesien und in Polen war das neunzehnte Jahrhundert und die erste Hälfte des zwanzigsten Jahrhunderts. Die Architektur der Kirchengebäude knüpfte an Neuromanik, Neobarock, und in den meisten Fällen an die Neugotik. In vielerlei Hinsicht einzigartig ist die Geschichte der evangelischen Kirche Wang (31) in Krummhübel, die ursprünglich in Südnorwegen im zwölften Jahrhundert im Ort Vang am See mit dem gleichen Namen errichtet wurde. Zu Beginn des neunzehnten Jahrhunderts wurde die Kirche für 427 Marken an den norwegischen Maler Johann Christian Dahl verkauft, und von ihm erwarb die Kirche der preußische König Friedrich Wilhelm IV, der auf Wunsch der Gräfin Johanna Juliana Friederike von Reden, die Kirche an die Bewohner des Orten im Riesengebirge übergab.

In den Bauwerken der evangelischen Bautradition konzentriert sich die Aufmerksamkeit des Betrachtenden in erster Linie auf drei Elemente, den Altar, die Kanzel und den Taufbecken. Ganz klar wurde die Rolle der Malerei und der Bildhauerei reduziert, deren Funktion als Objekte der Anbetung radikal reformiert wurde. Beide Formen werden hier als Unterstützung für die Didaktik
und die Lehre behandelt. Sie dienen als Beispiele. Die Vereinfachung der Liturgie, das Fehlen des Heiligenkultes sowie der Marienverehrung, leiten Änderungen an der Innenausstattung der Kirchen ein. In der Malerei dominieren eschatologische Themen (32), Passionvorstellungen (33), Szenen der
Kreuzigung und das Abendmahl Jesu (34). Es kommen auch Motive, wie die Taufe im Jordan (35) und Christus bei Kindern (36) vor. In der utilitaristischen Malerei überwiegen Porträts von Pastoren und Reformern. Die, für die Reformation typische Dimension der individuellen Erfahrung und Wahrnehmung sowie der geistigen und universellen Selbstbeobachtung fand ihren Ausdruck in der
Anspielung, oder dem Verschweigen. Diese Dimension ergibt sich daraus, dass Bilder nicht ausdrücken können, was die tiefste Erfahrung ausmacht, die Transzendenz.

Als Merkmal der modernen Gebäuden, welche den evangelischen Gemeinden dienen, kann eine gewisse Harmonie zwischen dem Raum und dem Projekt genannt werden, die nicht frei von symbolischen Referenzen ist. Beispiele dafür sind Kirchen in Bad Königsdorff-Jastrzemb (37), Punzau (38) bei Teschen und Bazanowitz (39) bei Teschen. Nach dem Zweiten Weltkrieg wurden die meisten evangelischen Kirchen zerstört oder durch die katholische Kirche übernommen.
Obwohl sowohl die Architektur als auch die Kunst sich in der Deutungsvereinfachung auf den kirchlichen Bedarf beschränken, ist ihr Beitrag zur weltlichen Architektur in Schlesien und Polen groß. Es ist erwähnenswert in dieser kurzen und sehr eingeschränkten Präsentation, die Rolle der schlesischen evangelischen Christen im Bau der weltlichen Denkmäler der Architektur. Ein Beispiel kann hier Gotthard Langhans (40.1) (40.2) (40.3) sein, der in den Jahren von 1789 bis 1791 das berühmte Berliner Brandenburger Tor (40.4) errichtet hat.

Experten weisen darauf hin, dass die geistige Kultur des Protestantismus mehr literarisch als plastisch war. Während der Reformation entstand eine neue Theorie der Übersetzung von Texten. Theologische Texte, im Gegensatz zu einer freien Übersetzung der weltlichen Literatur sollten genau übersetzt werden.

Die Wiederbelebung der geschriebenen Literatur treibt das kulturelle Leben in Europa im sechzehnten Jahrhundert an. Eines der wichtigsten Ziele des Protestantismus war die Lehre des Wortes Gottes. Der Gedanke dahinter war es, den Menschen zu ermöglichen, selbständig aus der Bibel zu lernen. Bisher gab es keine vollständige Übersetzung der Bibel. Dies tat Dr. Martin Luther (41) und führte die Verwendung der Bibel in der Landessprache während der Gottesdienste ein. Die Übersetzung hatte einen großen Einfluss auf die Entwicklung der nationalen deutschen Sprache. In seine Fußstapfen traten andere Übersetzer der Heiligen Schrift. In Krakau, im Jahre 1561 erschien
die Bibel in polnischer Sprache, übersetzt von Martin Leopolita, in der Druckerei von Nikolaus Scharffenberg, der aus Liebenthal in Niederschlesien stammte. Die älteste evangelische Ausgabe der Bibel in der polnischen Sprache stammt aus dem Jahre 1563. Einer, der größten Verlage, der evangelische Schriften in der polnischen Sprache herausgegeben hat, war bis zum neunzehnten
Jahrhundert die Durckerei in Brieg. Es wurden dort auch Werke polnischer Pastoren aus dem Teschener Schlesien sowie Übersetzungen von Autoren wie Rej und Kochanowski gedruckt. Daneben spielten eine große Rolle die Druckereien in Breslau und in Oels.

Die Bibel wurde zunehmend erreichbar. Ausserdem wurden Kichenlieder, die Hymnare herausgegeben, was bestätigt, dass die Lieder in allen evangelischen Kirchen eine wichtige Rolle in der Liturgie spielten. Evangelische Lieder basieren immer auf biblischen Motiven. Zu den herausragenden Persönlichkeiten der evangelischen Kirchenmusik gehört der Schlesier Jan Scheffler, bekannt als Angelus Silesius (42). Im Jahre 1673 wurde in Brieg das Polnische Gesangsbuch herausgegeben. Verbreitet waren auch die Hauspostillen, Katechismen, Gebetsbücher, Glaubensbekenntnisse, Agendas, Dialoge und religiöse Dramen.

Die evangelische polnische Literatur begann, sich intensiv in nordöstlichen Schlesien, in Preußen Königlichen Anteils und in Großpolen zu entwickeln. Die Nachfrage nach Literatur in polnischer Sprache führte zu einer Steigung der Anzahl der Duckereien und Verlage. Die Verbreitung der Muttersprache trägt zur Stimulierung des nationalen Bewusstseins bei. Der Einfluss der polnischen Literatur und der schlesischen Literatur war im XVIII Jahrhundert besonders groß. Ein Beispiel könnte hier die Sammlung von religiösen Gedichten Hymne aus meiner Heimat von Peter Wachenius, eines Dichters aus Groß Strehlitz dienen. Er schrieb auch zwei polemische Abhandlungen, die den Calvinismus popularisieren sollten. Wachenius knüpfte an Jan Kochanowski und seine Hymne Was erwartest Du, Herr von uns, für Deine großzügige Gaben,
sowie an Mikołaj Rey. An Davids Psalter von Jan Kochanowski knüpfte im siebzehnten Jahrhundert der schlesische Schriftsteller Adam Gdacjusz (43), geboren in Kreuzburg, der so genannte „Schlesische Rej.” Er war Autor, unter anderem, der Hauspostille für das Volk, der so genannten Gdacjuszka. Das Beispiel von Gdacjusz bestätigt die ethnische Gemeinschaft dieses Teils
Schlesiens mit Polen.

In Bezug auf die Bildung, verursachte das derzeitige Monopol der katholischen Kirche ihre Unterentwicklung. Traditionelle Pfarrschulen und die Domschulen erlebten nicht nur finanzielle Schwiriegkeiten, sondern auch pädagigische Probleme. Sie hielten nicht mit den neuen Herausforderungen mit. Das evangelische Schulwesen gewanne breite Anerkennung, vor allem im Bereich der Naturwissenschaften, wobei der Schwerpunkt auf der Muttersprache lag. Lutherische Sekundarschulen in Schlesien, Danzig, Thorn und Elbing waren für ihr hohes Niveau bekannt. An den Schulen befanden sich oft Druckereien, wo Lehrbücher , Wörterbücher und religiöse Werke herausgegeben wurden.
Eine einzigartige Persönlichkeit des Protestantismus in Polen war Jan Amos Komensky von den Böhmischen Brüdern. Er war nicht nur der erste Bischof der Unität der Böhmischen Brüder, sondern auch ein hervorragender Pädagoge, der seine Zeit übertroffen hatte. Seine pädagogischen Leistungen sind von großer Bedeutung noch heute. Diese moderne Einstellung zur Wissenschaft und der Wissenstransfer durch Protestanten hatte bedeutende und positive Veränderungen im Bildungssystem in vielen Ländern, darunter in
Schlesien und Polen eingeleitet. Neben der Literatur und der Bildung spielten auch Musik und Poesie eine sehr wichtige Rolle in der protestantischen Religiosität, vor allem bei den Lutheranern. Dies hing selbst mit dem Verhältnis
von Martin Luther zu diesem Kulturzweig zusammen. Er schätzte die Bedeutung und die Rolle der Musik im Leben der Kirche und in der Liturgie. Er war persönlich Autor von vielen Kirchenliedern und religiösen Hymnen. Oft hat er persönlich sie ausgeführt. Zu den Kirchenliedern, die Dr. Martin Luther zugeschrieben werden, wurden viele in verschiedene Sprachen übersetzt, darunter auch ins Polnische. Das bekannteste Kirchenlied ist die Hymne Eine feste Burg ist unser Gott und das Beichtelied Aus tiefer Not schrei ich zu dir. Die Kirchenlieder der größten evangelischen Künstler, wie Paul Gerhard und Angelus Silesius wurden in verschiedene Sprachen übersetzt. Die polnischen
Protestanten haben auch ihren Beitrag dazu geleistet, unter anderem mit dem berühmten Lied aus dem siebzehnten Jahrhundert, Mein wunderschöner Jesu. Die Kirchenmusik verdankt viel Jiří Třanovský (44), der in Teschener Schlesien und in der Slowakei aktiv war, und der in die Geschichte als der so genannte Schlesische Luther einging. Die evangelischen Kirchenmelodien waren meist katholischen Ursprungs. Viele wurden den Hussiten, Waldensern und den weltlichen Volksliedern entnommen. Viele große Komponisten nicht nur in Deutschland, sondern auch in Polen, wie Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Händel und Mikołaj Gomółka waren evangelisch.

Die, aus der Musik ausgehenden Bedürfnisse trugen zur Entwicklung von Instrumenten guter Qualität bei, nicht nur der Orgel. Groß ist auch ihr Beitrag zur Popularisierung solcher Formen wie musikalische Konzerte. Diese Konatktform überlebten bis heute. In evangelischen Kirchen finden oft öffentliche Konzerte statt, nicht nur die Orgelkonzerte, die wegen des
interessanten Repertoires und handwerkliches Könnens sehr beliebt sind. Viele, der Schlesischen Evangelischen Kirchen besitzen Instrumente hoher Qualität. Einen Sonderstatus in Oppelner Schlesien haben Konzerte in der evangelischen Kirche in Kreuzburg inne, die seit 1986 im Rahmen der Kreuzburger Musikabende sattfinden. Konzerte werden auch in evangelischen Kirchen in
Breslau, Schweidnitz, Jauer, Kattowitz, Grünberg, Krummhübel angeboten.
Zum Schluss möchte ich den großen Einfluss der protestantischen Kultur unterstreichen für die Integration an der Grenze zwischen Polen, Deutschland und Tschechien aus einer historischen Perspektive sowie in der Gegenwart. Diese Tatsache ist ermutigend, in Bezug auf die Entstehung einer neuen Wahrnehmung, in der Vorurteile und Feindseligkeit nicht dominieren.