„Polskie Górne Łużyce – pomiędzy rekonstrukcją a konstrukcją w odniesieniu do dynamiki identyfikacji etnicznych i regionalnych.”

Arkadiusz Lisowski
„Polskie Górne Łużyce – pomiędzy rekonstrukcją a konstrukcją w odniesieniu do dynamiki identyfikacji etnicznych i regionalnych.”

1. Wstęp. Śląskie Górne Łużyce w świetle dekonstrukcji, konstrukcji i rekonstrukcji łużyckości.

Na pytanie: Czym są Śląskie Górne Łużyce? obecnie nie można dać jednoznacznej odpowiedzi. Trudno wypunktować typowe cechy tego regionu/ krainy, które byłyby decydujące o możliwości takiej, a nie innej definicji Śląskich Górnych Łużyc. Wprawdzie można wymieniać cechy różniące Śląskie Górne Łużyce od
innych regionów i krain, ale gradacja cech i wytypowanie aksjomatycznie ważnej w każdym kontekście definicji nie są możliwe.

Rozmaitość doświadczeń ze Śląskimi Górnymi Łużycami łączy specyficzny kontekst, czyli problem tożsamości1. Jedyną, nadal pewną cechą omawianego regionu jest położenie na pograniczu etnicznym, która to jednak ewoluuje przy określaniu własnej tożsamości od bycia „jedynym spośród autochtonicznych
Słowian, którzy obecnie mieszkają w Niemczech”2 do refleksji dzisiejszych mieszkańców wschodnich Górnych Łużyc na temat własnej identyfikacji grupowej, etnicznej i przestrzennej.
Jeżeli koncentrujemy się na części Śląskich Górnych Łużyc, która znajduje się obecnie w obrębie Niemiec to cechami odróżniającymi je od innych grup są tradycje językowe (język górnołużycki), religijne (niewierzący, wierzący [rzymscy katolicy, ewangelicy w Kościele Berlina-Brandenburgii i Śląskich Górnych Łużyc oraz w wolnych kościołach ewangelickich]), regionalne (zwyczaje w zależności od zróżnicowania konfesyjnego), losów historycznych3 (odmienna przynależność różnych części Łużyc do Saksonii i Prus oraz w konsekwencji podziały konfesyjne4).

Co ma jednak dzisiaj zasadnicze znaczenie dla określania kryteriów autopostrzegania obecnych mieszkańców Śląskich Górnych Łużyc po obu stronach Nysy Łużyckiej? Czy przynależność grupowa postrzegana jest
poprzez zmienne subiektywne, czy też jako samowiedza i sposób jej przeżywania przez jednostkę?5 Jeżeli dokonamy na potrzeby tego artykułu syntezy obu opisów tożsamości, wówczas stwierdzimy, że w kontekście tym decydujące są dwa czynniki: postrzeganie mnie przez innych6 oraz dynamika transformacji i przeobrażeń na gruncie „interakcjonizmu symbolicznego”7. Wynikiem tego dla autopostrzegania jednostki jest miejsce jej tożsamości w życiowym doświadczeniu8 wynikające z poczucia przynależność grupowej oraz wpływu
elementów symboliki i zewnętrznych przejawów tożsamości na aspekt wewnętrzny identyfikacji cząstkowych w kontekście zbiorowości9. Oznacza to, że odpowiedź na pytanie jakie i ile jest wyobrażeń na temat tożsamości poszczególnych mieszkańców Śląskich Górnych Łużyc będzie każdorazowo zależna od dynamiki orientacji identyfikacyjnych10.

Natalia Niedźwiecka-Iwańczak z Instytutu Socjologii Uniwersytetu Wrocławskiego określa w swojej pracy z 2012 na podstawie analizy empirycznej cztery typy orientacji identyfikacyjnych11. Cytowana praca dostarczyła bardzo bogatego materiału źródłowego i umożliwiła próbę podobnej typologii w odniesieniu do niemieckiej i polskiej części Śląskich Górnych Łużyc w kontekście analizy tożsamości indywidualnej i grupowej jako ciągłości, rekonstrukcji i konstrukcji tejże. Typ pierwszy określam jako „świadomość

1 Por. Kłoskowska, A. (1985): Kulturologiczna analiza biograficzna. W: Kultura i Społeczeństwo. Nr 3. Str. 3-29.
2 Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2012): Dynamika identyfikacyjnych odniesień do zbiorowości etnicznych w świetle
wywiadów biograficznych z Łużyczanami. W: Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica 41. Str. 123-142, tutaj str.123.
3 Podział wymiarów egzystencji pod kątem zróżnicowania według Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2012) (ebd.) tutaj str. 124.
4 Por. Walde, M. (2003): Die Konstituierung des sorbischen katholischen Milieus. W: Pech. E. & Scholze, D. (red.):
Zwischen Zwang und Beistand. Deutsche Politik gegenüber den Sorben vom Wiener Kongress bis zur Gegenwart.
Budziszyn. Str. 300-314, tutaj str. 300.
5 Por. Melchior, M. (1990): Społeczna tożsamość jednostki. Warszawa. Str. 28.
6 Por. Bokszański Z. (1986): Koncepcja tożsamości jednostki w pracach Anselma Straussa. W: Studia Socjologiczne, nr 2. Str. 89-110, tutaj str. 95.
7 Por. Piotrowski, A. (1998): Ład interakcji. Studia z socjologii interpretatywnej. Łódź. Str. 45-85.
8 Por. Helling. I. K. (1990): Metoda badań biograficznych. W: Włodarek, J. & Ziółkowski, M. (red.): Metoda biograficzna w socjologii. Warszawa. Str. 13-37, tutaj str. 16.
9 Por. Melchior, M. (1990): (ebd.) str. 23-29; Melchior, M. (2004): Zagłada a tożsamość. Polscy Żydzi ocaleni na „aryjskich papierach”. Analiza doświadczenia biograficznego. Warszawa. Str. 389-393; Kłosowska, A. (2005): Kultury narodowe u korzeni. Warszawa. Str. 103-104.
10 Por. Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2012) (ebd.) tutaj str. 125.
11 Por. Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2012) (ebd.) tutaj str. 126-139.

istotności określenia łużyckości dla mieszkającej na tym terenie jednostki”. Dla niemieckich, autochtonicznych Łużyczan świadomość ta powstaje pod wpływem „uczestnictwa we wspólnocie Łużyczan lub wpływu konkretnej osoby”12 – przekaźnika, multiplikatora wartości i cech, z którymi jednostka się identyfikuje. „Kryteria własnej przynależności”13 jak i uświadamianie sobie ich treści i zawartości to w tym przypadku ciągłość lub rekonstrukcja pod wpływem konkretnej osoby, gdy nastąpiło przerwanie więzi, utrata kontaktu z nią i przeżywaniem elementów tożsamości lub świadomości, że zbiorowość jest zagrożona14. Dla mieszkańców wschodnich Górnych Łużyc „świadomość istotności określenia łużyckości dla mieszkającej na tym terenie jednostki” jest de-facto wynikiem konstrukcji na gruncie symboliki przestrzennej, przedmiotowej oraz historycznej. Ponieważ jednak o bezpośredniej ciągłości historycznej w formie rodzinnych tradycji lub przekazów w przypadku znakomitej większości jednostek nie może być mowy, konstrukcja tożsamości bazuje na odniesieniach do symboliki przestrzennej i materialnej, którą niekiedy próbowano rekonstruować podwaliny legitymizacji powojennych starań zarówno propagandowych, jak i popularno-naukowych i oświatowych. Drugim typem orientacji identyfikacyjnej na Śląskich Górnych Łużycach jest jednostkowa
konstrukcja (budowa) i przejście od bądź uzupełnienie identyfikacji narodowej niemieckiej lub polskiej do łużyckiej w odpowiednim do danego kontekstu społecznego jej rozumieniu. Natalia Niedźwiecka-Iwańczak używa tutaj określenia: „Doszedłem do tego okrężną drogą”15. W odniesieniu do zachodniej części Śląskich Górnych Łużyc autorka mówi o „konwersji narodowościowej”16, czyli pochodnej osobistego wyboru. Jednak zarówno tutaj, jaki i we wschodnich Górnych Łużycach poczucie tożsamości łużyckiej wykracza poza
czynnik narodowościowy. Jest często sposobem identyfikacji z rzeczywistością przestrzenną uwarunkowaną historycznie i geograficznie oraz rzeczywistością materialną nie mającą związku z kryterium narodowościowym. Trzeci typ to „złożona identyfikacja”17. W przypadku autochtonicznych Łużyczan po
niemieckiej stronie oznacza ona przemianę i relatywizację afirmacji kultury łużyckiej. Łużyczanin niemiecki staje się, w miarę zdobywania doświadczeń, częścią coraz większej wspólnoty, z którą się identyfikuje i której
wartości stają się coraz bardziej relewantne. Natomiast próby określenia tożsamości przestrzenniej i jej zdefiniowania we wschodniej części Górnych Łużyc to proces często odmienny. Potrzeba zawężenia grupowej identyfikacji w obliczu braku ciągłości nosi znamiona konstrukcji. Jednak również tutaj
rzeczywistość przestrzenna i materialna inspiruje do nadawania jej cech symbolicznych, odniesień identyfikacyjnych. Mieszkaniec wschodnich Górnych Łużyc nie staje się jednak Łużyczaninem, choć określa coraz częściej swój „obszar satysfakcji”18 jako Łużyce. Ostatni typ to dosłowny opis transformacji w obszarze utożsamiania się z Łużycami. „Należę wszędzie i nigdzie”19. Na podstawie wywiadów biograficznych przeprowadzonych przez autorkę, jak i analizy odpowiedzi na pytanie postawione uczniom o określenie
własnej tożsamości20 można stwierdzić, że zarówno wśród Polaków, jak i Niemców decydującym o transformacji jest brak odczuwalnej przynależności na podstawie braku więzi pierwotnej.

Na podstawie dotychczasowych przemyśleń można założyć, że konstruowanie tożsamości ma swoje źródło zarówno w potrzebach samych członków danej społeczności, jak i jest interpretacją i wdrożeniem do własnego życia procesów z płaszczyzny ponadjednostkowej, która to decyduje o istnieniu, „lub odchodzeniu
w niebyt zbiorowości”21. Konstruowanie tożsamości to również nadawanie określeń przez otoczenie, agregacja potrzeb jednostek odkrywania dla siebie dziedzictwa danego obszaru, rewitalizacja pewnych cech.
Nie wyklucza ona dodawania do lub współistnienia z konstruowaną tożsamością kolejnych płaszczyzn samookreślenia. Należy także przytoczyć element aspektów interakcyjnych, czyli dlaczego potrzebuję autoatrybutu. W różnych sytuacjach i okolicznościach przywoływanie poszczególnych elementów i cech danej charakterystyki jest sposobem zajęcia stanowiska wobec partnerów interakcyjnych22.

12 Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2012) (ebd.) tutaj str. 128.
13 Labrianidis, L. (et al.) (2007): Identity, Perception and Entrepreneurial behaviour. W: Smallbone, D. (et al.) (red.): Challenges and Prospects of Cross Border Cooperation in the Context of EU Enlargement. Kingston. Str. 62-87, tutaj str. 75.
14 Por. Kłosowska, A. (2005): Kultury narodowe u korzeni. Warszawa. Str. 125, 301.
15 Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2012) (ebd.) tutaj str. 129.
16 Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2012) (ebd.) tutaj str. 133.
17 Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2012) (ebd.) tutaj str. 134.
18 Riedel, H. (1994): Wahrnehmung von Grenzen und Grenzräumen. Eine kulturpsychologisch-geographische Untersuchung im saarländisch-lothringischen Raum. Saarbrücken. Str. 73.
19 Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2012) (ebd.) tutaj str. 136.
20 Badania empiryczne na podstawie kwestionariusza ankietowego na próbie 257 uczniów (licealistów) ze Zgorzelca, przeprowadzonego przez autora w 2018 roku, którego wyniki zaprezentowano podczas II Seminarium Śląsk bez granic w
Świeradowie-Zdroju w 2018 roku.
21 Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2012) (ebd.) tutaj str. 140.

2. Konstrukcja, która miała być rekonstrukcją, czyli „Nasze Górne Łużyce”.

Początki konstruowania tożsamości regionalnej i kulturowej we wschodniej części Górnych Łużyc to rok 1945, kiedy to pojawił się problem granicy polsko-niemieckiej. Nie został on bowiem rozstrzygnięty na konferencji jałtańskiej. Ustalenie, co do przebiegu granicy w oparciu o Odrę i Nysę Łużycką jest wynikiem stanowiska Józefa Stalina na konferencji poczdamskiej. Oznaczało to także decyzję o wysiedleniu ludności niemieckiej z terenów przyznanych Polsce. „Teoretycznie było to rozwiązanie tymczasowe”23. Polska pełniła zgodnie z ustaleniami poczdamskimi funkcję administratora Dolnego Śląska i wschodnich Górnych Łużyc.
Ostateczny kształt zachodniej granicy Polski miała określić odrębna konferencja pokojowa. W świadomości osadników polskich tymczasowym gwarantem stabilności sytuacji geopolitycznej był więc inicjator takiego stanu, czyli Związek Radziecki. Konstruowanie jakiejkolwiek tożsamości na tych terenach było niezwykle trudne. Ogromne zniszczenia wojenne, szkody spowodowane „odzyskiem” cegły dla uzyskania materiałów budowlanych na odbudowę stolicy Polski, czyli systematyczne wyburzanie budynków, doprowadziły do utraty większości materialnych elementów architektury regionalnej. Dopiero 15 lat po przejęciu lub powrocie Ziem Zachodnich do Macierzy, czyli w 1960 roku rozpoczęto trwającą do końca lat 60. kompleksową renowację zabudowy. Ustalenia poczdamskie potwierdziły ostatecznie: układ zgorzelecki z NRD z 1950 roku, układ warszawski z NRF z 1970 roku oraz polsko-niemiecki traktat graniczny z 14 listopada 1990 roku.
Przedstawiciele mocarstw zdecydowali, że Polska otrzyma Górny i Dolny Śląsk oraz leżące na wschód od Nysy Łużyckiej części Dolnych i Górnych Łużyc. Sama rzeka graniczna do 1951 roku występowała w Polsce pod nazwą Nissa24. Cały teren wschodnich Łużyc stał się w 1946 roku częścią województwa wrocławskiego.
Ustalenia poczdamskie były poważną ingerencją w historyczną spójność regionu Górnych Łużyc, szczególnie przyłączenie tzw. Worka Turoszowskiego w 1945 roku do powiatu zgorzeleckiego, który jako jedyna część saskich Górnych Łużyc przyłączona do Polski przedtem należał do powiatu żytawskiego. Zabieg ten był
umotywowany politycznie.
Oddziały 7. Dywizji Pancernej z 2. Armii Wojska Polskiego przybyły na wschodnie Górne Łużyce z początkiem czerwca 1945 roku. Zadanie nadzoru granicy przejął garnizon Wojsk Ochrony Pogranicza przeniesiony w 1945 roku do Lubania, a przekształcony w 1946 roku w Łużycki (sic!) Oddział Wojsk Ochrony Pogranicza, a w 1950 roku w 8. Łużycką Brygadę Wojsk Ochrony Pogranicza, która istniała do 1991 roku, kiedy to została przekształcona w Łużycki Oddział Straży Granicznej.
Ludność polska osiedlała się we wschodnich Łużycach stopniowo. W pierwszym okresie powojennym mieszkało tutaj więcej Niemców niż Polaków. Przykładem jest struktura zatrudnienia w lubańskich zakładach pracy, w których w końcu 1945 roku na 5747 pracowników, Polacy stanowili tylko 110925. Los autochtonicznych mieszkańców wschodnich Górnych Łużyc został przesądzony w momencie podjęcia decyzji o wdrożeniu akcji osadniczo-wojskowej i cywilnej. Wywózka Niemców dotknęła także ostatnią rdzenną słowiańską ludność serbołużycką, która zamieszkiwała na wschód od Nysy Łużyckiej.
Przybywającymi osadnikami byli głównie rolnicy, robotnicy przymusowi, więźniowie obozów koncentracyjnych i obozów pracy. Drugą grupą przesiedleńców byli repatrianci ze wschodu oraz byli zesłańcy z Syberii i Kazachstanu26. Trzecią grupą byli mieszkańcy przeludnionych województw, słabych gospodarczo, np. lubelskiego i warszawskiego. Kolejną grupą byli polscy reemigranci z Jugosławii, Rumunii, Niemiec, Francji i Belgii. W latach 1945-1948 osiedlali się tu także ocalali polscy Żydzi. Jednak spora ich część wyemigrowała po 1948 roku do Izraela. Ostatnią grupą osadników byli uchodźcy greccy i macedońscy po klęsce Demokratycznej Armii Grecji podczas wojny domowej w Grecji w latach 1946-1949. Natomiast w części Górnych Łużyc w obrębie NRD, głównie dawnej saskiej części regionu do 1950 roku i układu zgorzeleckiego wierzono, że granica na Nysie Łużyckiej jest tymczasowa, a Görlitz, w którym około 40% mieszkańców pochodziło z wschodnich Górnych Łużyc, i Zgorzelec znów będą jednym organizmem pod administracją wschodnioniemiecką. Nazywana oficjalnie „granicą pokoju i przyjaźni”27 linia podziału była pilnie strzeżona, a nielegalne jej przekraczanie surowo karane.

22 Por. Goffman, E. (2005): Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości. Gdańsk.
23 Koreś, D.: Wschodnie Górne Łużyce po 1945 r. W: Fokt, K. & Tekiela, Ł. & Bena, W. & Koreś, D. (2010): Vademecum historii Górnych Łużyc. Lubań. Str. 236-255, tutaj str. 236.
24 Por. Koreś, D. (ebd.) tutaj str. 237.
25 Por. Koreś, D. (ebd.) tutaj str. 243.
26 Według danych cytowanych przez Daniela Koresia wypędzeni z Kresów Wschodnich stanowili w powiecie lubańskim 54,6% wszystkich osadników. Por. Koreś, D. (ebd.) str. 245.
27 Por. Koreś, D. (ebd.) tutaj str. 248.

Polska administracja wschodnich Górnych Łużyc zaczęła po 1945 roku konstruowanie tożsamości regionalnej mieszkańców, poza tworzeniem nazewnictwa polskiego dla elementów krajobrazu i siedlisk ludzkich oraz
istniejącej infrastruktury, działaniami propagandowymi i organizacją życia kulturalnego. Początki tego ostatniego związane są z żołnierzami 2. Armii Wojska Polskiego. Pomysłów było wiele i, jak przystało na pionierów Ziem Zachodnich, powstał między innymi program „Dziki zachód” grany przez zespół
utworzonego teatrzyku w 1946 roku28. Powstał Dom Kultury „Osadnik” (sic!) w Lubaniu.

Dokumentowaniem, gromadzeniem i eksponowaniem okresu zasiedlania ziem Górnych Łużyc przez osadników wojskowych zajmowało się założone w Lubaniu w roku 1975 Muzeum Osadnictwa Wojskowego, które mieściło się w budynku historycznego Ratusza miejskiego. Od lat 80. Muzeum zaczęło gromadzić
materiały związane z lokalną historią. W 1994 roku przekształcono Muzeum w Muzeum Regionalne. Materiałem źródłowym do przytoczonych informacji było między innymi bogate w dane wydanie pt. Vademecum historii Górnych Łużyc29. Interesujące jest już sformułowanie wprowadzające: „Nasze Górne Łużyce”30, które we wstępie instytucji realizującej wydanie, czyli Południowo-Zachodniego Forum Samorządu Terytorialnego „Pogranicze”, określa cele tej publikacji: „jak nauczać historii regionalnej w kontekście historii Polski” oraz „Celem projektu było wsparcie procesu kształtowania tożsamości regionalnej oraz kulturowej mieszkańców „polskich” Górnych Łużyc”31. Można wnioskować, że proces konstrukcji tożsamości regionalnej z podtekstem rekonstrukcji i implementacji do tradycji regionalnej elementów polskiej historii narodowej trwa nieprzerwanie od 1945 roku, choć jego forma ewoluuje równolegle do przemian
politycznych i społecznych.

3. Próba nadania Łużycom formy materialnej i administracyjnej, czyli powojenne mapy Łużyc.

Z końcem II wojny światowej Łużyczanie ujrzeli możliwość utworzenia ich etnicznego państwa. Państwo to miałoby objąć swoim zasięgiem Dolne i Górne Łużyce. Tuż po zakończeniu wojny Łużycki Komitet Narodowy dostrzegł możliwość wsparcia działań politycznych i dyplomatycznych poprzez wydanie mapy przeglądowej oraz następnie zbioru map o zróżnicowanej tematyce. Tendencje niepodległościowe wśród Serbołużyczan jak i świadomość narodowa ożyły w drugiej połowie XIX wieku32. Po przegranej II Rzeszy w 1918 roku powstała wizja możliwości oderwania się od państwowości niemieckiej. Temu miała przewodzić Łużycka Rada Narodowa33. Koniec II wojny światowej to ponowne ożywienie narodowe wśród Łużyczan.
Interesujące jest, że politycznie wspierał Łużyczan także własny komitet przy władzach Polski Podziemnej34. Jednak dopiero oświadczenie Józefa Stalina o tym, że każdy naród słowiański ma prawo do samostanowienia
rozbudziło nadzieję Łużyczan na niepodległość. Dlatego już 9 maja 1945 roku został założony w Pradze przez łużyckich emigrantów Łużycki Komitet Narodowy, który nawiązując do działań Łużyckiej Rady Narodowej rozesłał 1 lipca 1945 roku memoriał do Józefa Stalina, Rady Komisarzy Ludowych ZSRR i
innych władz radzieckich. W memoriale tym Łużycki Komitet Narodowy domagał się oddzielenia Łużyc od Niemiec lub ewentualnie przyłączenia Łużyc do Czechosłowacji35. W styczniu 1946 roku Łużycki Komitet Narodowy utworzył razem z „Domowiną” Łużycką Radę Narodową. Jednak ze względu na rozbieżności w poglądach pomiędzy orientacjami „propolską i proniemiecką”36 skuteczność Rady i Komitetu była niewielka.
Interesujące jest, że władze Polski, „w przeciwieństwie do społeczeństwa”37, nie wykazywały zainteresowania tym aspektem. Na początku 1946 roku organizacje Łużyczan wysyłały memoranda do władz wielu państw oraz Organizacji Narodów Zjednoczonych zawierające wspomniany zbiór map38.

W nadaniu wymiaru materialnego i administracyjnego miała pomóc Łużyckiemu Komitetowi Narodowemu kartografia, która stała się narzędziem propagandowym i merytorycznym w procesie konstrukcji i
formalizacji autonomicznego bytu, jakim były w jego przekonaniu Łużyce.

28 Por. Koreś, D. (ebd.) tutaj str. 253.
29 Fokt, K. & Tekiela, Ł. & Bena, W. & Koreś, D. (2010): Vademecum historii Górnych Łużyc. Lubań.
30 Fokt, K. & Tekiela, Ł. & Bena, W. & Koreś, D. (2010): Vademecum historii Górnych Łużyc. Lubań. Str. 3. 31 Ebd.
32 Por. Mazurski, K. R.: Mapy Łużyc z 1945 i 1946 roku w kontekście dążeń niepodległościowych Łużyczan. W: Polski Przegląd Kartograficzny. Tom 45/ 2013, nr 3, str. 256-266, tutaj str. 256.
33 Por. Mazurski, K. R. (1989): Łużyce 1945-1950. W: Informator Krajoznawczy. Z. 56. Str. 47-54.
34 Por. Mazurski, K. R. (2013) (ebd.) tutaj str. 256.
35 Por. Mazurski, K. R. (2013) (ebd.) tutaj str. 257.
36 Por. Cygański, M. & Leszczyński, R. (1997): Zarys dziejów narodowościowych Łużyczan. Lata 1919-1997. Opole.
37 Mazurski, K. R. (2013) (ebd.) tutaj str. 257.
38 Por. Marczak, T. (1995): Granica zachodnia w polskiej polityce zagranicznej w latach 1944-1950. Wrocław.

Pierwsza mapa przeglądowa w skali 1:750 000 opracowana przez czeskiego kartografa wojskowego Matěja Semika ukazała się już w pierwszej połowie 1945 roku. Semik korzystał z ustaleń spontanicznych głównie polskich, ale także czeskich między innymi polsko-czechosłowackiej komisji nazewniczej oraz wprowadzał własne brzmienia, czasami ustalane z Łużyczanami39. Większość miejscowości na mapie w obrębie Łużyc ma dwie nazwy, łużycką i niemiecką40. Warto tutaj zatrzymać się przy oznaczonym granicą obszarze Łużyc41, który w porównaniu z obszarem całej Niemieckiej Republiki Demokratycznej był tak duży, że nie mógł być zaakceptowany przez ZSRR. Niektóre obszary na mapie Semika od dawna nie były już zamieszkiwane przez Łużyczan. Dlatego należy przyjąć, że konstrukcja mapy opiera się na „uproszczonym przebiegu historycznym”42.

W 1946 roku wydano w Budziszynie zestaw pięciu map, który poprzedza odezwa Łużyckiego Komitetu Narodowego w języku francuskim. W tekście tym Komitet powołuje się na 1500 lat negatywnego wpływu niemieckiej zależności na naród łużycki. Mapy tematyczne miały udowodnić, że aspiracje do utworzenia
samodzielnego państwa łużyckiego poparte są możliwościami jego utrzymania i egzystencji. Wprowadzeniem była mapa Łužica w skali 1:750 000 opracowana przez czeskiego kartografa Johánka i dołączono ją przez „Domowinę” do memorandum adresowanego do ministrów spraw zagranicznych podczas spotkania  w Moskwie w 1947 roku43. Przedstawiono granicę historyczną i postulowaną pomniejszoną o niektóre części we wschodnich Niemczech oraz opierającą się na Nysie Łużyckiej, co Krzysztof Mazurski interpretuje jako
„akceptację stanu faktycznego terytorium Polski, (…) po 1945 roku”44. Zastosowano głównie łużyckie nazwy, a po polskiej stronie formy: polską współczesną, łużycką i niemiecką. Nazwy polskie zostały wprowadzane
już w maju 1945 roku przez polską administrację, ale przy obecności wojskowej administracji radzieckiej.
Duża część nadań z tego okresu nie utrzymała się.

Drugą mapą była International Communications inżyniera Petra Johánka, która manifestowała dobre komunikacyjne usytuowanie Łużyc i związany z tym brak zagrożenia negatywnych skutków położenia peryferyjnego.

Zbiór map tematycznych wprowadza mapa zatytułowana Required territory (terytorium roszczeniowe,oczekiwane). Postulowana granica obejmuje 6242 km². Nazwy miejscowości po polskiej stronie są różne, ale nie podano niemieckich45. Druga, największa mapa nosi tytuł Colonisation de la Lusace, którą podpisał dr
Ješkij – Johánek. Odzwierciedla ona procentowy udział Łużyczan w zaludnieniu. Dane oparto o społeczności gminne. Widoczna jest dominacja Łużyczan (90-100%) na Łużycach Górnych od Budziszyna po Wojerecy oraz na Dolnych Łużycach wokół Chociebuża. Licznie występują toponimy miejskie w brzmieniu łużyckim lub niemieckim zsorabizowanym, mimo że tutaj zaobserwowano odchylenia od znanych zapisów dokumentalnych46. Kolejna mapa, wykonana również przez inżyniera Petra Johánka nosi tytuł Transport
Network i dokumentuje różnice w infrastrukturze drogowej z wyraźnym wyróżnieniem części południowej i południowo-wschodniej oraz okolic Chociebuża. Nazewnictwo na mapie nie jest pod względem formy
jednoznaczne. Następnym tematem w kartograficznej prezentacji jest mapa dotycząca przemysłu Industry, która wskazuje na dominację wydobycia węgla brunatnego i jego użycie do produkcji brykietów i energii elektrycznej. Poza tym oznaczono ośrodki produkcji ceramicznej, tekstylnej oraz stalowo-maszynowej.
Lokalizacja ośrodków przemysłowych wykazuję nierównomierność, a słabszy rozwój cechuje głównie północną część Dolnych Łużyc. Ostatnia mapa tematyczna poświęcona jest rolnictwu i nosi tytuł Agriculture.
Również tutaj wyraźna jest dysproporcja między południowo-wschodnią częścią Łużyc a skrajnie północną. Mapa opiera się na danych statystycznych z 1938 roku, a powierzchnia użytków rolnych dzieli się na łużyckie
i niełużyckie (niemieckie).

Omawiane mapy Łużyc to ciekawy przykład próby wykorzystania kartografii jako „instrumentu bezpośredniego oddziaływania politycznego”47. Mimo braku materiałów źródłowych dotyczących odbioru map przez adresatów, mapy są dowodem niepodległościowych pragnień Łużyczan. Można przypuszczać, że
te, historycznie ważne, dążenia miały wpływ na przyznanie autonomii kulturalnej Łużyczanom w Niemieckiej Republice Demokratycznej.

39 Por. Mazurski, K. R. (2013) (ebd.) tutaj str. 257.
40 Mapa pt. Łužica z 1945 roku wydana przez Łużycki Komitet Narodowy, wydrukowana przez Państwowy Urząd Geodezyjny w Pradze, autorstwa Matěja Semika.
41 Por. Mětšk, F. (1967): Materiały do stosunków ludnościowych i etnicznych w księstwie żagańskim w latach 1600-1819.
W: Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. R. 22, z. 1. Str. 65-88.
42 Por. Mazurski, K. R. (2013) (ebd.) tutaj str. 259.
43 Por. Marczak, T. (1995) (ebd.).
44 Mazurski, K. R. (2013) (ebd.) tutaj str. 259.
45 Mapa Required territory.
46 Por. Mazurski, K. R. (2013) (ebd.) tutaj str. 260.
47 Mazurski, K. R. (2013) (ebd.) tutaj str. 264.

Z perspektywy analizy próby konstrukcji/ rekonstrukcji tożsamości
regionalnej interesujący jest aspekt toponomastyczny. Nazwy na terenie Łużyc są poprawne w przypadkach opierających się na pracach czeskich kartografów. Natomiast w polskiej części Łużyc ustalenie brzmienia było niezwykle trudne, gdyż nazwy miejscowości nigdy wcześniej nie miały polskiego odpowiednika, a
łużyckie nie były znane lub były pomijane. W zachodnich Łużycach stosowano sorabizację niemieckich nazw metodą stosowaną w Czechosłowacji, czyli fonetyczną bohemizacją.

Przewaga rolnictwa w generowaniu lokalnego i regionalnego dochodu w porównaniu z udziałem słabo rozwiniętego i mało zróżnicowanego przemysłu pokazane za pomocą map to wskazanie na wieloletnie celowe
zaniedbania Rzeszy Niemieckiej w polityce gospodarczej w odniesieniu do Łużyc, szczególnie Dolnych48.

4. Nazwy miejscowe i nazwy rzek Łużyc Wschodnich w 1945 roku jako przykład konstrukcji rzeczywistości materialnych i naturalnych.

Większość Łużyczan po wojnie popierała Łużycki Komitet Narodowy. Choć tylko niewielu wierzyło w możliwość powstania niepodległych Łużyc, to już większość uważała, że realne jest utworzenie federacji z Czechosłowacją lub włączenie do niej. Istniejące w Polsce stowarzyszenie Prołuż domagało się niepodległości Łużyc, a nawet ich przyłączenia do Polski49. Jednak na Łużycach poparcie dla pomysłu unii Łużyc z Polską było niewielkie. Nie jest jasne, na jakiej podstawie wytyczono, prezentowaną na omawianych wcześniej mapach, wschodnią granicę Łużyc50. Zgodnie z wynikami badań materiału toponomastycznego
sprzed XX wieku z Łużyc Wschodnich rodowód ich mieszkańców jest dolnołużycki, a sam dialekt wschodniodolnołużycki widoczny jest częściowo w Nowym Testamencie Mikołaja Jakubicy z 1548 roku51. Tadeusz Lewaszkiewicz przedstawia znaczenie dwóch map: Lusatia i Łužica dla badania dziejów kodyfikacji górnołużyckich i dolnołużyckich nazw miejscowości na obszarze Niemiec i Polski52. Autor przypuszcza, że mapy te bazują na najwcześniejszych ustaleniach polskiej administracji na Ziemiach Odzyskanych oraz
wprowadzane przez twórców map nazewnictwo jest wynikiem ich inwencji. Tylko kilka miejscowości na mapie Lusatia ma udokumentowane nazwy miejscowe w łużyckiej postaci językowej: Krosno, Gubin, Brody, Žemeŕ, Trjebule, Žarow, Zahań, Přibuz, Lěsna, Zhorjelc (tylko po niemieckiej stronie). Przykładem
sztucznego tworu jest nazwa miejscowa Lěsna, która została wprowadzona na podstawie nazwy niemieckiej Marklissa. Natomiast na mapie Łužica Semíka podjęto próbę nadania nazwom polskiej szaty graficznej.
Tadeusz Lewaszkiewicz przypuszcza, że Semík korzystał z propozycji nazewniczych Komisji Ustalania Nazw Miejscowych i Obiektów Fizjograficznych, rad Łużyczan z Łużyckiego Komitetu Narodowego oraz własnych pomysłów nazewniczych53. Warto wspomnieć, że językoznawcy pracujący w Komisji
podporządkowanej później Ministerstwu Spraw Wewnętrznych spolonizowali ponad 30000 nazw miast, wsi, gór, rzek i innych obiektów geograficznych znajdujących się do 1945 roku w granicach Niemiec. Ich praca została przedstawiona w wydanym w 1951 roku słowniku54. Nazwy miast, wsi i obiektów zostały po stronie wschodniej Nysy Łużyckiej rekonstruowane na podstawie niemieckich zapisów w dokumentach lub powierzchownie polonizowane, czy nawet wymyślane. Powstawały nazwy sztuczne, ale nawiązujące do nazw niemieckich i później często zmieniane, chodź nowe brzmienia nie odpowiadały polskiej tradycji nazewniczej. Tadeusz Lewaszkiewicz przytacza w swojej pracy określenie Kazimierza Nitscha „chrzty”, co wskazuje na tworzenie sztucznych konstrukcji mających wejść do użytku codziennego55.

48 Por. Cygański, M. & Leszczyński, R. (1997): Zarys dziejów narodowościowych Łużyczan. Lata 1919-1997. Opole.
49 Por. Musielak, M. (1986): Polski Związek Zachodni 1944-1950. Warszawa.
50 Por. Lewaszkiewicz, T.: Nazwy miejscowe i nazwy rzek tzw. Łużyc Wschodnich i terenów sąsiednich na czeskich mapach z 1945 roku. W: Zeszyty Łużyckie 49/ 2015. Str. 105-118, tutaj str. 108.
51 Por. Popowska-Taborska, H. (1965): Dawne pogranicze językowe polsko-dolnołużyckie (w świetle danych toponomastycznych). Wrocław. Oraz Lewaszkiewicz, T. (2007): Sporne problemy języka dolnołużyckiego przekładu
Nowego Testamentu Jakubicy (1548). W: Rudnik-Karwatowa, Z. (red.): Z polskich studiów slawistycznych. Warszawa. Str. 111-118.
52 Por. Lewaszkiewicz, T.: Nazwy miejscowe i nazwy rzek tzw. Łużyc Wschodnich i terenów sąsiednich na czeskich mapach z 1945 roku. W: Zeszyty Łużyckie 49/ 2015. Str. 105-118, tutaj str. 110.
53 Por. Lewaszkiewicz, T. (ebd.).
54 Por. Furdal, A. (1996): Językoznawstwo. W: Grzech, A. (red.): 50 lat rozwoju nauki na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Wrocław. Str. 98-105. oraz Nitsch, K. (1945): Nazwy miejscowe w odzyskanej Polsce zachodniej. W: Język
Polski XXV, 2. Str. 33-41. oraz Nitsch, K. (1946): Pierwsze ustalone nazwy miejscowe ziem odzyskanych. W: Język Polski XXVI, 4. Str. 118-120. oraz Rospond, S. (1951): Słownik nazw geograficznych Polski zachodniej i północnej, cz. 1-2. Wrocław.
55 Por. Lewaszkiewicz, T.: Nazwy miejscowe i nazwy rzek tzw. Łużyc Wschodnich i terenów sąsiednich na czeskich mapach

Autor podaje przykład miejscowości Sonnenburg, którą w 1945 roku nazwano Słoneczno, a później zmieniono w Słońsk, co oznacza ‚słone miejsce’, a nie miejsce związane ze słońcem. Ciekawym, z dzisiejszego punktu widzenia,
problemem była dla ówczesnych niemiecka nazwa rzeki Queis. Pojawiały się warianty Gwizd i Hwizda, aż polscy językoznawcy zaproponowali nazwę Kwisa. Nazwy z Łużyc Wschodnich różniły się więc na mapie Łużyc Wschodnich w ramach Łużyc, na mapie Łużyc Wschodnich w ramach Polskich oraz w ich brzmieniu i pisowni zatwierdzonych przez Komisję Ustalania Nazw Miejscowych i Obiektów Fizjograficznych56.
Analizując wszystkie zjawiska, które wystąpiły w trakcie procesu nadawania polskich nazw na terenie Wschodnich Górnych Łużyc można rozróżnić przypadki, w których nie było późniejszych zmian (Krzystkowice), następowały zmiany pisowniano-fonetyczne w nazwach polskich (Benów > Bieniów),
następowały różnice fonetyczno-morfologiczne lub wyłącznie morfologiczne w nazwach polskich (Borowsk > Borowe), nastąpiła polonizacja fonetyczna lub fonetyczno-morfologiczna nazw niemieckich (Liebthal > Lubiatów), nawiązywano do słowiańskiego członu złożonej nazwy niemieckiej (Grosslessen > Leśniów Wielki), było brak związków znaczeniowych z nazwą niemiecką (Schöneich > Grabowiec [dąb > grab]), zmieniano nazwę wyrażenia na jednowyrazową (Bobrowa Góra > Bobrowice), zmieniano strukturę nazwy (z
przyimkiem) na jednowyrazową (Trzebiszów nad Gwizdem > Trzebów) lub z przymiotnikiem od nazwy rzeki (Nowogród nad Bobrem > Nowogród Bobrzański), modyfikowano morfologicznie jeden człon nazwy
(Kunice Żarowskie > Kunice Żarskie), zmieniano nazwę jednowyrazową na wyrażenie (Bukowiec > Bukowina Bobrzańska), czy wreszcie zmieniano jeden człon wyrażenia (Lipinki Śląskie > Lipinki Łużyckie)57.

Wiele nazw i map publikowanych w 1945 roku powstawało na polityczne zamówienie władz administracyjnych lub organizacji, jak Łużycki Komitet Narodowy. Jak podają badacze większość autochtonów pozostałych po zakończeniu działań wojennych deklarowało łużyckie pochodzenie, aby uniknąć
wysiedlenia, choć w rzeczywistości prawdziwych Łużyczan we wschodniej części Łużyc było zaledwie kilkuset58.

5. Łużyce w wydawnictwach polskojęzycznych – czyli Łużyce nasze i nie-nasze.

Paradoksalnie fakt, że wschodnia część Górnych i Dolnych Łużyc została opanowana w 1018 roku przez Bolesława Chrobrego, nie był głównym źródłem zainteresowania „Łużycami i żyjącym na nich bratnim narodem słowiańskim”59 w okresie powojennym. Towarzyszyły mu publikacje, jak choćby zbiór artykułów
pod wymownym tytułem: Łużycom wolność60. Była to próba przedstawienia informacji krajoznawczych, historii i kultury Łużyc. Celem tej publikacji była próba merytorycznego wsparcia dla postulatów politycznych. Prawo Łużyczan do samostanowienia miało być dowiedzione również przez publikację pt.:
Wyspa Zapomnianych61. Jednak wraz z nasileniem wdrażania konkretnych wizji politycznych i społecznych podobne pozycje praktycznie zniknęły. Odwilż przyszła w 1956 roku, gdy w ramach umacniania przyjaźni z NRD tematyka łużycka pojawia się ponownie. Jednak są to bardziej czasopisma prezentujące ciekawostki folklorystyczne z zachodnich Łużyc z nieśmiałym nawiązaniem do ich „słowiańskiego rodowodu”62. Samo istnienie części Łużyc w Polsce nie było ujawniane ani w żaden sposób opisywane. Polscy mieszkańcy wschodnich Górnych Łużyc otrzymywali w oficjalnym przekazie medialnych, ale także poprzez programy edukacyjne, że są po prostu Dolnoślązakami. Dobitnym przykładem takiego konstruowania wyobrażenia o tożsamości regionalnej była wydana w 1965 roku „Geografia Powszechna”, która nie wspomina o łużyckim
rodowodzie terenów przygranicznych na wschód od Nysy Łużyckiej63.

z 1945 roku. W: Zeszyty Łużyckie 49/ 2015. Str. 105-118, tutaj str. 111.
56 Por. Lewaszkiewicz, T.: Nazwy miejscowe i nazwy rzek tzw. Łużyc Wschodnich i terenów sąsiednich na czeskich mapach z 1945 roku. W: Zeszyty Łużyckie 49/ 2015. Str. 105-118, tutaj str. 112.
57 Por. Lewaszkiewicz, T.: Nazwy miejscowe i nazwy rzek tzw. Łużyc Wschodnich i terenów sąsiednich na czeskich mapach z 1945 roku. W: Zeszyty Łużyckie 49/ 2015. Str. 105-118, tutaj str. 113-114.
58 Por. Siatkowska, E. (1992): Łużyczanie po prawej stronie Nysy. Problem naukowy i polityczny. W: Zeszyty Łużyckie, 5, str. 16-30 oraz Lewaszkiewicz, T. (1996): Czy w latach 1945-1946 na prawym brzegu Nysy mieszkali Łużyczanie? W: Slavia Occidentalis, 53, str. 21-28.
59 Mazurski, K. R.: Łużyce w polskojęzycznych wydawnictwach geograficzno-krajoznawczych 1945-1989. W: Gospodarka Rynek Edukacja vol. 14, nr 3, 2013, str. 31-37, tutaj str. 31.
60 Kostrzewski, J. & Matyniak, A. S. & Nawka, A. (1946): Łużycom wolność. Poznań.
61 Goebel, W. (1947): Wyspa Zapomnianych. Poznań.
62 Por. Mazurski, K. R.: Popularyzacja krajoznawstwa Łużyc w Polsce. W: Jamrożek, W. & Kumor-Pilarczyk, I. & Tarniowy, J. (red.) (2011): Łużyce po obu stronach Nysy. Die Lausitz auf beiden Seiten der Neiße. Żary. Str. 48-52.
63 Por. Wrzosek, A. (red.) (1965): Geografia Powszechna. Warszawa.

Innym przejawem tuszowania faktu, że granica z NRD dzieliła Łużyce było ograniczenie ruchu turystycznego, który groził zainteresowaniem
krajoznawczym sąsiadującym terenem. Pierwszy przewodnik turystyczny obejmujący powiat zgorzelecki ukazał się w 1966 roku64. W przewodniku tym powiązanie ze słowiańskim dziedzictwem wzmiankowane jest tylko w odniesieniu do dziejów historycznych i miejscowego nazewnictwa. Ogólne informacje dotyczące Łużyc i Łużyczan, aczkolwiek pierwsze na tyle obszerne, pojawiły się w monografii NRD wydanej w 1970 roku65. Tutaj również na stronach 431-432 pada nazwa wycinka przestrzeni jako „etnograficzne terytorium łużyckie”. Wzrost zainteresowań Łużycami następuje od lat siedemdziesiątych, gdy przykładowo Okręgowa Komisja Krajoznawcza PTTK we Wrocławiu organizuje w 1973 roku w Bogatyni imprezę poświęconą
Łużycom66. Pod auspicjami PTTK rozpoczynają się działania studyjno-popularyzacyjne, takie jak seminarium „Łużyce” w 1979 roku ze Wycieczką do Budziszyna, kolejne seminarium i wycieczka w 1985 roku, jak i w
1987 roku. W 1988 roku odbyło się seminarium „Kultura ludowa Łużyc” w Jeleniej Górze. Popularyzacją tematyki łużyckiej zajęło się wydawnictwo „Śląsk”, które w 1975 wydało przewodnik po południowowschodniej NRD z uwzględnieniem Łużyc67. Były to pierwsze możliwości dla polskiego czytelnika na zapoznanie się z łużyckością. Jednak występują nieścisłości w samych tytułach publikacji, jak choćby defacto opisanie odmienności historycznej regionu na przykładzie budownictwa przysłupowego, zwanego łużyckim, jako regionu dolnośląskiego68. Tego typu zabiegi były jednak celowe, gdyż wykorzystywały „odniesienia neutralne z zakresu toponimii”69, aby użycie nazwy „Łużyce” w tytule nie było potencjalnym zagrożeniem dla wzorowych stosunków między PRL a NRD. W publikacji z 1975 roku znajdujemy pierwsze,
wprowadzone przez autora, użycie nazwy „Łużyce Wschodnie” na określenie opisywanego terenu70. W 1983 roku w trzecim tomie przewodnika po Sudetach czytelnik po raz pierwszy otrzymał możliwość uzyskania wiedzy szczegółowej, lokalnej na temat wielu miejscowości wschodniołużyckich71. Obecnie, ze względu na brak ciągłości, materiałów źródłowych i tradycji naukowych publikacje cechują się szerokim spektrum zagadnień. Widocznym jest jednak, że samo umiejscowienie Łużyc Wschodnich na mapie nadal nie posiada
uniwersalnych ustaleń i opiera się zarówno na mapach i źródłach przed- i powojennych, jak i podejmowane są próby nowego definiowania przestrzennego tego regionu, gdzie granica wschodnia różni się w kolejnych publikacjach72.

6. Słowo jako nazwa, czyli nadawanie symbolicznych znaczeń i konotowanie z rzeczywistością przestrzenną.

Nadawanie nazw jest przejawem konstruowania pewnej rzeczywistości. W zależności od tego, kto jest pomysłodawcą onimu z członami Łużyce, łużycki itp. i jego motywacji można zastanowić się nad celem takiego zabiegu i efektem, który ma on wygenerować.

Punkt ten opiera się na impulsie i bogatym materiale źródłowym, jakiego dostarczyła mi praca dr Iwony Żuraszek-Ryś z Uniwersytetu Zielonogórskiego73 oraz na własnej obserwacji i analizie dostępnych danych z wyszukiwarki Google.

Wyjściowym członem jest określenie Łużyce. Głównym przykładem są toponimy określające dychotomię pomiędzy Łużycami Dolnymi i Łużycami Górnymi. Te złożenia z członem dyferencyjnym mają za zadanie pozwolić na rozróżnienie dwóch krain. Ten podział zyskuje jednak rozszerzenie o toponimy typu: Łużyce
Wschodnie, Śląskie Górne Łużyce, czy Łużyce Saskie. Ich zadaniem jest pogłębienie struktury podziału, czyli możliwość rozróżnienia mniejszych jednostek. Badanie stopnia identyfikacji z poszczególnymi określeniami
pozwoliłoby na analizę na ile toponimy te to wynik dawnych procesów historyczno-politycznych i ich postrzeganie jako takie, a na ile teraźniejszy wyznacznik autopostrzegania.

64 Stachniewicz, P. (opr.) (1966): Przewodnik turystyczny po ziemi zgorzeleckiej. Zgorzelec.
65 Walczak, W. (1970): Niemiecka Republika Demokratyczna. Warszawa.
66 Por. Mazurski, K. R. (red.) (1973): II Forum Krajoznawstwa Dolnośląskiego. Bogatynia.
67 Budar, B. (1975): Przewodnik. Łużyce, Drezno, Miśnia, Saska Szwajcaria, Góry Żytawskie, Spreewald. Katowice.
68 Lis, M. & Walecki, J. (1977): Budownictwo ludowe Dolnego Śląska. Okolice Bogatyni. Wrocław – Jelenia Góra.
69 Mazurski, K. R.: Łużyce w polskojęzycznych wydawnictwach geograficzno-krajoznawczych 1945-1989. W: Gospodarka Rynek Edukacja vol. 14, nr 3, 2013, str. 31-37, tutaj str. 35 oraz Mazurski, K. R. (1980): Między Nysą Łużycką a Kwisą.
Wrocław.
70 Mazurski, K. R. (red.) (1975): Łużyce Wschodnie. Ich przeszłość i zasoby krajoznawcze. Wrocław.
71 Czerwiński, J. & Mazurski, K. R. (1983): Sudety. Sudety Zachodnie: Góry i Pogórze Izerskie, Góry i Pogórze Kaczawskie, Rudawy Janowickie, Kotlina Jeleniogórska i Karkonosze. Warszawa.
72 Por. Piwoński, W. (2000): Łużyce Wschodnie. Żary.
73 Żuraszek-Ryś, I.: Czy Łużyce są nam bliskie? O nazwach z członami Łużycem łużycki i Łużyczanin/ Łużyczanka we współczesnej polszczyźnie. W: Poznańskie Studia Polonistyczne, t. 21 (41), 2014, str. 95-106.

Kolejną kategorią są chrematonimy, które pełnią różne funkcje, np. lokalizacyjne, czyli wskazujące na obszar występowania i działalności (hotel Łużyce w Lubaniu, piłkarski klub Łużyce Lubań, Polski Związek Hodowców Gołębi
Pocztowych Oddział Lubań-Łużyce Sekcja Chmieleń, Rodzinne Ogrody Działkowe „Łużyce” w Zgorzelcu i Lubaniu, Łużyce Beton sp. z o.o., Spółdzielnia Pracy Łużyce w Zgorzelcu, nieistniejący już pociąg Łużyce relacji Węgliniec – Kraków, telewizja Łużyce z siedzibą w Bolesławcu, Gazeta Wojewódzka Nowe Łużyce,
Fundacja Społeczna „Łużyce” w Trójcy, Stowarzyszenie Miłośników Górnych Łużyc w Lubaniu, tytuły publikacji książkowej, np. Janusza Skowrońskiego „Tajemnice Lubania. Łużyce nieznane, nieistniejąca Baza Lotnicza Armii Krajowej „Łużyce”). Określenia ze świadomym użyciem członu Łużyce powstawały i powstają jako asocjacje – odwołania do historii narodu łużyckiego, podanie zasięgu operowania, pochodzenia i upowszechniania oraz podejmowanej tematyki lub charakteru lokalnego lub identyfikacji z regionem. Są to także zarazem manifestacje, przekazy o znaczeniu charakteryzująco-informacyjnym oraz konotacyjnym celem wywołania skojarzeń z kulturą i historią regionu. Asocjacje z Łużycami mają bezpośrednio powód we
względach lokalizacyjnych.

Drugim, najczęściej używanym jest leksem łużycki, który jest derywatem powstałym od onimu Łużyce. Określenie łużycki, które w słowniku zanotował po raz pierwszy Samuel Linde jako Luzacki, w 1861 roku w tzw. słowniku wileńskim zostało zapisane w formie łużycki74. To określenie dotyczy zjawisk
charakterystycznych dla całych Łużyc, tzn. „słowańskich”, „niemieckich” i „polskich” i posiada w języku polskim różne znaczenia (dotyczy Łużyc Wschodnich w Polsce, Słowian w Regionie Łużyc w Niemczech i
samego regionu w Niemczech) co kryje niebezpieczeństwo merytorycznych nieścisłości75.
Użycie określenia łużycki występuje przede wszystkim w nazwach własnych. Są to antroponimy – nazwisko Łużycki, co ciekawe jest ich w Polsce tylko 11, w tym żadnego na terenie Wschodnich Łużyc76 oraz etnonim Serb Łużycki, a także nazwy miejscowe (Dąbrowa Łużycka, Kamienica nad Nysą Łużycką, Lipa Łużycka, Lipinki Łużyckie [wszystkie w powiecie żarskim], Nawojów Łużycki [powiat lubański], Osiek Łużycki [powiat zgorzelecki])77. Te wprowadzone po II wojnie światowej urzędowo nazwy miały poprzez użycie przydawki o charakterze etnicznym przede wszystkim określać lokalizację, ale są także świadectwami działań o celach propagandowych, manipulacyjnych i celowych instrumentalizacji78. W powojennej Polsce celem było także ukazanie historycznej, pierwotnej przynależności obecnie polskich ziem do słowiańskich Łużyc, co miało prowadzić do „oswajania obcej rzeczywistości. (…) dać nowym osadnikom poczucie komfortu i zapewnić, że ziemie, na które przybyli, nie są obce (…) Chodziło (…) o łatwiejszą integrację, szybsze przystosowanie do nowych warunków życia”79. Innymi typami nazw własnych z określeniem łużycki są
nazwy terenowe (Śląsko-Łużycka Nizina, Wzniesienia Łużyckie), hydronimy (Nysa Łużycka), urbonimy (ul. Łużycka, os. Łużyckie, pl. Łużycki), chrematonimy o funkcjach lokalizacyjnych (nazwy firm [apteka Łużycka {Tuplice, Zgorzelec, Żary}, bank {Łużycki Bank Spółdzielczy w Lubaniu}, hoteli i moteli {Lubań,
Żary}, Karczma Łużycka, przedsiębiorstw {Łużycka Kopalnia Bazaltu „Księginki”, Łużyckie Praliny, Tartak Łużycki}, sklepów {Galeria Łużycka w Gubinie i w Lubaniu}], instytucji, ośrodków, stowarzyszeń [Górnołużyckie Stowarzyszenie Pszczelarzy, Łużyckie Stowarzyszenie Wszechstronnego Wspierania Kultury,
Ośrodek Kultury Łużyckiej/ Skansen Łużycki, Impet – Łużycka Giełda Nieruchomości, Łużycka Izba Gospodarcza], inwestycji [Łużycka Office Park w Gdyni, Pasaż Łużycki w Krakowie], jednostek wojskowych [Łużycka Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza], placówek medycznych [Łużyckie Centrum
Medyczne {Lubań, Żary}], imprez o charakterze kulturalnym, sportowym, biznesowym [Biesada Łużycka, Dni Łużyckie, Jarmark Łużycki, Łużyckie Wędrówki], muzeów [Muzeum Łużyckie, Muzeum Pogranicza
Śląsko-Łużyckiego], szkół [Gimnazjum Łużyckie, Łużycka Wyższa Szkoła Humanistyczna], wydawnictw prasowych i książkowych). Funkcjonowanie tego typu nazw w przestrzeni publicznej „jest wyraźnym sygnałem kształtowania (się) tożsamości lokalnych, a ich nazwy stają się świadectwem tych procesów”80.

74 Zdanowicz, A. (red.) (1861): Słownik języka polskiego. Wilno. Str. 615.
75 Por. Itoya, B.: Jak mówić o Łużycach w języku polskim? Analiza terminów Łużyczanin/ Serbołużyczanin/ Serb Łużycki, język łużycki/ język serbołużycki/ języki łużyckie/ łużycczyzna oraz derywatu łużycki/ serbołużycki na tle porównawczym (wybrane języki europejskie). W: Pro Lusatia 2011, 10. Str. 64.
76 Por. Rymut, K. (1993): Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych. Kraków. Str. 82.
77 Por. Rymut, K. (red.) (1997, 2001, 2005, 2007): Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany. Kraków. Str. 289 [t. II], 285 [t. IV], 125, 134 [t. VI], 362 [t. VII].
78 Por. Choroś, M.: O kilku śląskich nazwach komponowanych z członem etnicznym. W: Gajda, S. (red.) (2007): Region w świetle nazw miejscowych. Opole. Str. 111.
79 Żuraszek-Ryś, I.: Czy Łużyce są nam bliskie? O nazwach z członami Łużycem łużycki i Łużyczanin/ Łużyczanka we współczesnej polszczyźnie. W: Poznańskie Studia Polonistyczne, t. 21 (41), 2014, str. 101.
80 Żuraszek-Ryś, I.: Czy Łużyce są nam bliskie? O nazwach z członami Łużycem łużycki i Łużyczanin/ Łużyczanka we współczesnej polszczyźnie. W: Poznańskie Studia Polonistyczne, t. 21 (41), 2014, str. 104.

Trzecim, najczęściej występującym określeniem jest Łużyczanin/ Łużyczanka – etnonim, odnoszący się do słowiańskich mieszkańców Łużyc. Etnonimy te pojawiają się w różnych typach nazw: antroponimach (nicki Łużyczanin, Łużyczanka), urbonimach (ul. Łużyczan), chrematonimach (pociąg Łużyczanin relacji Węgliniec – Wrocław, lokale gastronomiczne Łużyczanka w Zgorzelcu, Poznaniu, Kraszewicach, klub sportowy Łużyczanka w Lipinkach Łużyckich i Kuźnicy Grabowskiej, zespołu Gubińskie Łużyczanki). Użycie tychże
etnonimów miało i ma charakter przede wszystkim lokalizacyjny.

Analizowane onimy z omawianymi członami to wynik dynamiki procesów komunikacyjnych w obrębie określonej społeczności i jej potrzeby wyróżnienia obiektów, ich położenia i siebie. Wyznaczenie przestrzeni wpływa na konstruowanie i kształtowanie się tożsamości jej mieszkańców. Pozwala na uproszenia w interpretacji świata, pozwala na powstanie poczucia przynależności do grupy. Nazwy są świadkami tych procesów. Okazuje się, że świadomość historycznej przynależności w pewnym okresie dziejów Łużyc do
naszego kraju i części naszego kraju do Łużyc wpływa na „liczbę i różnorodność onimów motywowanych analizowanymi formami”81.

7. Podsumowanie.

Definiowanie określenia „Polskie Górne Łużyce” jak i poczucie tożsamości mieszkającej tutaj ludzi to proces trwający nadal, a balansujący pomiędzy fikcją, konstrukcją, a potrzebą przypisania sobie atrybutów regionalnych. Nie było intencją tego wystąpienia ocenianie któregoś z tych procesów, bo próba oceny nie jest możliwa ani przy gruntownym zapoznaniu się ze specyfiką tego regionu możliwa. Każda z form wpływania na relację pomiędzy jednostką a otoczeniem podyktowana jest jakimiś przesłankami i podlega wyłącznie subiektywnej ocenie analizującego oraz obiektywnej analizie mechanizmów i skutków tychże. Bezsprzeczne jest, że potrzeba identyfikacji była i jest dostrzegana zarówno przez władze, instytucje rządowe i pozarządowe oraz wielu innych zaangażowanych aktorów, ale przede wszystkim mniej lub bardziej
świadomie jako taka przez samych mieszkańców tego terenu. Zagadnienie tożsamości w odniesieniu do wschodniej części Łużyc to potencjalnie bogaty, choć niedostatecznie znajdujący miejsce w zainteresowaniu badaczy obszar rzeczywistości, który kryje nieograniczoną liczbę możliwych tematów. Mieszkańcy i lokalni aktorzy potrzebują jednak takich opracowań, gdyż świadomość znajdowania się w trakcie procesu otwiera perspektywę do rozumienia i świadomego wybierania instrumentów poznawczych. „Polskie Górne Łużyce” są miejscem, którego nie ma, i które istnieje. Zakres tego stwierdzenia rozpoczyna się na faktach historycznych i statystycznych, a kończy na akcentowaniu swojej odrębności. Nie jest pewne, w jakim kierunku „Polskie Górne Łużyce” będą ewoluować w kontekście społecznym. Jednak ich pozorna
nieobecność to także powód do prób wyjścia poza niejasny status quo, czyli de-facto stwierdzenie, że mówienie o nich, analizowanie tego, co wiemy i co nam to mówi, jest już przejawem mniej lub bardziej realnego istnienia takiej rzeczywistości, choćby w świadomości zainteresowanych. Szukanie własnej
tożsamości w skali mikro, pozwala na suwerenne i świadome współtworzenia podwalin społeczeństwa obywatelskiego.

81 Żuraszek-Ryś, I.: Czy Łużyce są nam bliskie? O nazwach z członami Łużycem łużycki i Łużyczanin/ Łużyczanka we współczesnej polszczyźnie. W: Poznańskie Studia Polonistyczne, t. 21 (41), 2014, str. 105.

Arkadiusz Lisowski

Polnische Oberlausitz – zwischen Wiederaufbau und Aufbau in Bezug auf die Dynamik der ethnischen und regionalen Identifikation.”

  1. Einleitung. Schlesische Oberlausitz im Hinblick auf die Dekonstruktion, Konstruktion und Rekonstruktion des Lausitzertums.

Die Frage: Was ist die Schlesische Oberlausitz? – lässt sich derzeit nicht eindeutig beantworten. Es ist schwierig, auf typische Merkmale dieser Region bzw. Gebiets hinzuweisen, die für die Möglichkeit einer solchen und nicht anderen Definition der Schlesischen Oberlausitz ausschlaggebend wären. Obwohl es möglich ist, die Merkmale aufzulisten, die die Schlesische Oberlausitz von anderen Regionen und Gebieten unterscheiden, jedoch ist eine Abstufung der Merkmale und die Auswahl einer axiomatisch wichtigen Definition in jedem Kontext nicht möglich.

Die Vielfalt der Erfahrungen mit der Schlesischen Oberlausitz ist durch einen spezifischen Kontext verbunden, nämlich das Problem der Identität. Das einzige, nach wie vor sichere Merkmal der besagten Region ist ihre Lage an der ethnischen Grenze, die sich jedoch in der Definition ihrer eigenen Identität von „einzigen eingeborenen Slawen, die heute in Deutschland leben“ bis hin zur Reflexion der heutigen Bewohner der östlichen Oberlausitz über ihre eigene gruppenbezogene, ethnische und räumliche Identität weiterentwickelt.

Beim Blick auf den Teil der Schlesischen Oberlausitz, der sich heute in Deutschland befindet, so unterscheidet dieser sich von anderen Gruppen durch Sprachtraditionen (Oberlausitzer Sprache), religiöse Traditionen (Nichtgläubige, Gläubige[römische Katholiken, Protestanten in der Kirche von Berlin-Brandenburg und der Schlesischen Oberlausitz und in freien evangelischen Kirchen]), regionale Traditionen (Bräuche je nach konfessioneller Unterscheidung), historisches Schicksal (unterschiedliche Zugehörigkeit verschiedener Teile der Lausitz zu Sachsen und Preußen und damit konfessionelle Spaltungen).

Doch was ist heute entscheidend, um die Kriterien für die Selbstwahrnehmung der heutigen Bewohner der Schlesischen Oberlausitz auf beiden Seiten der Lausitzer Neiße zu bestimmen? Wird die Gruppenzugehörigkeit durch subjektive Variablen oder als Selbstwahrnehmung und die Art und Weise, wie ein Individuum sie erlebt, wahrgenommen? Wenn beide Identitätsbeschreibungen für Zwecke dieses Artikels zusammengefasst werden, wird ersichtlich, dass in diesem Zusammenhang zwei Faktoren entscheidend sind und zwar die Wahrnehmung meiner Person durch andere und die Dynamik des Wandels und Transformation auf Grundlage des „symbolischen Interaktionismus“. Das Ergebnis für die Selbstwahrnehmung des Individuums ist der Platz seiner Identität in der Lebenserfahrung, der sich aus dem Zugehörigkeitsgefühl zu einer Gruppe und dem Einfluss von Elementen der Symbolik und äußeren Erscheinungsformen der Identität auf den inneren Aspekt der partiellen Identifikation im Kontext des Kollektivs ergibt. Dies bedeutet, dass die Antwort auf die Frage, was und wie viele Ideen es über die Identität der einzelnen Bewohner der Schlesischen Oberlausitz gibt, jeweils von der Dynamik der Identifikationsorientierungen abhängt.

Natalia Niedźwiecka-Iwańczak vom Institut für Soziologie, Universität Breslau, identifiziert in ihrer Arbeit von 2012, basierend auf einer empirischen Analyse, vier Arten von Identifikationsorientierungen. Die zitierte Arbeit lieferte ein sehr reichhaltiges Quellenmaterial und ermöglichte den Versuch einer ähnlichen Typologie in Bezug auf den deutschen und polnischen Teil der Schlesischen Oberlausitz im Rahmen der Analyse der individuellen und Gruppenidentität als Kontinuität, Rekonstruktion und Konstruktion dieser Identität. Ich bezeichne den ersten Typ als „das Bewusstsein für die Bedeutung der Bestimmung des Lausitzertums für das auf diesem Gebiet lebende Individuum“. Für die deutschen einheimischen Sorben ergibt sich dieses Bewusstsein aus „der Teilnahme an der Sorbengemeinschaft oder dem Einfluss einer bestimmten Person“ – eines Wandlers bzw. Multiplikators von Werten und Eigenschaften, mit denen sich das Individuum identifiziert. In diesem Fall gelten als „Kriterien der eigenen Zugehörigkeit“ sowie als das Bewusstsein für ihre Inhalte in diesem Fall die Kontinuität oder Rekonstruktion unter dem Einfluss einer bestimmten Person, wenn das Band aufgebrochen wurde, der Kontakt mit ihr verloren und die Elemente der Identität oder des Bewusstseins erlebt wurden, dass die Gemeinschaft bedroht ist. Für die Bewohner der östlichen Oberlausitz ist „das Bewusstsein für die Bedeutung der Bestimmung des Lausitzertums für das auf diesem Gebiet lebende Individuum“ de facto das Ergebnis der Konstruktion auf Grundlage von räumlicher, objektiver und historischer Symbolik. Da jedoch bei der überwiegenden Mehrheit der Individuen keine direkte historische Kontinuität in Form von Familientraditionen oder -botschaften festgestellt werden kann, basiert die Identitätskonstruktion auf Hinweisen auf räumliche und materielle Symbolik, mit der zuweilen versucht wurde, die Legitimitätsgrundlagen für Nachkriegspropaganda sowie Wissenschafts- und Bildungsanstrengungen zu rekonstruieren. Die zweite Art der Identifikationsorientierung in der Schlesischen Oberlausitz ist die individuelle Konstruktion (Aufbau) und der Übergang oder die Ergänzung von der deutschen oder polnischen Nationalidentifikation zur Lausitzer Nationalidentifikation entsprechend dem gegebenen sozialen Kontext. Natalia Niedźwiecka-Iwańczak verwendet diesbezüglich den Ausdruck: „Ich bin dazu auf Umwegen gekommen”. In Bezug auf den westlichen Teil der Schlesischen Oberlausitz spricht die Autorin von einer „nationalen Bekehrung“, d. h. einer Ableitung der persönlichen Wahl. Doch sowohl hier, als auch in der östlichen Oberlausitz geht das Gefühl der Lausitzer Identität über den Nationalitätsfaktor hinaus. Es ist häufig ein Mittel zur Identifikation mit der historisch und geographisch geprägten räumlichen Realität und mit der materiellen Realität, die nicht mit dem Nationalitätskriterium zusammenhängt. Der dritte Typ ist die „komplexe Identifikation“. Für die einheimischen Sorben auf deutscher Seite bedeutet dies eine Transformation und Relativierung der Affirmation für die Lausitzer Kultur. Mit zunehmender Erfahrungsgewinnung wird der deutsche Sorbe Teil einer wachsenden Gemeinschaft, mit der er sich identifiziert und deren Werte immer wichtiger werden. Versuche, räumliche Identität und deren Definition im östlichen Teil der Oberlausitz zu definieren, sind jedoch oft ein anderer Prozess. Die Notwendigkeit, die Gruppenidentifikation angesichts von Diskontinuitäten einzugrenzen, trägt die Merkmale der Konstruktion. Aber auch hier inspiriert die räumliche und materielle Realität dazu, ihr symbolische Merkmale und Identifikationsreferenzen zu verleihen. Allerdings wird der Bewohner der östlichen Oberlausitz nicht zum Sorben, obwohl er seinen „Zufriedenheitsbereich“ zunehmend häufiger in der Lausitz sieht. Der letzte Typ ist eine wörtliche Beschreibung der Transformation im Bereich der Identifikation mit der Lausitz. „Ich gehöre überall und nirgends hin”. Auf Grundlage von biographischen Interviews der Autorin sowie der Analyse der Antworten auf die den Schülern gestellte Frage nach der eigenen Identität kann geschlossen werden, dass sowohl bei Polen, als auch bei Deutschen der entscheidende Faktor für die Transformation die fehlende wahrnehmbare Zugehörigkeit aufgrund fehlender primärer Bindung ist.

Auf Grundlage bisheriger Überlegungen kann davon ausgegangen werden, dass die Konstruktion von Identität ihre Quelle sowohl in den Bedürfnissen der Mitglieder einer bestimmten Gemeinschaft hat und eine Interpretation und Umsetzung von Prozessen von der überindividuellen Ebene im eigenen Leben ist, die die Existenz bestimmt, „oder in die Nichtexistenz der Gemeinschaft geht“. Das Konstruieren der Identität bedeutet auch, Definitionen durch die Umgebung zu verleihen, die Bedürfnisse des Einzelnen zu bündeln, das Erbe eines bestimmten Gebietes für sich zu entdecken und bestimmte Merkmale wiederzubeleben. Sie schließt die Möglichkeit nicht aus, die konstruierte Identität nachfolgender Ebenen der Selbstbestimmung zu ergänzen oder mit ihr zu koexistieren. Es ist auch notwendig, das Element der interaktiven Aspekte zu erwähnen, d. h. warum ich ein Autoattribut brauche. Die Hervorhebung einzelner Elemente und Merkmale ist in unterschiedlichen Situationen und Umständen eine Möglichkeit, Stellung gegenüber den Interaktionspartnern zu beziehen.

  1. Eine Konstruktion, die eine Rekonstruktion sein sollte, d. h. „Unsere Oberlausitz”

Die Anfänge der Konstruktion regionaler und kultureller Identität im östlichen Teil der Oberlausitz gehen auf das Jahr 1945 zurück, als das Problem der deutsch-polnischen Grenze auftrat. Dieses Anliegen wurde nämlich während der Konferenz von Jalta nicht geklärt. Die Festlegung der Grenze auf Grundlage der Flüsse Oder und Lausitzer Neiße ist das Ergebnis des Standpunktes von Joseph Stalin auf der Potsdamer Konferenz. Dies bedeutete auch die Entscheidung, die deutsche Bevölkerung aus den Polen gewährten Gebieten zu vertreiben. „Theoretisch war diese Lösung vorläufig”. Polen war nach dem Potsdamer Abkommen Verwalter von Niederschlesien und der östlichen Oberlausitz. Die endgültige Form der Westgrenze Polens sollte durch eine separate Friedenskonferenz festgelegt werden. Im Bewusstsein der polnischen Siedler war der Initiator eines solchen Zustands, die Sowjetunion, der vorübergehende Garant für die Stabilität der geopolitischen Situation. Die Entfaltung einer Identität in diesen Gebieten war äußerst schwierig. Riesige Kriegsschäden, Schäden durch die „Bergung“ von Ziegeln zur Gewinnung von Baumaterial für den Wiederaufbau der Hauptstadt Polens, d. h. der systematische Abriss von Gebäuden, führten zum Verlust der meisten materiellen Elemente der regionalen Architektur. Erst 15 Jahre nach der Übernahme oder Rückkehr der westlichen Länder zur Heimat, d. h. 1960, begann die umfassende Sanierung der Gebäude, die bis Ende der 60er Jahre dauerte. Die Potsdamer Vereinbarungen wurden schließlich durch das Görlitzer Abkommen mit der DDR von 1950, den Warschauer Vertrag mit Deutschland von 1970 und das deutsch-polnische Grenzabkommen vom 14. November 1990 bestätigt. Die Vertreter der Weltmächte beschlossen, dass Polen Ober- und Niederschlesien und die östlich der Lausitzer Neiße liegenden Teile der Nieder- und Oberlausitz erhalten wird. Der Grenzfluss selbst war in Polen bis 1951 als Nissa bekannt. 1946 wurde das gesamte Gebiet der Ostlausitz Teil der Woiwodschaft Breslau. Die Potsdamer Abkommen waren ein ernsthafter Eingriff in die historische Kohärenz der Oberlausitz, insbesondere die Eingliederung von sog. Turoszowski Worek [Östliche Oberlausitz] 1945 in den Landkreis Görlitz, der der einzige Teil der sächsischen Oberlausitz im Anschluss an Polen war und früher zum Landkreis Zittau gehörte. Diese Maßnahme war politisch motiviert.

Die Einheiten der 7. Panzerdivision der 2. Polnischen Armee kamen Anfang Juni 1945 in der östlichen Oberlausitz an. Die Grenzüberwachung wurde von der Garnison der Grenzschutzarmee übernommen, der 1945 nach Lauban verlegt und 1946 in Lausitzer (sic!) Grenzschutzarmee und 1950 in die 8. Lausitzer Grenzschutzarmee umgewandelt, die bis 1991 bestand, dann in die Lausitzer Grenzschutzbrigade umgewandelt wurde.

Die polnische Bevölkerung ließ sich allmählich in der Ostlausitz nieder. In der ersten Nachkriegszeit lebten dort mehr Deutsche als Polen. Ein Beispiel ist die Beschäftigungsstruktur in den Laubanern Arbeitsstätten, wo die Polen Ende 1945 nur 1.109 von 5.747 Arbeitern ausmachten. Das Schicksal der einheimischen Bevölkerung in der östlichen Oberlausitz wurde bei der Entscheidung über die Durchführung einer Siedlungs-, Militär- und Zivilaktion besiegelt. Die Aussiedlung der Deutschen betraf auch die letzte slawische Sorbenurbevölkerung im Osten der Lausitzer Neiße. Die ankommenden Siedler waren hauptsächlich Bauern, Zwangsarbeiter, Häftlinge von Konzentrations- und Arbeitslagern. Die zweite Gruppe der Vertriebenen waren Repatriierte aus dem Osten und Deportierte aus Sibirien und Kasachstan. Die dritte Gruppe waren die Bewohner der überbevölkerten Woiwodschaften, die wirtschaftlich schwach waren, wie z. B. Lublin und Warschau. Eine weitere Gruppe waren polnische Auswanderer aus Jugoslawien, Rumänien, Deutschland, Frankreich und Belgien. In den Jahren 1945-1948 siedelten sich auch polnische überlebende Juden an. Ein großer Teil von ihnen wanderte jedoch nach 1948 nach Israel aus. Die letzte Gruppe der Siedler waren griechische und mazedonische Flüchtlinge nach der Niederlage der Demokratischen Armee Griechenlands während des Bürgerkriegs in Griechenland 1946-1949.

In der Oberlausitz der DDR, vor allem im ehemaligen sächsischen Teil der Region, glaubte man bis 1950, dass die Grenze zur Lausitzer Neiße als vorübergehend und dass Görlitz, wo rund 40 % der Bevölkerung aus der östlichen Oberlausitz stammte und Zgorzelec wieder ein einziger Organismus unter der ostdeutschen Verwaltung sein werden. Die Trennlinie, offiziell „Grenze des Friedens und der Freundschaft“ genannt, wurde streng bewacht und ihre illegale Überschreitung wurde streng bestraft.

Nach 1945 begann die polnische Verwaltung der östlichen Oberlausitz mit dem Aufbau der regionalen Identität ihrer Bewohner, neben der Schaffung der polnischen Nomenklatur für Landschaftselemente und menschliche Lebensräume sowie der bestehenden Infrastruktur, Propagandaaktivitäten und Organisation des kulturellen Lebens. Die Anfänge des zuletzt Genannten sind mit den Soldaten der 2. Polnischen Armee verbunden. Es gab viele Ideen und, wie es den Pionieren der Westterritorien gebührt, wurde das Programm „Wilder Westen“ ins Leben gerufen, gespielt von der Gruppe des 1946 gegründeten Theaters. Es wurde das Kulturzentrum namens „Osadnik“ in Lauban (sic!) eingerichtet. Die Zeit der Einsiedlung der Oberlausitz durch militärische Siedler zu dokumentieren, zu sammeln und auszustellen, wurde durch das 1975 unter Lubań gegründete Museum für militärische Siedlungen im historischen Gebäude des Rathauses geregelt. Seit den 80er Jahren sammelt das Museum Materialien zur Lokalgeschichte. Im Jahr 1994 wurde das Museum in ein Regionalmuseum umgewandelt. Quellenmaterial für die zitierten Informationen war unter anderem eine umfangreiche Ausgabe mit dem Titel Vademecum der Geschichte der Oberlausitz. Der einleitende Wortlaut ist schon interessant: „Unsere Oberlausitz“, die in der Einleitung der die Ausgabe umsetzenden Institution, dem Südwestlichen Forum der lokalen Selbstverwaltung „Grenzland“, die Ziele dieser Publikation definiert: „Wie kann die Regionalgeschichte im Kontext der polnischen Geschichte gelehrt werden“ und „Ziel des Projekts war es, den Prozess der Gestaltung der regionalen und kulturellen Identität der Bewohner der „polnischen” Oberlausitz zu unterstützen“. Es kann festgestellt werden, dass der Prozess der Konstruktion regionaler Identität mit dem Subtext der Rekonstruktion und Umsetzung von Elementen der polnischen Nationalgeschichte in die regionale Tradition seit 1945 kontinuierlich fortgesetzt wird, obwohl sich ihre Form parallel zu politischen und sozialen Veränderungen entwickelt.

  1. Versuch, der Lausitz eine materielle und administrative Form zu geben, d. h. Nachkriegskarten der Lausitz.

Am Ende des Zweiten Weltkriegs sahen die Sorben die Möglichkeit, ihren ethnischen Staat zu schaffen. Dieser Staat würde die Nieder- und Oberlausitz umfassen. Kurz nach Kriegsende erkannte das Lausitzer Nationalkomitee die Möglichkeit, politische und diplomatische Aktionen zu unterstützen, indem es eine Übersichtskarte und dann eine Reihe von Karten zu verschiedenen Themen herausgab. Die Unabhängigkeitstrends unter den Sorben und das Nationalbewusstsein wurden in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts lebendig. Nach der Niederlage des Zweiten Reiches 1918 entstand die Vision einer Abspaltung aus der deutschen Staatlichkeit. Sie sollte vom Lausitzer Nationalrat geleitet werden. Am Ende des Zweiten Weltkriegs fand eine nationale Erweckung unter den Sorben statt. Es ist interessant, dass der eigene Ausschuss an der Führung der polnischen Untergrundes die Sorben politisch unterstützt hat. Doch erst die Aussage von Joseph Stalin, dass jede slawische Nation das Recht auf Selbstbestimmung hat, weckte die Hoffnung der Sorben auf Unabhängigkeit. Deshalb wurde das Lausitzer Nationalkomitee am 9. Mai 1945 von Lausitzer Emigranten in Prag gegründet und hat unter Bezugnahme auf die Aktivitäten des Lausitzer Nationalrates am 1. Juli 1945 eine Denkschrift für Joseph Stalin, den Volkskommissiariat der UdSSR und andere sowjetische Behörden gesandt. In dieser Denkschrift forderte das Lausitzer Nationalkomitee, die Lausitz von Deutschland zu trennen oder die Lausitz an die Tschechoslowakei anzuschließen. Im Januar 1946 gründete das Lausitzer Nationalkomitee zusammen mit der „Domowina“ den Lausitzer Nationalrat. Aufgrund der unterschiedlichen Auffassungen zwischen der „pro-polnischen und pro-deutschen” Fraktion war die Wirksamkeit von Rat und Komitee jedoch gering. Es ist interessant, dass die polnischen Behörden „im Gegensatz zur Gesellschaft“ kein Interesse an diesem Aspekt gezeigt haben. Anfang 1946 schickten die sorbischen Organisationen Denkschriften an die Regierungen vieler Länder und an die Vereinten Nationen, die die oben genannte Kartensammlung enthielten.

Das Lausitzer Nationalkomitee sollte in der materiellen und administrativen Dimension durch Kartographie unterstützt werden, die zu einem propagandistischen und inhaltlichen Instrument bei der Konstruktion und Formalisierung der autonomen Existenz wurde, für die Lausitz gehalten wurde. Die erste Übersichtskarte im Maßstab 1:750 000 des tschechischen Militärkartographen Matej Semik wurde bereits in der ersten Hälfte des Jahres 1945 veröffentlicht. Semik benutzte spontane Vereinbarungen, hauptsächlich polnische, aber auch tschechische, einschließlich der polnisch-tschechoslowakischen Namenskommission, und führte seine eigenen Vorschläge ein, die zuweilen mit den Sorben vereinbart wurden. Die meisten Städte auf der Karte innerhalb der Lausitz haben zwei Namen, auf Sorbisch und Deutsch. Erwähnenswert an dieser Stelle ist das Lausitzer Grenzgebiet, das im Vergleich zur gesamten Deutschen Demokratischen Republik so groß war, dass es von der UdSSR nicht akzeptiert werden konnte. Einige Gebiete auf der Karte von Semik wurden seit Langem nicht mehr von Sorben bewohnt. Daher ist davon auszugehen, dass die Konstruktion der Karte auf einem „vereinfachten historischen Verlauf“ basiert.

Im Jahr 1946 wurden in Bautzen fünf Karten veröffentlicht, dem eine Proklamation des Lausitzer Nationalkomitees in französischer Sprache vorausging. In diesem Text verweist das Komitee auf 1.500 Jahre der negativen Auswirkungen der deutschen Abhängigkeit auf das sorbische Volk. Thematische Karten sollten beweisen, dass die Bestrebungen zur Schaffung eines unabhängigen Lausitzer Staates durch die Möglichkeiten seiner Erhaltung und Existenz unterstützt werden. Die Einführung war eine Karte von Lausitz im Maßstab 1:750.000 des tschechischen Kartographen Johanek, die von der „Domowina“ der Gedenkschrift an die Außenminister während des Treffens in Moskau 1947 beigefügt wurde. Sie stellt die historische und postulierte Grenze dar, die in Ostdeutschland teilweise reduziert wurde und auf der Lausitzer Neiße basiert, die Krzysztof Mazurski als „Akzeptanz des tatsächlichen Zustands des polnischen Territoriums, (…) nach 1945“ interpretiert. Es wurden hauptsächlich sorbische Namen und auf der polnischen Seite die polnische, sorbische und deutsche Form verwendet. Polnische Namen wurden im Mai 1945 von der polnischen Regierung eingeführt, jedoch in Anwesenheit der sowjetischen Militärverwaltung. Ein großer Teil der Zuteilungen aus dieser Zeit hielt nicht an.

Die zweite Karte war die International Communications des Ingenieurs Petr Johanek, der die gute Verkehrslage der Lausitz und das damit verbundene fehlende Risiko negativer Auswirkungen der Randlage demonstrierte.

Eine Ansammlung von Karten enthielt die Karte mit dem Titel Required Territory (erwartetes Gebiet). Die postulierte Grenze ist 6.242 km lang. Die Namen der Städte auf der polnischen Seite sind unterschiedlich, aber es werden keine deutschen Namen angegeben. Die zweitgrößte Karte heißt Colonisation de la Lusace, die von Dr. Jeskij-Johanek unterzeichnet wurde. Sie spiegelt den prozentualen Anteil der Sorben an der Bevölkerung wider. Die Daten basieren auf der Gemeindebevölkerung. Die Sorben dominieren (90-100 %) in der Oberlausitz von Bautzen bis Hoyerswerda und in der Niederlausitz um Cottbus. Städtische Toponyme im sorbischen oder deutschen ans Sorbische angepassten Wortlaut sind zahlreich, obwohl hier Abweichungen von bekannten dokumentarischen Aufzeichnungen beobachtet wurden. Eine weitere Karte, ebenfalls von Ingenieur Petr Johanek, trägt den Titel Transport Network und dokumentiert die Unterschiede in der Straßeninfrastruktur mit einer klaren Unterscheidung zwischen dem südlichen und südöstlichen Teil und dem Gebiet um Cottbus. Die Namensvergabe auf der Karte ist formbezogen nicht eindeutig. Das nächste Thema in der kartographischen Darstellung ist die Industriekarte, die die Dominanz des Braunkohlebergbaus und seine Verwendung bei der Herstellung von Briketts und Strom zeigt. Darüber hinaus wurden die Zentren der Keramik-, Textil- und Stahlmaschinenproduktion markiert. Die Lage der Industriestandorte ist ungleichmäßig und die schwächere Entwicklung liegt vor allem im nördlichen Teil der Niederlausitz. Die letzte thematische Karte ist der Landwirtschaft gewidmet und trägt den Titel Agriculture. Auch hier zeigt sich das Ungleichgewicht zwischen dem südöstlichen Teil der Lausitz und dem nördlichsten Teil des Landes.

Die Karte basiert auf statistischen Daten von 1938 und gliedert das landwirtschaftliche Gebiet in Lausitz und Nicht-Lausitz (deutsches Land).

Ein interessantes Beispiel für den Versuch, die Kartographie als „Instrument des direkten politischen Einflusses“ zu nutzen, sind die besagten Karten der Lausitz. Trotz des Mangels an Quellenmaterial für den Empfang der Karten durch die Adressaten sind die Karten ein Beweis für den Wunsch der Sorben nach Unabhängigkeit. Es ist davon auszugehen, dass diese historisch bedeutsamen Bestrebungen die Gewährung kultureller Autonomie an die Sorben in der Deutschen Demokratischen Republik beeinflusst haben. Der toponomastische Aspekt ist aus der Perspektive der Analyse einer Stichprobe von Konstruktion/Rekonstruktion der regionalen Identität interessant. Die Namen in der Lausitz sind in Fällen, die auf der Arbeit tschechischer Kartographen basieren, korrekt. Im polnischen Teil der Lausitz war es jedoch äußerst schwierig, den Wortlaut zu bestimmen, da die Namen der Städte noch nie ein polnisches Äquivalent hatten und die sorbischen Namen nicht bekannt waren oder nicht berücksichtigt wurden. In der Westlausitz wurden deutsche Namen nach der in der Tschechoslowakei angewandten Methode der phonetischen Bohemisierung sorbisiert.

Die Dominanz der Landwirtschaft bei der Generierung von lokalen und regionalen Einkommen im Vergleich zum in den Karten dargestellten Anteil der unterentwickelten und undifferenzierten Industrie ist ein Indiz für die langfristig vorsätzliche Vernachlässigung des Deutschen Reiches in der Wirtschaftspolitik gegenüber der Lausitz, insbesondere der Niederlausitz.

  1. Ortsnamen und Namen der Flüsse in der Ostlausitz im Jahr 1945 als Beispiel für die Konstruktion von materiellen und natürlichen Realitäten.

Nach dem Krieg unterstützten die meisten Sorben das Lausitzer Nationalkomitee. Obwohl nur wenige an die Entstehung einer unabhängigen Lausitz glaubten, waren die meisten der Ansicht, dass die Gründung einer Föderation mit der Tschechoslowakei oder der Anschluss an sie möglich sei. Die in Polen bestehende Vereinigung Prołuż forderte die Unabhängigkeit der Lausitz und sogar ihre Eingliederung in Polen. In der Lausitz gab es jedoch wenig Unterstützung für die Idee einer Union der Lausitz mit Polen. Es ist unklar, auf welcher Grundlage die Ostgrenze der Lausitz, wie auf den obigen Karten dargestellt, ermittelt wurde. Laut Studienergebnissen des toponomastischem Materials aus der Ostlausitz aus der Zeit vor dem 20. Jahrhundert geht der Stammbaum ihrer Bewohner auf die Niederlausitz zurück, und der ostlausitzische Dialekt selbst ist im Neuen Testament von Mikławš Jakubica von 1548 teilweise sichtbar. Tadeusz Lewaszkiewicz stellt die Bedeutung von zwei Karten dar: Lausitz und Łużica zur Erforschung der Geschichte der Kodifizierung von oberlausitzischen und niederlausitzischen Ortsnamen in Deutschland und Polen. Der Autor geht davon aus, dass diese Karten auf den frühesten Erkenntnissen der polnischen Verwaltung in den wiederhergestellten Gebieten basieren und die von den Kartenautoren eingeführte Namensvergabe das Ergebnis ihrer Erfindungen ist. Nur wenige Orte auf der Karte Lusatia verfügen über Ortsnamen, die in der sorbischen Sprachform dokumentiert sind: Krosno, Gubin, Brody, Zemer, Trjebule, Zarow, Zahań, Pribuz, Lesna, Zhoijelc (nur auf deutscher Seite). Ein Beispiel für eine künstliche Schöpfung ist der Ortsname Lesna, der auf Grundlage des deutschen Namens Marklissa eingeführt wurde. Auf der Karte Luzica von Semik wurde versucht, den Namen ein polnisches Grafikdesign zu verleihen. Tadeusz Lewaszkiewicz vermutet, dass Semik die Namensvorschläge der Kommission zur Festlegung von Ortsnamen und physiographischen Objekten, die sorbischen Räte des Lausitzer Nationalkomitees und seine eigenen Namensvorschläge verwendet hat. Erwähnenswert ist, dass die in der Kommission tätigen Sprachwissenschaftler, die später dem Innenministerium unterstellt waren, bis 1945 über 30.000 Namen von Städten, Dörfern, Bergen, Flüssen und anderen geografischen Objekten innerhalb der Grenzen Deutschlands polonisiert haben. Ihre Arbeit ist im 1951 veröffentlichten Wörterbuch enthalten. Die Namen von Städten, Dörfern und Objekten auf der Ostseite der Lausitzer Neiße wurden auf Grundlage deutscher Urkunden rekonstruiert oder oberflächlich polonisiert oder sogar erfunden. Künstliche Namen wurden geschaffen, aber sie bezogen sich auf deutsche Namen und änderten sich später häufig, obwohl die neuen Versionen der polnischen Namensgebungstradition nicht entsprachen. Tadeusz Lewaszkiewicz zitiert in seiner Arbeit den Begriff von Kazimierz Nitsch „Taufen“, der die Schaffung von künstlichen Konstruktionen für den täglichen Gebrauch bezeichnet. Der Autor gibt als Beispiel das Dorf Sonnenburg, das 1945 den Namen Słoneczno erhielt und später in Słońsk umgewandelt wurde, was so viel wie „salziger Ort“ bedeutet und nicht ein Ort, der mit der Sonne verbunden ist. Ein interessantes, aus heutiger Sicht, Problem war der deutsche Name des Flusses Queis. Es gab Varianten von Gwizd und Hwizda, bis polnische Sprachwissenschaftler den Namen Kwisa vorschlugen. Die Namen aus der Ostlausitz unterschieden sich daher auf der Karte der Ostlausitz im Rahmen der Lausitz, auf der Karte der Ostlausitz im Rahmen Polens sowie in ihrem Wortlaut und ihrer Schreibweise, wie sie von der Kommission für die Festlegung von Ortsnamen und physiographischen Objekten genehmigt wurden. Bei der Analyse aller Phänomene, die bei der Vergabe polnischer Namen im Bereich der östlichen Oberlausitz aufgetreten sind, kann man Fälle unterscheiden, in denen es keine späteren Änderungen gab (Krzystkowice), es gab Rechtschreib- und Lautänderungen bei polnischen Namen (Benów > Bieniów), es gab phonetische und morphologische Unterschiede oder nur morphologische Unterschiede in polnischen Namen (Borowsk > Borowe), phonetische oder phonetische und morphologische Polonisation deutscher Namen (Liebthal > Lubiatów), es gab einen Hinweis auf das slawische Segment des komplexen deutschen Namens (Grosslessen > Leśniów Wielki), war der fehlende Bedeutungszusammenhang mit dem deutschen Namen (Schoneich > Grabowiec [Eiche > Grab]), der Name des Ausdrucks wurde in ein einziges Wort umgewandelt (Bobrowa Góra > Bobrowice), die Struktur des Namens (mit Präposition) wurde in ein einziges Wort geändert (Trzebiszów nad Gwizdem > Trzebów) oder mit einem Adjektiv vom Namen des Flusses (Nowogród nad Bobrem > Nowogród Bobrzański), ein Teil des Namens wurde morphologisch verändert (Kunice Żarowskie > Kunice Żarskie), der Wortname wurde in einen Ausdruck geändert (Bukowiec > Bukowina Bobrzańska), oder schließlich wurde ein Teil des Namens geändert (Lipinki Śląskie > Lipinki Łużyckie).

Viele der 1945 veröffentlichten Namen und Karten wurden auf politische Bestellung der Verwaltungsbehörden oder Organisationen wie dem Lausitzer Nationalkomitee erstellt. Laut Forschern erklärten die meisten nach Kriegsende verbliebenen Einheimischen die Lausitzer Herkunft zur Vermeidung der Abschiebung, obwohl es in Wirklichkeit nur wenige hundert echte Lausitzer in der Ostlausitz gab.

  1. Lausitz in polnischsprachigen Publikationen – d. h. unsere und nicht-unsere Lausitz.

Paradoxerweise war die Tatsache, dass der östliche Teil der Ober- und Niederlausitz 1018 von Bolesław Chrobry beherrscht wurde, in der Nachkriegszeit nicht die Hauptquelle für das Interesse an der „Lausitz und dem dort lebenden slawischen Brudervolk“. Begleitet wurde sie von Publikationen, wie einer Sammlung von Artikeln mit dem aussagekräftigen Titel „Freiheit für die Lausitzer“ [Łużycom wolność]. Dies war ein Versuch, Landschaftsinformationen, Geschichte und Kultur der Lausitz zu präsentieren. Ziel dieser Publikation war es, zu versuchen, politische Postulate inhaltlich zu unterstützen. Das Recht der Sorben auf Selbstbestimmung sollte auch durch die Publikation mit dem Titel „Insel der Vergessenen“ [Wyspa Zapomnianych] nachgewiesen werden. Mit der Intensivierung der Umsetzung spezifischer politischer und sozialer Visionen sind ähnliche Ansichten jedoch praktisch verschwunden. Besser wurde es 1956, als im Zuge der Stärkung der Freundschaft mit der DDR das Lausitzer Thema wieder aufkam. Dies sind jedoch eher Zeitschriften, die folkloristische Kuriositäten aus der Westlausitz mit einem schüchternen Bezug auf ihre „slawische Herkunft“ präsentieren. Die Existenz eines Teils der Lausitz in Polen selbst wurde nicht offengelegt oder in irgendeiner Weise beschrieben. Polnische Einwohner der östlichen Oberlausitz erfuhren in offiziellen Medien, aber auch durch Bildungsprogramme, dass sie einfach Niederschlesier sind. Ein deutliches Beispiel für eine solche Konstruktion des Bildes regionaler Identität war die 1965 veröffentlichte „Gemeinsame Geographie“ [Geografia Powszechna], die die Lausitzer Herkunft der Grenzgebiete östlich der Lausitzer Neiße nicht erwähnt. Ein weiterer Beweis dafür, dass die Grenze zur DDR die Lausitz geteilt hat, war die Einschränkung des Touristenverkehrs, der ein Interesse an den Sehenswürdigkeiten der Nachbarschaft nach sich ziehen könnte. Der erste Reiseführer einschließlich des Bezirks Görlitz erschien 1966. In diesem Reiseführer wird die Verbindung zum slawischen Erbe nur unter Bezugnahme auf die historische Geschichte und die lokale Namensgebung erwähnt. Allgemeine Informationen über die Lausitz und die Sorben, wenn auch die ersten umfangreichen, erschienen in einer 1970 veröffentlichten DDR-Monographie. Auch hier wird auf den Seiten 431-432 ein Raumabschnitt als „ethnographisches Lausitzer Gebiet“ bezeichnet. Das Interesse an der Lausitz wächst seit den 70er Jahren, als beispielsweise die Regionallandschaftskommission PTTK in Breslau 1973 in Bogatynia eine Veranstaltung zum Thema Lausitz organisierte. Unter der Schirmherrschaft von PTTK haben Studien- und Popularisierungsaktivitäten begonnen, wie z. B. das Seminar „Lausitz“ 1979 mit einer Reise nach Bautzen, ein weiteres Seminar und eine Exkursion in den Jahren 1985 und 1987. 1988 fand in Jelenia Góra das Seminar „Volkskultur der Lausitz“ statt. Der Verlag „Śląsk“, der 1975 einen Reiseführer durch die südöstliche DDR unter Berücksichtigung der Lausitz herausgab, popularisierte das Lausitzer Thema. Dies waren die ersten Gelegenheiten für den polnischen Leser, sich mit dem Thema Lausitz vertraut zu machen. Allerdings gibt es Ungenauigkeiten in den Titeln der Publikationen selbst, wie z. B. die de-facto-Beschreibung der historischen Vielfalt der Region am Beispiel von Umgebindehäusern, bezeichnet als Lausitzer Bauweise, als niederschlesische Region. Diese Bemühungen waren jedoch zielgerichtet, da sie „neutrale toponyme Referenzen“ verwendeten, so dass die Verwendung des Namens „Lausitz“ im Titel keine potenzielle Bedrohung für die exemplarischen Beziehungen zwischen der Volksrepublik Polen und der DDR darstellte. In einer Publikation aus dem Jahr 1975 gibt es die erste Verwendung des vom Autor eingeführten Namens „Ostlausitz“ zur Bezeichnung des beschriebenen Gebietes. Im Jahr 1983, im dritten Band des Sudeten-Reiseführers, hatte der Leser erstmals die Möglichkeit, sich ein detailliertes, lokales Wissen über viele ostlausitzische Städte anzueignen. Aufgrund mangelnder Kontinuität, Quellenmaterial und wissenschaftlicher Traditionen sind Publikationen heute durch ein breites Themenspektrum gekennzeichnet. Es ist jedoch offensichtlich, dass die Lage der Ostlausitz auf der Karte selbst noch keine universellen Erkenntnisse hat und sowohl auf Vorkriegs-, als auch auf Nachkriegskarten und -quellen beruht, sowie Versuche unternommen werden, die räumliche Definition dieser Region neu zu definieren, wobei die Ostgrenze in späteren Publikationen unterschiedlich ist.

  1. Wort als Bezeichnung, d. h. Vergabe von symbolischen Bedeutungen und Verbindung mit der räumlichen Realität.

Die Namensvergabe ist eine Manifestation der Konstruktion einer bestimmten Realität. Je nachdem, wer der Urheber des Eigennamens mit den Gliedern Lausitz, Lausitzer usw. ist und seiner Motivation, ist der Zweck einer solchen Maßnahme und die Wirkung in Betracht zu ziehen, die sich generieren soll.

Dieser Punkt basiert auf dem Impuls und reichhaltigen Quellenmaterial von Dr. Iwona Żuraszek-Ryś von der Universität Zielona Góra und auf eigener Beobachtung und Analyse der verfügbaren Daten aus der Google-Suchmaschine.

Das Ausgangsglied ist der Begriff Lausitz. Das wichtigste Beispiel sind Toponyme, die die Dichotomie zwischen Nieder- und Oberlausitz definieren. Diese Kompositionen mit dem Unterscheidungsglied bezwecken die Differenzierung von zwei Regionen. Diese Aufteilung wird jedoch auf Toponyme wie Ostlausitz, Schlesische Oberlausitz oder Sächsische Lausitz erweitert. Ihre Aufgabe ist es, die Struktur der Gliederung zu vertiefen, d. h. zwischen kleineren Einheiten zu unterscheiden. Die Untersuchung des Identifikationsgrades mit bestimmten Begriffen würde es ermöglichen, zu analysieren, in wie weit diese Toponyme das Ergebnis alter historisch-politischer Prozesse und ihrer Wahrnehmung als solche und wie stark die heutige Determinante der Selbstwahrnehmung ist. Eine weitere Kategorie sind Chrematonyme, die verschiedene Funktionen erfüllen, z. B. Lokalisierung, d. h. Angabe des Vorkommens und der Aktivität (Hotel Łużyce in Lubań, Fußballverein Łużyce Lubań, Polnischer Verband der Posttaubenzüchter Niederlassung Lubań-Łużyce Abteilung Chmieleń, Familienschrebergärten „Łużyce“ in Zgorzelec und Lubań, Łużyce Beton Sp. z o.o.), Arbeitsgemeinschaft Łużyce in Zgorzelec, nicht mehr vorhandener Zug Łużyce von Węgliniec nach Krakau, Fernsehstation Łużyce mit Sitz in Bolesławiec, Woiwodschaftszeitung Nowe Łużyce, Sozialstiftung „Łużyce“ in Trójca, Verein der Oberlausitzer Freunde in Lubań, Titel von Buchpublikationen, z. B. „Geheimnisse von Lubań. Unbekannte Lausitz, nicht mehr vorhandener Luftwaffenstützpunkt der Polnischen Heimatarmee „Łużyce” von Janusz Skowroński). Begriffe mit der bewussten Nutzung des Gliedes Lausitz wurden und werden als Assoziationen geschaffen – Verweise auf die Geschichte der Lausitzer Nation, den Tätigkeitsbereich, Herkunft und Verbreitung sowie den Gegenstand oder den lokalen Charakter oder die Identifikation mit der Region. Sie sind zugleich auch Manifestationen, Botschaften von charakteristischer und informativer Bedeutung und konnotativer Absicht, Assoziationen mit der Kultur und Geschichte der Region hervorzurufen. Assoziationen mit der Lausitz haben eine direkte Standortbedingung.

Das zweithäufigste ist das Lexem Lausitzer, das ein Derivat des Eigennamens Lausitz ist. Der Begriff Lausitzer, den Samuel Linde erstmals im Wörterbuch als Lausitzer eintrug, wurde 1861 in der Form Lausitzer im sogenannten Vilnius-Wörterbuch vermerkt. Dieser Begriff bezieht sich auf Phänomene, die für die gesamte Lausitz charakteristisch sind, d. h. für „slawische“, „deutsche“ und „polnische“ Erscheinungen und hat in Polnisch unterschiedliche Bedeutungen (bezieht sich auf die Ostlausitz in Polen, Slawen in der Lausitz in Deutschland und die Region selbst in Deutschland), was inhaltliche Ungenauigkeiten nach sich ziehen kann. Der Begriff Lausitzer wird vor allem in Eigennamen verwendet. Es handelt sich um Anthroponyme – der Name Lausitzer, der interessanterweise in Polen nur 11 Mal vorkommt, darunter keiner in der Ostlausitz und das Ethnonym Lausitzer Serbe sowie Ortsnamen (Dąbrowa Łużycka, Kamienica nad Nysą Łużycką, Lipa Łużycka, Lipinki Łużyckie [alle im Landkreis Żary], Nawojów Łużycki [Landkreis Lubań], Osiek Łużycki [Landkreis Zgorzelec]). Diese Namen, die nach dem Zweiten Weltkrieg offiziell eingeführt wurden, sollten den Ort durch einen ethnischen Spitznamen beschreiben, aber sie sind auch Zeugnisse von Aktionen, die auf Propaganda, Manipulation und gezielte Instrumentalisierung abzielen. Im Nachkriegspolen ging es auch darum, die historische, ursprüngliche Zugehörigkeit des polnischen Gebiets zur slawischen Lausitz zu zeigen, die zur „Zähmung der fremden Realität“ führen sollte. (…) neuen Siedlern ein Gefühl des Trostes geben und sicherstellen, dass die Gebiete, in die sie gekommen sind, nicht fremd sind (…) Es ging (…) um einfachere Integration und schnellere Anpassung an neue Lebensbedingungen”. Weitere Arten von Eigennamen mit dem Begriff Lausitzer sind Feldnamen (Schlesisch-Lausitzer Tiefebene, Lausitzer Hügel), Hydronyme (Lausitzer Neiße), Urbonyme (Lausitzer Straße, Lausitzer Wohnsiedlung, Lausitzer-Platz),Chrematonyme mit Lokalisierungsfunktionen (Firmennamen [Lausitzer Apotheke {Tuplice, Zgorzelec, Żary}, Bank {Lausitzer Genossenschaftsbank in Lubań}, Hotels und Motels {Lubań, Żary}, Lausitzer Wirtshaus, Unternehmen {Lausitzer Basaltbergwerk „Księginki”, Lausitzer Pralinen, Lausitzer Sägewerk }, Geschäfte {Lausitzer Einkaufszentrum in Gubin und Lubań}], Institute, Zentren, Vereinigungen [Oberlausitzer Imkervereinigung, Lausitzer Verband zur umfassenden Förderung der Kultur, Lausitzer Kulturzentrum / Lausitzer Freilichtmuseum, Impet – Lausitzer Immobilienbörse, Lausitzer Wirtschaftskammer], Investitionen [Lausitzer Office Park in Gdynia, Lausitzer Passage in Krakau], Armeeeinheiten [Lausitzer Grenzschutzbrigade], medizinische Einrichtungen [Lausitzer Medizinzentrum {Lubań, Żary}], kulturelle, Sport-, Geschäftsveranstaltungen [Lausitzer Fest, Lausitz Tage, Lausitzer Jahrmarkt, Lausitzer Wandertage], Museen[Lausitzer Museum, Museum des Schlesisch-Lausitzer Grenzlandes], Schulen [Lausitzer Gymnasium, Lausitzer Hochschule für Geisteswissenschaften], Presse- und Buchverlage). Das Funktionieren solcher Namen im öffentlichen Raum „ist ein klares Signal der Gestaltung lokaler Identitäten, und ihre Namen werden zum Zeugnis dieser Prozesse“. Der dritthäufigste Begriff ist Lausitzer – ein Ethnonym, das sich auf die slawischen Einwohner der Lausitz bezieht. Diese Ethnonyme erscheinen in verschiedenen Arten von Namen: Anthroponyme (Nicknamen Lausitzer, Lausitzerin), Urbonymen (Lausitzer Straße), Chrematonyme (Zug Lausitzer auf der Strecke Węgliniec-Breslau, Gastronomiebetriebe Lausitzerin in Zgorzelec, Posen, Kraszewice, Sportverein Łużyczanka [Lausitzerin] in Lipinki Łużyckie und Kuźnica Grabowska, Band Gubińskie Łużyczanki [Lausitzerinnen aus Gubań]). Die Verwendung dieser Ethnonyme war und ist in erster Linie ortsbezogen.

Die analysierten Eigennamen mit den diskutierten Gliedern sind das Ergebnis der Dynamik von Kommunikationsprozessen innerhalb einer bestimmten Gemeinschaft und ihrer Notwendigkeit, Objekte, ihren Standort und sich selbst zu unterscheiden. Die Bestimmung des Raumes beeinflusst die Konstruktion und Bildung der Identität seiner Bewohner. Es ermöglicht Vereinfachungen bei der Interpretation der Welt und die Entstehung eines Gefühls der Zugehörigkeit zu einer Gruppe. Namen sind Zeugen dieser Prozesse. Es stellt sich heraus, dass das Bewusstsein für die historische Zugehörigkeit der Lausitz zu Polen und einem Teil Polens zur Lausitz zu einem bestimmten Zeitpunkt in der Geschichte der Lausitz „die Anzahl und Vielfalt der durch die analysierten Formen motivierten Eigennamen“ beeinflusst.

  1. Zusammenfassung.

Die Definierung des Begriffs „Polnische Oberlausitz“ und des Identitätsgefühls der hier lebenden Menschen ist ein kontinuierlicher Prozess, der zwischen Fiktion, Konstruktion und der Notwendigkeit, regionale Attribute zu vergeben, balanciert. Es war nicht die Absicht dieses Vortrags, einen dieser Prozesse zu bewerten, denn ein Bewertungsversuch selbst bei gründlicher Vertrautmachung mit den Besonderheiten dieser Region möglich ist. Jede der Formen der Beeinflussung der Beziehung zwischen dem Individuum und der Umgebung wird von einigen Prämissen bestimmt und unterliegt nur der subjektiven Bewertung des Analysierenden und der objektiven Analyse der Mechanismen und deren Auswirkungen. Es ist unbestritten, dass die Notwendigkeit der Identifizierung sowohl von den Behörden, staatlichen und nichtstaatlichen Institutionen und vielen anderen beteiligten Akteuren, vor allem aber mehr oder weniger bewusst als solche von den Bewohnern der Region selbst wahrgenommen wurde und wird. Die Frage der Identität in Bezug auf den östlichen Teil der Lausitz ist potenziell reichhaltig, aber ein unzureichend erforschter Realitätsbereich, der eine unbegrenzte Anzahl möglicher Themen verbirgt. Einwohner und lokale Akteure brauchen solche Erarbeitungen jedoch, denn das Bewusstsein, im Prozess zu sein, eröffnet die Perspektive für das Verständnis und die bewusste Wahl kognitiver Instrumente. Die „Polnische Oberlausitz” ist ein Ort, den es nicht gibt und der existiert. Der Umfang dieser Aussage beginnt mit historischen und statistischen Fakten und endet mit der Betonung ihrer Unterscheidungskraft. Es ist ungewiss, in welche Richtung sich die „Polnische Oberlausitz“ im sozialen Kontext entwickeln wird. Ihre scheinbare Abwesenheit ist aber auch ein Grund, über den vagen Status quo hinauszugehen, d. h. de facto zu festzustellen, dass das Reden über sie, die Analyse dessen, was wir wissen und was sie uns sagen, bereits eine Manifestation der mehr oder weniger realen Existenz einer solchen Realität ist, wenn auch nur im Bewusstsein der Betroffenen. Die Suche nach der eigenen Identität im Kleinformat ermöglicht eine souveräne und bewusste Mitgestaltung der Grundlagen der Zivilgesellschaft.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *