Specyfika autopostrzegania i kształtowania się tożsamości narodowej na Śląsku Cieszyńskim w II połowie XIX i początkiem XX wieku

Abstrakt

Jan Puczek

 Specyfika autopostrzegania i kształtowania się tożsamości narodowej

na Śląsku Cieszyńskim w II połowie XIX i początkiem XX wieku

Śląsk Cieszyński to najdalej na południowy wschód położony fragment Śląska, od zarania dziejów zamieszkały przez ludność narodowości polskiej. Historycznie, leżąc na pograniczu, kilkakrotnie zmieniała się jego  przynależność państwowa; do 1327 roku – polska. Reformacja XVI wieku przyczyniła się tu do utrwalenia języka polskiego, w formie gwary cieszyńskiej, najbliższej językowi polskiego renesansu.

            W państwach wielonarodowych, do których należała monarchia habsburska, proces wyzwalania się różnych narodów w dążeniu do własnej, suwerennej państwowości rozpoczął się w XIX wieku, a przyspieszył pod wpływem Wiosny Ludów 1848 roku. Na Śląsku Cieszyńskim największy wpływ na kształtowanie się polskiej, związanej z językiem, tożsamości narodowej, miał, chociaż pozostający w mniejszości kościół ewangelicki i jego polskojęzyczne szkolnictwo.

Śląsk Cieszyński po sześciu wiekach pozostawania poza Macierzą – Polską, w 1918 roku własnymi siłami zdobył niezależność od monarchii habsburskiej i Czech i przyłączył się do odradzającego się Państwa Polskiego.

 

 

Jan Puczek

Specyfika autopostrzegania i kształtowania się tożsamości narodowej

na Śląsku Cieszyńskim w II połowie XIX i początkiem XX wieku

„Subregiony Śląska – wspólnota terytorialna i duchowa na mapie Europy”

III Seminarium „Śląsk bez granic”, Świeradów-Zdrój, Hotel Sudetia, 14-16 czerwca 2019

 

Procesy autopostrzegania i zachodzących w nich zmian mogą być związane z przynależnością do określonej klasy społecznej, religii, języka, kultury, a w dalszym ich przebiegu –  również z kształtowaniem się tożsamości narodowej, a także tożsamości narodowo-politycznej. Dla celów niniejszego wystąpienia tożsamość narodową będziemy rozumieli jako tożsamość grupy etnicznej, którą łączy wspólny język oraz kultura materialna i duchowa, pomijając inną definicję tego pojęcia, ujmującą bardziej stronę prawną, jako „wszyscy obywatele”. W naszym wystąpieniu skupimy się przede wszystkim na stronie językowej, jako najważniejszej w autopostrzeganiu i kształtowaniu się tożsamości narodowej. Procesy autopostrzegania obserwowane są bardziej na pograniczach państw i związanych z nimi, spornymi politycznie terytoriami. Szczególnym przykładem może tu być w ostatnich ponad 150 latach Śląsk Cieszyński, w przeszłości Księstwo Cieszyńskie.

Księstwo Cieszyńskie powstało w 1290 r., w wyniku podziału Księstwa Opolskiego. To obszar między rzeką Ostrawicą na zachodzie i rzeką Skawą na wschodzie, będący najbardziej na południowy wschód położoną częścią Śląska. Jego początkowa powierzchnia to 5.190 km2. Dalsze podziały księstwa oraz wykup wschodniej jego części podporządkowanej z czasem Królestwu Polskiemu, spowodowały, że granicą wschodnią wyznaczona została rzeka Biała (między Bielskiem i Białą), a powierzchnia księstwa zmniejszyła się do 2.280 km2, i w tej wielkości pozostało to księstwo do 1918 r.

Od zarania dziejów do 1327 r. ziemie Księstwa Cieszyńskiego należały do Polski, następnie przez dwa wieki, jako lenno, do Czech, a później, do końca I wojny światowej, wraz z Czechami – do Austrii. Politycznie szczególnie burzliwym był wiek XX, w którym pokolenie moich rodziców w ciągu ćwierćwiecza sześciokrotnie zmieniało przynależność państwową, znajdując się na obszarze Austrii, Polski, Czech, znowu Polski, Niemiec, i Polski lub Czech.

Jak w takiej historycznej zmienności politycznej kształtowało się autopostrzeganie, a z czasem tworząca się tożsamość narodowa? Autopostrzeganie, zwłaszcza na pograniczach, związane z naturalnymi granicami geograficznymi, odrębnościami językowymi i religijnymi, sposobem gospodarowania czy ubioru, oczywiście istniało, ale świadomość tożsamości i wspólnoty narodowej ze społecznościami odległymi o dziesiątki czy setki mil mogła istnieć w znikomym stopniu i ograniczać się do nielicznej grupy najwyżej stojącej w hierarchii społecznej. Tak więc na interesującym nas obszarze lud posiadał świadomość regionalną, w której nadrzędne znaczenie miała lojalność wobec własnych książąt z dynastii piastowskiej, a potem również dynastii habsburskiej; należałoby zatem mówić raczej o świadomości poddaństwa, a nie narodowej.

Pochodzący z Cieszyna najwybitniejszy w I połowie XVII wieku słowiański poeta, pieśniarz trzech narodów Jerzy Trzanowski, tak własnoręcznie określił się na karcie tytułowej postylli Huniusa (w języku niemieckim), jedynej z jego księgozbioru zachowanej pozycji: Georgius Tranoscius Silesius tesinensis[1]. Językiem jego dzieciństwa była polszczyzna w odmianie lokalnej, był poddanym księcia cieszyńskiego i króla czeskiego (Habsburga), kształcił się w szkołach łacińskich i niemieckich; jako nauczyciel i ksiądz pracował m.in. w Holeszowie na Morawach, Pradze, naszym Bielsku oraz na Słowacji: na Zamku Orawskim i w Liptowskim Mikulaszu. Jego największe dzieło, kancjonał Cithara sanctorum (Lewocza, 1636) napisany w języku czeskim, służył ewangelikom (czesko-, słowacko- i polskojęzycznym – ale tu tylko w Księstwie Cieszyńskim) prawie trzy wieki i doczekał się ponad 215 wydań. Czy w tym kontekście można mówić o tożsamości narodowej śpiewających z tego kancjonału wiernych? Zwłaszcza że język literacki język Słowaków w XVII i XVIII wieku nie istniał, zaczął być tworzony około połowy XIX wieku, a polskojęzycznym ewangelikom Księstwa Cieszyńskiego język czeski był ogólnie znany.

 Pozwolę sobie tu jeszcze  przywołać przykład mojego ojca, urodzonego w 1892 r., przez sześć lat żołnierza austriackiego. Ojciec coś słyszał i dobrze mówił o piastowskim księciu Wacławie III Adamie (1524-1579), który wprowadził Reformację w księstwie; mówił także o stabilności i wzorowym porządku za panowania (1848-1916) cesarza Franciszka Józefa. Językiem ojczystym Jego, naszej rodziny, całej wsi Cisownicy – „małej ojczyzny”, była polszczyzna, ale już wyższym (urzędowym), niejako ważniejszym, był język niemiecki, chociaż język polski był w księstwie równoprawnym. Jakie było jego autopostrzeganie i tożsamość narodowa do 1918 r.?

Po tym wstępie chciałbym przybliżyć specyfikę autopostrzegania i kształtowania się tożsamości narodowej w Księstwie Cieszyńskim, która może stanowić pewien fenomen w dążeniu jego ludności do niepodległej Polski.

Przyszłe podstawy tej tożsamości związanej z językiem polskim, którego znaczenie w dalszej części będziemy także przywoływać, dała Reformacja, poprzez powszechne nauczanie w języku polskim i polskie książki, obecne od lat 40. XVI wieku. Kontrreformacja rozwijająca się i nasilająca przez cały wiek XVII nie zdołała wykorzenić protestantyzmu utrwalonego w prostym ludzie, a zwłaszcza wśród zamieszkujących podgórskie i górskie wioski chłopów i pasterzy.

Po pokoju i ugodzie altransztadzkiej (1706, 1707) w 1709 r. ewangelicy augsburskiego wyznania przystąpili w Cieszynie do budowy jednego z kościołów łaski (Gnadenkirche) cesarza Józefa I. Ale zanim wzniesiony został kościół, rozpoczęto nauczanie szkolne i budowano dla niego szkoły. Gimnazjum ewangelickie było początkowo łacińskie, ale elementarne nauczanie było w języku ludu, czyli języku polskim. Do roku 1730 pastorzy cieszyńscy wydali drukiem ponad  20 pozycji, wszystkie w języku polskim, a proboszcz Jan Muthman we wstępie do pierwszej polskiej książki napisanej w Cieszynie, Wierność Bogu i cesarzowi w czasach powietrza morowego, tak pisał: (…) usługować ludowi Bożemu (…) osobliwie, którzy są języka polskiego, a sposób pisania mego albo stylus lekka jest polszczyzna, niekiedy według zwykłości teraźniejszych Słuchaczów moich accomodowana[2]. Książka w równym stopniu zawierała treści religijne, jak i wskazania, jak postępować w czasie zarazy i jak jej zapobiegać.

W propagandzie niektórych czeskich historyków próbuje się przekonywać, że język polski w XVIII wieku na Śląsku Cieszyńskim wprowadzali i kształtowali księża ewangeliccy, którzy tu przybywali przeważnie z Dolnego Śląska, i że to oni pisali polskie książki. Faktem jest, że pochodzących z tej ziemi księży protestanckich tu w ogóle nie było, a warunkiem zatrudnienia księdza ewangelickiego musiała być jego dobra znajomość języka polskiego, choćby ze względu na zrozumienie kazania. Wspomnianej propagandzie zaprzeczają jednak pochodzący z tego obszaru księża katoliccy, którzy od lat 50. XVIII wieku znacznie uaktywnili się w tworzeniu słowa drukowanego.

Kolejny postęp w upowszechnieniu i utrwaleniu języka polskiego nastąpił po patencie tolerancyjnym (1781) cesarza Józefa II, na mocy którego wybudowano w księstwie kilkanaście kościołów ewangelickich, a przy nich i w okolicznych miejscowościach dalsze szkoły polskojęzyczne, co było kolejnym krokiem dla utrwalania języka polskiego, tak istotnego dla formowania się przyszłej tożsamości narodowej. Zwróćmy uwagę na fakt, że szkoły katolickie, jako utrzymywane przez państwo (tu czeskie), były prowadzone w języku czeskim, obcym dla uczniów. Taki stan rzeczy trwał nadal w I połowie XIX wieku, ale rozwój przemysłu (maszyna parowa), komunikacji i transportu (kolej żelazna), również druku i upowszechnienia książek, szkolnictwa i czytelnictwa kumulował zmiany ilościowe, w efekcie których mogły nastąpić różne zmiany jakościowe.

O autopostrzeganiu o charakterze regionalnym już wspominaliśmy. A jak było z potencjalnym wtenczas kształtowaniem się tożsamości narodowej? Ten stan najlepiej przedstawia syn chłopa zagrodnika, Andrzej Cinciała (1825-1898) z Kozakowic Górnych, który tak wspomina pierwsze lata szkolne (około 1840) w gimnazjum ewangelickim, niemieckim, w Cieszynie:

Było nas pięciu Ślązaków. Wszyscy kamizelkorze, wszyscy synowie chłopscy, wszyscy ewangelicy, gimnazjaliści cieszyńscy, w jednym wieku i w jednej klasie, wszyscy kostgangerzy, wszyscy Niemcy, choć rodzice nasi ani słówka po niemiecku nie umieli[3].

(kostgangerzy – to zorientowani proniemiecko, lojalni wobec cesarza lub też stołujący się w jednej stołówce).

W czym więc szukać źródeł i przyczyn przebudzenia narodowego, owego fenomenu, który pojawił się tu w latach lat 40. XIX wieku i sposób bezprecedensowy, niepowtarzalny w historii Polski, bez rozlewu krwi, bez jednego wystrzału doprowadził Śląsk Cieszyński, po sześciu wiekach oderwania, do Macierzy? Spróbujmy wymienić przynajmniej niektóre:

–  porządek szkolny i obowiązkowe, w języku ludu, nauczanie elementarne w czasach Reformacji;

–  kontynuacja tego nauczania, kiedy stało się to znowu możliwe;

– wysoka polszczyzna popularnych tu wśród protestantów postylli, zwłaszcza Postylli chrześcijańskiej (Toruń, 1620-21) ks. Samuela Dambrowskiego), która miała kilkanaście wydań;

– polskie kancjonały ewangelickie i katolickie od połowy XIX wieku, przechowujące i dające wzorce językowe i piękno poezji ich pieśni;

–  znajomość na pamięć wielu pieśni religijnych i ich śpiewanie w dostosowaniu do pory dnia, roku, rodzaju świąt, należało do cnót, które były powszechnie pielęgnowane;

– bogata tradycyjna obrzędowość świecka nasycona treściami religijnymi, związana z różnymi wydarzeniami, np. uroczystościami weselnymi, zwłaszcza na wsi, z dożynkami kultywowanymi także w większych gospodarstwach wiejskich, z noworocznym winszowaniem, świętem Trzech Króli, Zielonymi Świątkami itd.;   

–  potrzeba lepszego opanowania języka polskiego przez gimnazjalistów, którzy przygotowywali się do pracy nauczycielskiej, a także przyszłych księży;

– przykład uczniów czeskich, którzy w gimnazjum tworzyli kółko, tzw. Česka beseda, dla doskonalenia się w języku ojczystym (również dla celów już wymienionych);

– oparcie, również materialne, w stabilnej kulturowo warstwie bogatszych chłopów, tzw. siedloków (posiadaczy kilkunastu hektarów ziemi i pary koni), zwłaszcza ewangelików, którzy mieli wykształcenie przeważnie wyższe niż elementarne oraz w słowianofilskim mieszczaństwie;

–  ogólny postęp cywilizacyjny i społeczny, o czym świadczy chociażby fakt, że nawet chłopi w Księstwie Cieszyńskim posiadali własne biblioteczki w trzech językach oraz  twórczość tzw. piśmiorzy, którzy prowadzili pamiętniki, zapiski różnej treści.

 Przykładem może tu być chłop Jura Gajdzica (1777-1840) z Cisownicy, który swój księgozbiór opatrywał własnoręcznie wykonanymi ekslibrisami, pierwszymi ekslibrisami chłopskimi na ziemiach Polski. Zaznaczmy, że tenże Jura Gajdzica nie miał świadomości narodowej polskiej – czuł się poddanym cesarza Austrii.

 Innym przykładem poziomu umysłowego może być przeciętny człowiek, gajowy z Wisły pod Baranią Górą, którego w 1849 r. spotkał geograf profesor  Uniwersytetu Jagiellońskiego Ludwik Zejszner w podróży do źródeł Wisły. Ten zwykły gajowy zaskoczył uczonego poziomem intelektualnym rozmowy, gajowego interesowała poezja, a na pamięć znał sielankowy długi poemat Wiesław Kazimierza Brodzińskiego[4].

Powracając do naszego pytania dotyczącego powrotu do Macierzy i poszukiwania impulsu, który rozpoczął proces zmiany autopostrzegania i kształtowania się tożsamości narodowej w Księstwie Cieszyńskim, odpowiedź znajdujemy m.in. w skrupulatnie prowadzonych pamiętnikach Pawła Stalmacha i wspomnianego już Andrzeja Cinciały. Paweł Stalmach (1824-1891) z Bażanowic koło Cieszyna, myśląc o swojej przyszłej pracy, jako księdza lub nauczyciela, w ostatnim roku swojej nauki w gimnazjum ewangelickim w Cieszynie zdał sobie sprawę ze swoich braków w języku polskim, którym miał się posługiwać w pracy. W 1842 r., wraz z grupą uczniów przyjaciół (wszyscy ze stanu chłopskiego), założył (za zgodą zwierzchności) w gimnazjum kółko pod nazwą Złączenie Polskie, którego celem było doskonalenie się w języku polskim. Na początku do nauki uczniowie ci mieli tylko kilkanaście polskich książek, których brak był odczuwany jeszcze przez kilkanaście lat. To właśnie było przyczyną pieszych wypraw uczniów po polskie książki do odległego o 135 kilometrów Krakowa. Działalność Stalmacha w Złączeniu Polskim po raz pierwszy uświadomiła mu jego oraz Ślązaków cieszyńskich odrębność wobec Niemców i Czechów. Mimo tego, udając się w 1843 r. na dalsze studia do Preszburga (Bratysława), a potem do Wiednia, jako kandydat na śląskiego inteligenta czuł się jeszcze Niemcem. Kontakty z narodowcami słowackimi i czeskimi w Preszburgu, a zwłaszcza z Polakami w Wiedniu, ukształtowały jego pełną świadomość przynależności do narodu polskiego.

Organizacje uczniowskie naturalną rzeczą są nietrwałe. W 1847 r. we wspominanym już gimnazjum powstało Towarzystwo Uczących się Języka Polskiego. Można stwierdzić, że wymienione dwie organizacje oraz samo gimnazjum (nadal niemieckie) ewangelickie, w którym większość stanowili synowie polskojęzycznych chłopów, dały początek  fundamentalnych zmian w nowym autopostrzeganiu i kształtowaniu się tożsamości narodowej. Spośród uczniów ewangelickiego gimnazjum, chociaż niemieckiego, wyszli prawie wszyscy nauczyciele polskojęzycznych szkół przy parafiach ewangelickich. W tymże gimnazjum powstały też zalążki organizacji zawodowej nauczycieli, a jego absolwenci, już świadomi narodowo Polacy, w latach 60. XIX wieku założyli w Ustroniu  nauczycielskie Kółko Nadwiślańskie, potem, posiadające już osobowość prawną Polskie Kółko Pedagogiczne, które w 1895 r. przyjęło nazwę Polskie Towarzystwo Pedagogiczne, pierwszą polską organizację nauczycieli na ziemiach polskich.

Wiosna Ludów 1848 r. była przełomem w autopostrzeganiu i zapoczątkowała proces kształtowania się świadomości wielu narodowości w Europie, zwłaszcza w wielonarodowej monarchii austrowęgierskiej. Złagodzenie praw, uwłaszczenie chłopów, pojawienie się stosunkowo już licznych, wykształconych na uniwersytetach, świadomych  narodowo młodych elit społecznych, dało szansę przejmowania przywództwa intelektualnego, społecznego, narodowego i politycznego ich ludów w monarchii. Na Zjeździe (Kongresie) Słowiańskim 1848 r., który odbył się w Pradze, delegaci z Księstwa Cieszyńskiego nie przyłączyli się do grupy czeskiej, lecz występowali wspólnie z Polakami z posiadającej znaczną autonomię tzw. Galicji, która pół wieku wcześniej, w wyniku rozbiorów Polski, weszła w skład monarchii Habsburgów. Jeszcze w październiku 1848 r. założone zostało Towarzystwo Cieszyńskie dla Wydoskonalenia Się w Języku Polskim, lepiej znane pod nazwą Czytelni Polskiej, która posiadała stale powiększającą się bibliotekę. Za jej przykładem i oddziaływaniem powstało kilkanaście dalszych, polskich czytelni i bibliotek zarówno świeckich, jak i kościelnych w parafiach obydwu dominujących wyznań. W 1849 r. powstała w Cieszynie pierwsza polska gazeta „Tygodnik Cieszyński”. W ciągu półwiecza, spośród powstałych kilkudziesięciu narodowych polskich organizacji, ponad dwadzieścia miało w swoim programie działalność oświatową. W latach 50. i 60. XIX wieku wydane zostały w księstwie wielkonakładowe pierwsze polskie śpiewniki, kancjonały ewangelickie i katolickie, które potem miały wiele wydań. Wspomnieć też należy o tzw. zabawach narodowych, organizowanych przez środowisko ewangelickie w latach 60. XIX wieku w podcieszyńskich wioskach. Brało w nich udział nawet po kilka tysięcy uczestników. W zabawie, która odbyła się  9 VIII 1869 w Sibicy, uczestniczył m.in.  książę Jerzy Czartoryski. Zabawy te, wypełnione poezją, pieśniami, występami orkiestr, wykładami, dyskusjami (a także regionalnymi daniami i poczęstunkiem), według opinii historyków i socjologów, miały wielki wkład w przeżycie tworzenia społeczności, poczucia pozytywnie odczuwanej odrębności narodowej, w zademonstrowaniu na zewnątrz słowiańsko-polskiego patriotyzmu i siły.

 

W 1873 r. założone zostało w Cieszynie Dziedzictwo błogosławionego Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku, którego głównymi celami było szerzenie oświaty katolickiej i ogólnej wśród ludu polskiego, szczególnie na Śląsku, a w 1881 r. – Towarzystwo Ewangelickie Oświaty Ludowej o podobnych celach.

W 1885 r. z inicjatywy Pawła Stalmacha powstała Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego, jedna z najstarszych i największych  organizacji patriotycznych na Śląsku, o celach edukacyjnych i kulturalnych. Jej nadrzędnym celem było założenie polskiego gimnazjum. Prywatne Gimnazjum Polskie Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego otwarte zostało w 1895 r., a po ośmiu latach nauki i pierwszej maturze w 1903 r. zostało  ono przejęte na etat państwowy jako Cesarsko-Królewskie Gimnazjum Polskie w Cieszynie.

Od założenia Złączenia Polskiego do uruchomienia Gimnazjum Polskiego upłynęło pół wieku. Zmiany, jakie nastąpiły w świadomości – w naszym tu temacie: autopostrzegania i kształtowania się tożsamości na Śląsku Cieszyńskim –  nie mają ani precedensu, ani odpowiednika na ziemiach polskich. Czy jest więc jakaś data historyczna, wydarzenie, które

o tym zadecydowało? Zacytujemy tu historyka Edwarda Buławę (katolika, co w tym przypadku jest istotne), który w najpoważniejszym opracowaniu poświęconemu temu problemowi, tak napisał:

Proces kształtowania się polskiego ruchu narodowego na cieszyńskich kresach zapoczątkowany został w 1842 roku, kiedy to Paweł Stalmach razem z Janem Bujakiem i Janem Szarcem zakładali Złączenie Polskie[5].

oraz:

Krąg inteligencji z Wyższej Bramy [tu: Kościoła i gimnazjum ewangelickiego – J.P.] odegrał decydującą rolę w powoływaniu nowych instytucji narodowych, … wystarczy spojrzeć na wykazy członków pierwszych wydziałów [tu: zarządów, władz – J.P.] tych towarzystw, by uznać ten fakt za niewątpliwy. … Nie inaczej było z działalnością polityczną[6]

I wojna światowa. Żołnierze Polacy muszą walczyć przeciw sobie, znajdując się w armii austriackiej i niemieckiej przeciwko armii rosyjskiej. Strony walczące próbują pozyskiwać Polaków, obiecując po zwycięstwie odtworzenie Państwa Polskiego.

16 października 1918 roku cesarz austriacki Karol I ogłosił manifest zapowiadający przekształcenie monarchii w państwo związkowe, złożone z autonomicznych „organizmów państwowych” narodowości.

19 października 1918 r. powstała w Cieszynie Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego. Radę utworzyły trzy różne organizacje, każda reprezentowana przez siedmiu delegatów, wśród których obowiązkowo znajdowała się jedna kobieta oraz  trzech współprzewodniczących. Rada uzyskała powszechne poparcie; sześćdziesięciu wójtów z wszystkich gmin wiejskich złożyło jej ślubowanie podporządkowania się. Odbywały się potężne, wielotysięczne wiece na rzecz przyłączenia Księstwa Cieszyńskiego do tworzącego się Państwa Polskiego. W nocy z 31 października na 1 listopada oficerowie Polacy ze stacjonujących w Cieszynie wojsk austriackich, wraz z zaprzysiężoną kompanią polską i dobrowolnie dołączającymi się kompanią czeską, a nawet niemiecką, dokonali  błyskawicznego zamachu wojskowo-politycznego. Zamach odbył się bez rozlewu krwi i jednego wystrzału. Przewrót ten był rzeczą jakby zupełnie naturalną, będącą wynikiem długoletnich wysiłków narodowych na Śląsku.[7]

1 listopada 1918 roku Cieszyn wraz z całym księstwem był pierwszym, całkowicie suwerennym skrawkiem ziem polskich, zgłaszającym przystąpienie do tworzącego się Państwa Polskiego. Euforia narodowa i wielkie nadzieje sięgały szczytu. Drobnym, ale znamiennym przykładem tej sytuacji niech będzie postawa uczniów najstarszych klas gimnazjum polskiego i seminarium nauczycielskiego: „…klasy najwyższe … 1 listopada opustoszały, a uczniowie rozpoczęli ochotniczą służbę wojskową. Klasy niższe zaś zaraz po nauce meldowały się też do jakiejkolwiek służby, byle coś pomóc…” [8]

Niestety, kolejne dwa lata należały do najtrudniejszych (poza II wojną światową) w historii Śląska Cieszyńskiego. Co działo się w następnych latach w autopostrzeganiu i kształtowaniu się tożsamości? –  Czy te procesy na pewnym etapie ulegają zatrzymaniu i utrwaleniu?

Jakkolwiek nasz temat tego nie obejmuje, stulecie wielkich wydarzeń skłania do pewnej retrospekcji. Na pograniczach, o czym już wspominaliśmy, zawsze istniał problem narodowości etnicznej i narodowości politycznej. Język i kultura nie muszą być wyznacznikiem etnicznej tożsamości narodowej, zwłaszcza w kontekście narodowości politycznej.

Wojna czesko-polska w styczniu 1919 r., gdy najlepszy batalion cieszyński skierowano do obrony Lwowa, przy nikłym wsparciu wojska polskiego, skrajnie trudnych warunkach bytowych (głód) –  podczas gdy władze czeskie w najwyższym, możliwym stopniu zadbały o potrzeby zachodniej, okupowanej części Śląska Cieszyńskiego; silna mniejszość niemiecka, wybierająca raczej państwo czeskie – te i liczne inne czynniki, mogły skłaniać do wątpliwości, czy plebiscyt na Śląsku Cieszyńskim mogą wygrać Polacy. 28 lipca 1920 r. Rada Ambasadorów Ententy dokonała niekorzystnego dla Polski podziału Śląska Cieszyńskiego. Traktowanie Ślązaków cieszyńskich i Górnoślązaków przez władze centralne, również Ślązaków cieszyńskich z Zaolzia, którzy po 2 października 1938 r. znaleźli się w Polsce, nie jest dobrze wspominane. Zacytujemy tu słowa historyka sztuki, prof. dr Ewy Chojeckiej z jej wystąpienia na I Forum Ewangelickim w 1994 roku:

Ewangelicyzm ( …) cieszyński (…) zderza się po 1918/20 roku z tą wymarzoną Polską. I była to miłość nieodwzajemniona. Odbierano owo nieodwzajemnienie boleśnie… tak było i jest nadal. I to jest powód złego samopoczucia w społeczności naszej[9].

            A jak było po II wojnie światowej? Władze komunistyczne starały się doprowadzić , a przynajmniej tworzyć przekonanie, że Polska jest krajem narodowościowo prawie homogenicznym. Jednak po 1956 r. wielu obywateli mogło ujawnić się, jako będących np. narodowości niemieckiej, którym wcześniej wyjechać nie pozwolono lub nie chcieli oni  opuszczać swoich stron rodzinnych. Dotyczyło to głównie tzw. Ziem Odzyskanych –  zwłaszcza Śląska i Mazur, zamieszkałych w przeważającej części przez ludność wyznania ewangelickiego.

Przemiany 1989 r., następnie przystąpienie do Unii Europejskiej, wywołały zjawisko, którego władze chyba się nie spodziewały. W przyjętej przez GUS (Główny Urząd Statystyczny) definicji oraz ustawie regulującej formę spisu powszechnego w 2011 r. czytamy: „Narodowość (…) jest deklaratywną (…) cechą indywidualną każdego człowieka, wyrażającą jego związek emocjonalny, kulturowy lub genealogiczny z określonym narodem”.

Podczas przeprowadzonego w 2011 r. spisu powszechnego, według oficjalnych wyników, 86,43% ankietowanych mieszkańców Polski zadeklarowało narodowość polską, a więc 13,57%, co daje liczbę 5,19 mln mieszkańców, zadeklarowało narodowość inną niż polska, wymieniając ją jako jedyną lub w drugiej kolejności.

A jak sprawy narodowości przedstawiają się obecnie na Śląsku? Pomijając uznaną mniejszość narodową niemiecką w spisie powszechnym 2002 r. pojawiła się narodowość śląska, prawnie nie uznana (w Republice Czeskiej – tak), którą zadeklarowały 173 153 osoby, w tym 148,5 tys. w województwie śląskim i 24, 2 tys. w województwie opolskim. W polskiej części Śląska Cieszyńskiego narodowość śląską zadeklarowało wtedy 1045 osób. W spisie powszechnym 2011 r. narodowość śląską zadeklarowało 847 tys. osób, w tym 376 tys. zadeklarowało ją jako jedyną narodowość, 436 tys. jako identyfikację pierwszą, a 411 tys. jako identyfikację drugą. Znamienne, że w kilkunastu powiatach narodowość śląską zadeklarowało ponad 30%, a nawet ponad 40% mieszkańców. W powiecie cieszyńskim deklarację narodowości śląskiej wyraziło około 3% mieszkańców.

Zakończę moje wystąpienie trawestacją pewnego chińskiego przysłowia: przypadło nam żyć w ciekawych czasach…

 

[1]      W Bibliotece Tschammera Parafii E-A Cieszyn

[2]      Jan Muthman – Wierność Bogu i cesarzowi…, Gottfried Tramp, Brzeg 1716

[3]      w: Ludwik Brożek, red.: Wspomnienia cieszyniaków, Cieszyn 1964, str. 50

[4]      Ludwik Zejszner, Podróż do źródeł Wisły

[5]                    Edward Buława, Pierwsi szermierze ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim,  Pro Filia, Cieszyn 1997, s. 57.

[6]               Ibidem, s. 176-177.

[7]      Klemens Matusiak, Walki Ziemię Cieszyńską w latach 194-1920, Pamiętniki, 1930 Nakładem własnym, s. 178 [Klemens Matusiak (1881-1969) – oficer wojsk austriackich, konspirator, dowódca przewrotu wojskowego 31.10 / 1.11.1918 w Cieszynie, kapitan Wojska Polskiego – J.P.]

[8]      Ibidem, s. 158

[9]      Sympozjum Ewangelickie, Wisła-Jawornik 2-4 IX 1994. Zbiór referatów i głosów w dyskusji, Towarzystwo Ewangelickie w Cieszynie, Cieszyn 1994, s. 35.

 

Abstract

Jan Puczek

 Die Spezifik der Selbstwahrnehmung und der Ausbildung der nationalen Identität im Teschener Schlesien in der zweiten Hälfte des 19. und Anfang des 20. Jahrhunderts

Das Teschener Schlesien ist der Teil Schlesiens, der am weitesten im Südosten liegt, der von Anbeginn der Geschichte von Bevölkerung polnischer Nationalität bewohnt wird. Historisch hat sich, durch seine Lage im Grenzgebiet, mehrfach seine staatliche Zugehörigkeit geändert; bis 1327 – polnisch. Die Reformation im 16. Jahrhundert trug dazu bei, dass die polnische Sprache sich, in Form der Teschener Mundart, gefestigt hat, die dem Polnischen der Renaissance am nächsten ist.

            In Vielvölkerstaaten, zu denen die Habsburger Monarchie gehörte, begann der Prozess der Befreiung unterschiedlicher Völker im Streben nach einer eigenen souveränen Staatlichkeit im 19. Jahrhundert und wurde unter dem Einfluss des Völkerfrühlings des Jahres 1848 beschleunigt. Im Teschener Schlesien hatte die Evangelische Kirche und sein polnischsprachiges Schulwesen, obwohl sie in der Minderheit blieb, den größten Einfluss auf die Ausprägung der polnischen, mit der Sprache verbundenen, nationalen Identität.

Das Teschener Schlesien erlangte nach sechs Jahrhunderten außerhalb des Mutterlandes – Polen – im Jahr 1918 mit eigenen Kräften die Unabhängigkeit von der Habsburger Monarchie und Böhmen und schloss sich dem wieder entstehenden Polnischen Staat an.

 

Jan Puczek

Die Spezifik der Selbstwahrnehmung und der Ausbildung der nationalen Identität im Teschener Schlesien in der zweiten Hälfte des 19. und Anfang des 20. Jahrhunderts

„Subregionen von Schlesien – territoriale und geistige Gemeinschaft auf der Europa-Karte“

III. Seminar „Schlesien ohne Grenzen”, Świeradów-Zdrój, Hotel Sudetia, 14.-16. Juni 2019

 

Die Prozesse der Selbstwahrnehmung und der in ihnen auftretenden Veränderungen können mit der Zugehörigkeit zu einer bestimmten gesellschaftlichen Klasse, Religion, Sprache, Kultur verbunden sein, und in ihrem weiteren Verlauf – auf mit der Ausbildung der nationalen Identität, aber auch der national-politischen Identität. Für Zwecke des vorliegenden Vortrags werden wir nationale Identität als Identität einer ethnischen Gruppe verstehen, die eine gemeinsame Sprache sowie materielle und geistliche Kultur verbindet, wobei eine andere Definition dieses Begriffs ausgelassen wird, die sie mehr in rechtlicher Sicht, als „alle Bürger“ auffasst. In unserem Vortrag konzentrieren wir uns vor allem auf die sprachliche Seite, als die wichtigste in der Selbstwahrnehmung und der Ausbildung der nationalen Identität. Die Prozesse der Selbstwahrnehmung werden eher in den Grenzgebieten von Staaten und in den mit ihnen verbundenen, politisch strittigen Territorien beobachtet. Ein besonderes Beispiel kann hier in den vergangenen mehr als 150 Jahren das Teschener Schlesien sein, in der Vergangenheit das Herzogtum Teschen.

Das Herzogtum Teschen entstand im Jahr 1290, infolge der Teilung des Herzogtums Oppeln. Das ist das Gebiet zwischen dem Fluss Ostrawica im Westen und dem Fluss Skawa im Osten, das der südöstlichste Teil von Schlesien ist. Seine anfängliche Fläche betrug 5.190 km² Weitere Aufteilungen des Herzogtums und der Aufkauf seines östlichen Teil, der mit der Zeit dem Königreich Polen untergeordnet wurde, bewirkten, dass als Ostgrenze der Fluss Biała (zwischen Bielsko und Biała) festgelegt wurde, und die Fläche des Herzogtums sich auf 2.280 km² verringerte und in das Herzogtum in dieser Größe bis 1918 blieb.

Vom Anbeginn der Geschichte bis 1327 gehörten die Gebiete des Herzogtums Teschen zu Polen, dann zweihundert Jahre lang als Lehen zu Böhmen, uns später, bis  zum Ende des Ersten Weltkriegs, zusammen mit Böhmen, zu Österreich. Politisch besonders stürmisch war das 20. Jahrhundert, in dem die Generation meiner Eltern innerhalb eines Vierteljahrhunderts sechs Mal ihre staatliche Zugehörigkeit wechselte, indem sie sich auf dem Gebiet von Österreich, Polen, Böhmen, dann wieder Polen, Deutschland, und Polen                  Deutschland bzw. Böhmen befand.

Wie hat sich in einer solchen historischen politischen Veränderlichkeit die Selbstwahrnehmung gestaltet, und die sich mit der Zeit ausbildende nationale Identität? Die Selbstwahrnehmung, insbesondere in Grenzgebieten, in Verbindung mit natürlichen geographischen Grenzen, sprachlichen und religiösen Besonderheiten, der Art, zu wirtschaften bzw. sich zu kleiden, existierte selbstverständlich, aber das Bewusstsein von Identität und nationaler Gemeinschaft mit Gemeinschaften, die Dutzende oder Hunderte Meilen entfernt waren, konnte in verschwindend geringem Grad existieren und sich auf eine kleine Gruppe beschränken, die in der gesellschaftlichen Hierarchie am höchsten stand. So also hatte das Volk im uns interessierenden Gebiet ein regionales Bewusstsein, in dem eine übergeordnete Rolle die Loyalität gegenüber den eigenen Herzögen der Dynastie der Piasten hatte, und dann auch der Habsburger-Dynastie; somit müsste man eher von  einem Bewusstsein des Untertanentums sprechen, und nicht vom nationalen Bewusstsein.

Der aus Teschen stammende herausragendste slawische Poet der ersten Hälfte des 17. Jahrhunderts, der Liederdichter dreier Völker, Jerzy Trzanowski, bezeichnete sich auf dem Titelblatt der Postille von Hunius (in deutscher Sprache), der einzigen erhaltenen Position aus seiner Büchersammlung als: Georgius Tranoscius Silesius tesinensis[1]. Die Sprache seiner Kindheit war das Polnische in lokaler Variante, er war Untertan des Herzogs von Teschen und des Königs von Böhmen (Habsburg), wurde an lateinisch- und deutschsprachigen Schulen ausgebildet; als Lehrer und Pfarrer arbeitete er u.a. in Holešov in Mähren, in Prag, in unserem Bielsko und in der Slowakei: auf der Arwaburg und in Liptovský Mikuláš. Sein größtes Werk, sein Kanzional Cithara sanctorum (Lewocza, 1636), das in tschechischer Sprache geschrieben wurde, diente Protestanten (tschechisch-, slowakisch- und polnischsprachigen – aber nur hier im Herzogtum Teschen) fast drei Jahrhunderte lang und hatte über 215 Auflagen. Kann man in diesem Kontext von einer nationalen Identität der aus diesem Kanzional singenden Gläubigen sprechen? Insbesondere, da die literarische Sprache der Slowaken im 17. und 18. Jahrhundert nicht existierte, sie wurde erst ab Mitte des 19. Jahrhunderts geschaffen, und den polnischsprachigen Protestanten des Herzogtums Teschen die tschechische Sprache allgemein bekannt war.

 Ich möchte hier noch das Beispiel meines Vaters anführen, der 1892 geboren wurde, der sechs Jahre lang österreichischer Soldat war. Mein Vater hatte etwas gehört und sprach gut über den Piastenherzog Wacław III. Adam (1524-1579), der die Reformation im Herzogtum einführte; er sprach auch von der Stabilität und der musterhaften Ordnung unter der Herrschaft von Kaiser Franz Josef (1848-1916). Seine Muttersprache, die Muttersprache seiner Familie, des ganzen Dorfes Cisownica, der Heimat, war das Polnische, aber bereits die gehobene (amtliche) Sprache, die wichtiger war, war das Deutsche, obwohl das Polnische im Herzogtum gleichberechtigt war. Wie war seine Selbstwahrnehmung und nationale Identität bis 1918?

Nach dieser Einleitung möchte ich die Spezifik der Selbstwahrnehmung und der Ausbildung der nationalen Identität im Herzogtum Teschen näher bringen, die ein gewisses Phänomen im Streben seiner Bevölkerung nach einem unabhängigen Polen darstellen kann.

Die zukünftigen Grundlagen dieser mit der polnischen Sprache verbundenen Identität, deren Bedeutung wir im Weiteren ebenfalls anführen werden, gab die Reformation, durch den allgemeinen Unterricht in polnischer Sprache und polnische Bücher, die ab den vierziger Jahren des 16. Jahrhunderts präsent waren. Die Gegenreformation, die sich während des gesamten 17. Jahrhunderts entwickelte und verstärkte, schaffte es nicht mehr, den Protestantismus, der sich im einfacher Volk eingeprägt hatte, zu entwurzeln, und insbesondere unter den Bauern und Hirten, die die Dörfer am Fuße der Berge und in den Bergen bewohnten.

Nach dem Altranstädter Frieden und der Altranstädter Konvention (1706, 1707) begannen die Protestanten evangelischer-augsburgischer Konfession im Jahr 1709, in Teschen eine der Gnadenkirchen von Kaiser Josef I. zu bauen. Aber bevor die Kirche erbaut wurde, begann der Schulunterricht und wurden für sie Schulen gebaut. Das evangelische Gymnasium war anfangs lateinischsprachige, aber die Elementarerziehung war in der Sprache des Volkes, das heißt, auf Polnisch. Bis 1730 gaben die Teschener Pastoren mehr als 20 Druckausgaben heraus, alle in polnischer Sprache, und Probst Jan Muthman schrieb in seinem Vorwort zum ersten polnischen Buch, das in Teschen geschrieben wurde, Treue zu Gott und dem Kaiser in verpesteten Zeiten, so:  (…) dem Volke Gottes (…) persönlich dienen, die der polnischen Sprache sind, und meine Schreibwiese oder mein leichter Stil ist das Polnische, manchmal an die Gewohnheiten meiner heutigen Zuhörer angepasst[2]. Das Buch enthielt in gleichem Maße religiöse Inhalte wie auch Hinweise, wie bei Pest vorzugehen ist und wie ihr vorzubeugen ist.

In der Propaganda mancher tschechischer Historiker wird versucht, davon zu überzeugen, dass die polnische Sprache im 18. Jahrhundert im Teschener Schlesien von evangelischen Pfarrern eingeführt und ausgeprägt worden würde, die hauptsächlich aus Niederschlesien hierhergekommen seien, und dass sie die polnischen Bücher geschrieben hätten. Tatsache ist, dass es protestantische Pastoren, die aus diesen Gebieten kamen, hier überhaupt nicht gab, und die Voraussetzung für die Einstellung eines evangelischen Pfarrers dessen gute Polnisch-Kenntnisse waren, damit zumindest die Predigt verstanden wurde. Der erwähnten Propaganda widersprechen allerdings die aus diesem Gebiet stammenden katholischen Priester, die ab den fünfziger Jahren des 18. Jahrhundert sich wesentlich engagierten, um das gedruckte Wort zu erschaffen.

Ein weiterer Fortschritt bei der Verbreitung und Festigung der polnischen Sprache erfolgte nach dem Toleranzedikt von Kaiser Josef II. (1781), kraft dessen im Herzogtum mehr als ein Dutzend evangelischer Kirchen gebaut wurden, und an ihnen und in den umliegenden Ortschaften weitere polnischsprachige Schulen, was ein weiterer Schritt war, um das Polnische zu festigen, das für die Formierung der zukünftigen nationalen Identität so wesentlich war. Beachtenswert ist die Tatsache, dass katholische Schulen, als vom Staat unterhaltene Schulen (hier vom böhmischen Staat), in tschechischer Sprache, die den Schülern fremd war, unterrichteten. Diese Sachlage hielt bis zur ersten Hälfte des 19. Jahrhunderts an, aber die Entwicklung der Industrie (Dampfmaschine), des Verkehrswesens und des Transports (Eisenbahn) sowie des Drucks und der Verbreitung von Büchern, Schulwesen und Lesen brachte quantitative Änderungen, in deren Effekt unterschiedliche qualitative Änderungen eintreten konnten.

Die Selbstwahrnehmung mit regionalem Charakter haben wir bereits erwähnt. Und wie war es mit der damals potentiellen Ausbildung der nationalen Identität? Diesen Zustand stellt am besten der Sohn eines Bauern und Häuslers, Andrzej Cinciała (1825-1898), aus Kozakowice Górne, dar, der sich so an seine ersten Schuljahre (um 1840) am evangelischen, deutschen Gymnasium in Teschen erinnert:

Wir waren fünf Schlesier. Alle trugen die Volkstrachten, alles Bauernsöhne, alles

Protestanten, Teschener Gymnasiasten, in einem Alter und in einer Klasse, alle „Kostgänger“, alle Deutsche, obwohl unsere Eltern kein einziges Wort auf Deutsch kannten[3].

(„Kostgangerzy“ – Kostgänger, mit prodeutscher Orientierung, loyal gegenüber dem Kaiser bzw. auch in einer Kantine gemeinsam essend).

Worin sind also die Quellen und Ursachen für das nationale Erwachen zu suchen, jenes Phänomen, das hier in den 1840er Jahren auftauchte, das keinen Präzedenzfall kannte, das einmalig in der Geschichte Polens, ohne Blutvergießen, ohne einen einzigen Schuss das Teschener Schlesien nach sechs Jahrhunderten der Trennung ins Mutterland zurück führte? Versuchen wir, zumindest einige zu erwähnen:

– Schulordnung und die obligatorische Elementarerziehung in der Sprache des Volkes in der Zeit der Reformation;

– Fortsetzung dieses Unterrichts, als dies wieder möglich war;

– das Hochpolnische der hier bei den Protestanten populären Postillen, insbesondere der Postylla chrześcijańska (Toruń, 1620-21) von Pfarrer Samuel Dambrowski), die in mehr als ein Dutzend Auflagen herausgegeben wurde;

– polnische evangelische und katholische Kanzionale ab Mitte des 19. Jahrhunderts, die sprachliche Vorbilder und die Schönheit der Poesie ihrer Lieder bewahrten und boten;

– das Auswendigkennen vieler religiöser Lieder und deren Singen entsprechend der Tageszeit, der Jahreszeit, der Art der Feiertage, gehörte zu den Tugenden, die allgemein gepflegt wurden;

– das reiche traditionelle weltliche Brauchtum, das mit religiösen Inhalten getränkt war, in Verbindung mit unterschiedlichen Ereignissen, z.B. mit Hochzeitsfeiern, insbesondere auf dem Dorf, mit Erntedankfesten, die auch auf den größeren Bauernhöfen kultiviert wurden, mit den Neujahrswünschen, mit dem Dreikönigstag, Pfingsten usw.;   

– die Notwendigkeit für Gymnasiasten, die sich auf ihre Arbeit als Lehrer, aber auch als zukünftige Pastoren vorbereiten, Polnisch besser zu beherrschen;

– das Beispiel tschechischer Schüler, die am Gymnasium Arbeitskreise, sog. Česka beseda, bildeten, um sich in der Muttersprache zu verbessern (auch zu den bereits genannten Zwecken);

– die Unterstützung, auch materieller Art, in der kulturell stabilen Schicht der reicheren Bauern, den sog. „siedloki“ (Siedler, die mehr als ein Dutzend Hektar Land und ein paar Pferde besaßen), insbesondere Protestanten, die überwiegend eine höhere Bildung als die Elementarbildung hatten, sowie im slawophilen Bürgertum;

– der allgemein zivilisatorische und gesellschaftliche Fortschritt, wovon zumindest die Tatsache zeugt, dass selbst Bauern im Herzogtum Teschen eigene kleine Bibliotheken in drei Sprachen besaßen, sowie das Schaffen der sog. piśmiorzy [Schreiberlinge], die Tagebücher und Notizen mit unterschiedlichem Inhalt führten.

 Ein Beispiel kann hier der Bauer Jura Gajdzica (1777-1840) aus Cisownica sein, der seine Buchsammlung mit eigenhändig gefertigten Ex-Libris versah, den ersten bäuerlichen Ex-Libris in polnischen Gebieten. Wir möchten anmerken, dass jener Jura Gajdzica kein polnisches nationales Bewusstsein hatte – er fühlte sich als Untertan des Kaisers von Österreich.

 Ein anderes Beispiel für das geistige Niveau kann ein durchschnittlicher Mensch sei, ein Forstgehilfe aus Wisła bei Barania Góra, den im Jahr 1849 der Geograph und Professor

der Jagiellonenuniversität Krakau, Ludwik Zejszner, auf einer Reise zu den Quellen der Weichsel traf. Dieser gewöhnliche Forstgehilfe überraschte den Gelehrten durch das intellektuelle Niveau des Gesprächs, er interessierte sich für Poesie und kannte das lange, idyllische Poem Wiesław von Kazimierz Brodziński auswendig[4].

Um auf unsere Frage zur Rückkehr zum Mutterland und zur Suche nach dem Impuls zurückzukehren, der den Prozess der Veränderung der Selbstwahrnehmung und der Ausbildung der nationalen Identität im Herzogtum Teschen begann, finden wir die Antwort u.a. in den sorgfältig geführten Tagebüchern von Paweł Stalmach und des bereits erwähnten Andrzej Cinciała. Paweł Stalmach (1824-1891) aus Bażanowice bei Teschen, der an seine zukünftige Arbeit als Pastor oder Lehrer dachte, machte sich in seinem letzten Jahr am evangelischen Gymnasium in Teschen bewusst, welche Mängel er im Polnischen hatte, das er bei seiner Arbeit verwenden sollte. Im Jahr 1842 gründete er zusammen mit befreundeten Mitschülern (alle aus dem Stand der Bauern) (mit Einverständnis der Obrigkeit am Gymnasium einen Arbeitskreis unter dem Namen Złączenie Polskie [Polnische Verbindung], dessen Ziel es war, sich in der polnischen Sprache weiterzubilden. Anfangs hatten diese Schüler zum Lernen nur gut ein Dutzend polnische Bücher, deren Fehlen nach über mehr als fünfzehn Jahre spürbar war. Das war der Grund für Fußwanderungen der Schüler ins 135 km entfernte Krakau, um polnische Bücher zu besorgen. Die Tätigkeit von Stalmach in der Złączenie Polskie machte ihm und den Teschener Schlesiern zum ersten Mal ihr Anderssein gegenüber Deutschen und Tschechen bewusst. Trotzdem fühlte er sich, als er sich 1843 zum weiteren Studium nach Pressburg (Bratislava) begab, und dann nach Wien, als Kandidat zum schlesischen Intelligenzler noch als Deutscher. Kontakte zu slowakischen und tschechischen Nationalisten in Pressburg, insbesondere aber zu Polen in Wien, prägten sein volles Bewusstsein der Zugehörigkeit zum polnischen Volk aus.

Schülerorganisationen sind natürlich keine dauerhafte Angelegenheit. Im Jahr 1847 entstand am bereits genannten Gymnasium die „Gesellschaft der Polnisch Lernenden“. Man kann feststellen, die die genannten zwei Organisationen sowie das evangelische (weiterhin deutsche) Gymnasium selbst, an dem die Mehrheit die Söhne polnischsprachiger Bauern darstellten, den Anfang zu fundamentalen Veränderungen in der neuen Selbstwahrnehmung und zur Ausbildung der nationalen Identität bildeten. Aus den Schülern des evangelischen Gymnasiums gingen, obwohl es deutsch war, fast alle Lehrer polnischsprachiger Schulen an evangelischen Kirchengemeinden hervor. An jenem Gymnasium wurde auch der Grundstück für die Berufsorganisation der Lehrer gelegt, und seine Absolventen, bereits nationalbewusste Polen gründeten in den 1860er Jahren in Ustroń den „Weichsel-Kreis“ der Lehrer, dann, den bereits über eine Rechtspersönlichkeit verfügenden „Polnischen Pädagogik-Kreis“, der 1895 den Namen „Polnische Pädagogische Gesellschaft“ annahm, als erste polnische Lehrerorganisation in polnischen Landen.

Der Völkerfrühling des Jahres 1848 war der Durchbruch bei der Selbstwahrnehmung und stellte den Beginn des Prozesses der Ausbildung des Bewusstseins vieler Nationalitäten in Europa dar, insbesondere in der österreichisch-ungarischen Vielvölkermonarchie. Die Lockerung von Rechten, die Bauernbefreiung, das Auftauchen

von bereits relativ zahlreichen, an Universitäten ausgebildeten, nationalbewussten jungen gesellschaftlichen Eliten bot die Chance, die intellektuelle, gesellschaftliche, nationale und politische Führung ihrer Völker in der Monarchie zu übernehmen. Auf dem Slawenkongress 1848, der in Prag stattfand, schlossen sich die Delegierten aus dem Herzogtum Teschen nicht der tschechischen Gruppe an, sondern traten gemeinsam mit Polen aus dem über eine deutliche Autonomie verfügenden sog. Galizien aus, das ein halbes Jahrhundert zuvor, infolge der Polnischen Teilungen, zur Habsburger Monarchie gekommen war. Noch im Oktober 1848 wurde die „Teschener Gesellschaft zur Perfektionierung in der Polnischen Sprache“ gegründet, besser bekannt unter dem Namen „Polnischer Lesesaal“, die über eine sich stetig vergrößernde Bibliothek verfügte. Nach ihrem Beispiel und durch ihre Wirkung entstanden mehr als ein Dutzend weitere polnische Lesesäle und Bibliotheken, sowohl weltliche als auch kirchliche in den Kirchengemeinden beider dominierenden Konfessionen. Im Jahr 1849 entstand in Cieszyn die erste polnische Zeitung, „Tygodnik Cieszyński” [Teschener Wochenblatt]. Innerhalb eines halben Jahrhunderts hatten von mehreren Dutzend nationalen polnischen Organisationen, die entstanden, mehr als zwanzig Bildungsarbeit in ihrem Programm. In den 1850er und 1860er Jahren wurden im Herzogtum in hohen Auflagen erste polnische Liederbücher, evangelische und katholische Kanzionale herausgegeben, die danach oft neu aufgelegt wurden. Zu erwähnen sind auch die sog. nationalen Vergnügen, die von Protestanten in den 1860er Jahren in den Dörfern rund um Teschen organisiert wurden. An ihnen nahmen jeweils bis zu einigen Tausend Teilnehmern teil. An dem Vergnügen, das am 9.08.1869 in Sibica stattfand, nahm u.a. Fürst Jerzy Czartoryski teil. Diese Vergnügen, die mit Poesie, Liedern, Orchesterauftritten, Vorträgen, Diskussionen, (aber auch mit regionalen Gerichten und Verkostungen) gefüllt waren, leisteten nach Ansicht von Historikern und Soziologen einen großen Beitrag zum Erleben der Bildung einer Gemeinschaft, zum Gefühl einer positiv empfundenen nationalen Besonderheit, zur Demonstration slawisch-polnischen Patriotismus und Kraft nach außen.

Im Jahr 1873 wurde in Teschen das „Erbe des selig gesprochenen Jan Sarkander für das Polnische Volk in Schlesien“ gegründet, dessen Hauptziele die Verbreitung der katholischen Bildung und der Allgemeinbildung unter dem polnischen Volk, insbesondere in Schlesien waren, und im Jahr 1881 – die „Evangelische Gesellschaft für Volksbildung“ mit ähnlichen Zielen.

Im Jahr 1885 entstand auf Initiative von Paweł Stalmach die „Schulische Muttergesellschaft für das Herzogtum Teschen“, eine der ältesten und größten patriotischen Organisationen in Schlesien, mit Bildungs- und Kulturzielen. Ihr übergeordnetes Ziel war die Gründung eines polnischen Gymnasiums. Das Private Polnische Gymnasium der „Schulischen Muttergesellschaft für das Herzogtum Teschen“ wurde 1895 eröffnet, und nach acht Jahren Unterricht und dem ersten Abitur im Jahr 1903 wurde es als staatliche Schule unter dem Namen „Kaiserlich-Königliches Polnisches Gymnasium“ in Teschen angenommen.

Von der Gründung der Złączenie Polskie bis zur Gründung des Polnischen Gymnasiums verging ein halbes Jahrhundert. Die Veränderungen, die im Bewusstsein eingetreten waren – in unserem Themenfeld hier: Selbstwahrnehmung und Ausbildung der Identität im Teschener Schlesien – haben hier weder einen Präzedenzfall noch ein Äquivalent in polnischen Gebieten. Gibt es also irgendein historisches Datum, ein Ereignis, das darüber entschied? Zitieren wir hier den Historiker Edward Buława (einen Katholiken, was in diesem Fall wesentlich ist), der in der ernsthaftesten Monographie zu diesem Thema so schrieb:

Der Prozess der Ausbildung der polnischen nationalen Bewegungen im Teschener Grenzgebiet begann im Jahr 1842, als Paweł Stalmach zusammen mit Jan Bujak und Jan Szarc die Złączenie Polskie gründete[5].

und:

Der Kreis der Intelligenzler vom Höheren Tor [hier: der Evangelischen Kirche und des Evangelischen Gymnasiums – J.P.] spielte eine entscheidende Rolle bei der Gründung neuer nationaler Institutionen, … es reicht, sich die Listen der Mitglieder der ersten Abteilungen [hier: Vorstände, Gremien – J.P.] dieser Gesellschaften anzuschauen, um diese Tatsache als unbezweifelbar anzuerkennen. … Mit der politischen Tätigkeit war es nicht anders[6]

Erster Weltkrieg. Die polnischen Soldaten müssen gegeneinander kämpfen, da sie sich in der österreichischen und deutschen Armee gegen die russische Armee befinden. Die kämpfenden Parteien versuchen, die Polen zu gewinnen, indem sie ihnen versprechen, nach einem Sieg den Polnischen Staat wiederherzustellen.

Am 16. Oktober 1918 verkündete der österreichische Kaiser Karl I. ein Manifest, das die Umwandlung der Monarchie in einen föderalistischen Staat ankündigte, der aus autonomen „staatlichen Organismen“ der Nationalitäten bestehen würde.

Am 19. Oktober 1918 entstand in Teschen der „Nationalrat des Herzogtums Teschen“. Der Rat gründete drei verschiedene Organisationen, von denen jede von sieben Delegierten vertreten wurde, unter denen sich obligatorisch eine Frau und drei Co-Vorsitzende befinden mussten. Der Rat fand allgemeine Unterstützung; sechzig Bürgermeister aus allen ländlichen Gemeinden gaben das Versprechen ab, sich unterzuordnen. Es fanden riesige Kundgebungen mit vielen Tausenden Teilnehmern statt, damit das Herzogtum Teschen dem sich ausbildenden Polnischen Staat angeschlossen wurde. In der Nacht vom 31. Oktober zum 1. November führten polnische Offiziere aus den in Teschen stationierten österreichischen Truppen, zusammen mit einer vereidigten polnischen Kompanie und einer sich freiwillig anschließenden Kompanie, und sogar einer deutschen, einen blitzschnellen militärischen und politischen Umsturz durch. Der Umsturz fand ohne Blutvergießen und ohne einen einzigen Schuss statt. Dieser Umsturz war eine völlig natürliche Sache, die das Ergebnis langjährigen nationaler Bestrebungen in Schlesien war.[7]

Am 1. November 1918 war Teschen mit dem gesamten Herzogtum das erste, völlig souveräne Stückchen polnischer Gebiete, das seinen Beitritt zum sich ausbildenden

Polnischen Staat meldete. Nationale Euphorie und große Hoffnungen erreichten ihren Höhepunkt. Ein kleines, aber bedeutsames Beispiel dieser Situation möge die Haltung der Schüler der älteren Klassen des Polnischen Gymnasiums und des Lehrerseminars sein: „…die obersten Klasse … waren am 1. November verlassen und die Schüler begannen ihren freiwilligen Militärdienst. Die niedrigeren Klassen hingegen meldeten sich direkt nach dem Unterricht auch zu irgendwelchen Diensten, nur, um irgendwie zu helfen…” [8]

Leider gehörten die nächsten zwei Jahre zu den schwierigsten Jahren (abgesehen vom Zweiten Weltkrieg) in der Geschichte des Teschener Schlesiens. Was passierte in den folgenden Jahren mit der Selbstwahrnehmung und der Ausbildung der Identität? – Verändern und verfestigen sich diese Prozesse auf einer gewissen Etappe?

Obwohl unser Thema diesen Aspekt nicht umfasst, lädt das Jahrhundert der großen Ereignisse dazu ein, eine gewisse Rückschau zu halten. In den Grenzgebieten bestand, wie bereits erwähnt, immer das Problem der ethnischen Nationalität und der politischen Nationalität. Sprache und Kultur müssen kein Maßstab für die ethnische nationale Identität sein, insbesondere im Kontext der politischen Nationalität.

Der tschechisch-polnische Krieg im Januar 1919, als das beste Teschener Bataillon zur Verteidigung von Lemberg abkommandiert wurde, unter verschwindend geringer Unterstützung des polnischen Heeres, unter extrem schwierigen Bedingungen (Hunger) – während die tschechischen Machthaber sich im höchstmöglichen Grad um die Bedürfnisse des westlichen, besetzten Teils des Teschener Schlesiens kümmerten; eine starke deutsche Minderheit, die eher den tschechischen Staat wählte – diese und zahlreiche andere Faktoren konnten Zweifel wecken, ob die Polen die Volksabstimmung im Teschener Schlesien gewinnen könnten. Am 28. Juli 1920 nahm der Botschafterrat der Entente die für Polen ungünstige Teilung des Teschener Schlesiens vor. Die Behandlung der Teschener Schlesier und der Oberschlesier durch die Zentralmächte, auch der Teschener Schlesier aus dem Olsagebiet, die sich nach dem 2. Oktober 1938 in Polen wiederfanden, ist in keiner guten Erinnerung geblieben. Hier zitieren wir die Worte der Kunsthistorikern Prof. Dr. Ewa Chojecka aus ihrem Vortrag auf dem I. Evangelischen Forum im Jahr 1994:

Der Teschener ( …) Protestantismus (…) wird nach 1918/20 mit diesem erträumten Polen konfrontiert. Und das war eine Liebe, die nicht erwidert wurde. Jene Nichterwiderung wurde schmerzhaft empfunden… so war es und ist es bis heute. Und das ist der Grund für das schlechte Wohlbefinden in unserer Gemeinschaft[9].

            Und wie war es nach dem Zweiten Weltkrieg? Die kommunistischen Machthaber bemühten sich darum, es dazu zu bringen bzw. wenigstens die Überzeugung davon zu schaffen, dass Polen ein national fast homogenes Land ist. Allerdings konnten sich nach 1956 viele Bürger outen, z.B. als Personen deutscher Nationalität, denen zuvor nicht erlaubt worden war, auszureisen, bzw. die ihre Heimat nicht verlassen wollten. Das betraf hauptsächlich die sog. „Wiedergewonnenen Gebiete“-  insbesondere Schlesien und Masuren, die überwiegend von evangelischer Bevölkerung bewohnt waren.

Die Wende im Jahr 1989, dann der Beitritt Polens zur Europäischen Union, rief ein Phänomen hervor, dass die Behörden wohl nicht erwartet hatten. In der vom polnischen Hauptstatistikamt (Abk. GUS) zugrunde gelegten Definition und dem Gesetz, das die Form der Volkszählung im Jahr 2011 regelt, lesen wir: „Nationalität (…) ist eine deklarative (…) individuelle Eigenschaft jedes Menschen, die sein emotionales, kulturelles bzw. genealogisches Verhältnis zu einer bestimmten Nation zum Ausdruck bringt“.

Bei der Volkszählung im Jahr 2011 deklarierten, nach offiziellen Ergebnissen, 86,43% der befragten Bewohner von Polen die polnische Nationalität, also deklarierten 13,57%, was 5,19 Millionen Bewohner ausmacht, eine andere Nationalität als die polnische angab, indem sie sie als einzige bzw. in zweiter Linie angaben.

Und wie sehen die Fragen der Nationalität gegenwärtig in Schlesien aus? Wenn man die in der Volkszählung 2002 anerkannte deutsche Minderheit auslässt, ist die schlesische Nationalität aufgetaucht, die rechtlich nicht anerkannt ist (in der Tschechischen Republik – ja), die von 173.153 Personen deklariert wird, darunter 148.500 in der Wojewodschaft Schlesien und 24.200 in der Wojewodschaft Oppeln. Im polnischen Teil des Teschener Schlesiens gaben damals 1.045 Personen die schlesische Nationalität an. In der Volkszählung von 2011 gaben 847.000 Personen die schlesische Nationalität an, darunter 376.000 als einzige Nationalität, 436.000 als erste Identifikation und 411.000 als zweite Identifikation. Bedeutsam ist, dass in mehr als einem Dutzend Landkreisen die schlesische Nationalität von mehr als 30% und sogar von mehr als 40% der Einwohner deklariert wurde. Im Landkreis Teschen gaben etwa 3% der Bewohner an, schlesischer Nationalität zu sein.

Ich beende meinen Vortrag mit der Abwandlung eines bestimmten chinesischen Sprichworts: es ist uns gegeben, in interessanten Zeiten zu leben…

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *