Reformacja na Śląsku – Reformation in Schlesien

Dr. Lars-Arne Dannenberg
Reformacja na Śląsku

Wykład na seminarium w Bad Flinsberg 18.-19.03.2017

Reformacja dotarła na Śląsk wyjątkowo wcześnie, w pewnym stopniu przeskakując Księstwo Saksonii, gdzie książę Jerzy jako nieubłagany przeciwnik Lutra pozostawał przy starej wierze.

Już w roku 1524 pastor Johannes Hess głosił kazania w nowej wierze w kościele św. Magdaleny we Wrocławiu. Hess, pochodzący z Norymbergi, studiował w Wittenberdze i przy tym też poznał Lutra. W roku 1523 został powołany na proboszcza kościoła św. Magdaleny przez wrocławską radę miejską.

Wrocław liczył około 20 000 mieszkańców i był zdecydowanie największym miastem Śląska.

Ale co właściwie oznacza Śląsk?

We wczesnych czasach nowożytnych Śląsk dzielił się na 15 księstw, cztery wyższe
państwa stanowe, kilka niższych państw stanowych i wiele majątków ziemskich duchownych i świeckich. Nominalnym władcą był król Czech. Co prawda był on w opozycji do pewnej liczby książąt z panującego rodu Piastów, którzy w XIV wieku ustąpili przywilejów koronie czeskiej. Na początku XVII wieku spadkobiercy Piastów rządzili już tylko w księstwach lennych Legnicy, Wołowa i Brzegu. W księstwie Oleśnicy rządzili panowie na Podiebradach, spadkobiercy króla czeskiego, Jerzego z Podiebradów, których w roku 1649 zastąpiła boczna
linia książąt wirtemberskich. W księstwach Jawora, Świdnicy, Głogowa, Opola, Raciborza i Opawy, które po wymarciu linii piastowskich przypadły czeskiej koronie, władzę sprawował bezpośrednio król czeski, reprezentowany przez namiestnika. Na śląskich sejmikach książęcych, odbywających się przeważnie we Wrocławiu, książęta mogli wspólnie z przedstawicielami stanów decydować o sprawach kraju z dużym zakresem autonomii.

Miało to wpływ również na rozpowszechnianie się wiary ewangelickiej.

Ale co właściwie oznacza reformacja?

Na fundamencie indywidualnego doświadczenia wiary Marcina Lutra i głębokich przekonań religijnych wywołała ona zasadniczą przemianę w życiu Kościoła, a potem również w polityce, społeczeństwie, sztuce i kulturze. Objęła wszystkie dziedziny życia i zmieniła codzienność ludzi.

Wkrótce te idee dotarły również do śląskich księstw. Książę Legnicy Fryderyk II (1480–1547) otrzymał pomoc przez swojego radcę dworu, Kaspara Schwenckfelda von Ossig (1490-1561), który na początku sympatyzował z Lutrem, ale potem wynikł między nimi spór o odmienne rozumienie Komunii. Schwenckfeld i jego zwolennicy byli prześladowani przez katolików równie mocno, jak przez luteranów i musieli opuścić Śląsk. Odrzucano też kalwinistów. Tylko w biskupstwie Nysy i w otoczeniu kapituł i klasztorów w księstwach dziedzicznych części ludności udało się pozostać przy starej wierze.

Ale ten rozwój oczywiście nie przebiegał bynajmniej tak bezkonfliktowo, jak
przedstawiono tutaj w telegraficznym skrócie.

W latach 80. XVI wieku, za panowania króla Rudolfa II (1552–1612) w hrabstwie Kłodzka i w Głogowie doszło do pierwszych prób powrotu do katolicyzmu. Te wczesne konflikty można było jednak jeszcze rozwiązać względnie pokojowo. Rudolf II nawet wskutek bratobójczych zatargów w śląskich państwach stanowych wydał nawet w roku 1609 „List majestatyczny”, w którym przyrzekał wyznawcom wiary augsburskiej swobodę jej wyznawania. Ów niepokoje trwały, aż doszło do eskalacji napięć w Czechach i na Śląsku, rozładowanych w drugiej defenestracji praskiej, która miała się stać bezpośrednim czynnikiem, wywołującym wojnę trzydziestoletnią. Regulacje „Listu majestatycznego” przestały obowiązywać, gdy śląskie państwa stanowe przyłączyły się do czeskiej opozycji stanowej i uznały nowego króla czeskiego, Fryderyka V Wittelsbacha (1596–1632). Jednak gdy cesarz Ferdynand II (1576–1637) zwyciężył w bitwie pod Białą Górą w roku 1621 i ponownie objął w posiadanie swoje tereny, niezwłocznie zaczął przywracać w Czechach i na Śląsku katolicyzm.

Wojna wywołała przemoc i nędzę w dużej części Europy, przy czym być może
najbardziej zajadle szalała na Śląsku. Okropności wojny przyniosły mieszkańcom Śląska traumatyczne przeżycia, które jeszcze długo pozostały w ludzkich umysłach.

Gdy nareszcie wojna się skończyła, Ślązacy nie mogli mimo to cieszyć się wolnością religijną, gdyż król czeski nie zaliczał ich do swoich państw stanowych. Ich kościoły (656) i szkoły zamknięto albo przekazano parafiom katolickim, pastorów i nauczycieli – ponad 500 duchownych – wygnano. Wielokrotnie próbowano za pomocą przymusu i represji nawrócić śląskich ewangelików z powrotem na starą wiarę, w czym szczególnie wyróżniali się jezuici. Mimo to ze śląskimi ewangelikami nie stało się tak, jak z ich czeskimi współwyznawcami, którzy musieli nawrócić się na starą wiarę albo opuścić ojczyznę. Na podstawie ustaleń traktatu westfalskiego zezwolono Ślązakom tylko na trzy kościoły, które mogli zbudować przed bramami Głogowa, Świdnicy i Jawora, w pewnym sensie na ziemi niczyjej, z nietrwałego materiału, tj. z drewna i gliny. Co prawda budowniczy Albrecht von Saebisch wzniósł za fasadą mury z kamienia i w ten sposób dwa kościoły oparły się czasowi. Powstały ogromne kościoły, które mogły pomieścić po kilka tysięcy wiernych. Dzisiaj oba zachowane
Kościoły Pokoju w Świdnicy i Jaworze są na liście światowego dziedzictwa kulturalnego UNESCO.

Te kościoły jednak zdecydowanie nie wystarczały. Jako, że Ślązacy mieli możliwość udziału w nabożeństwach w ewangelickich częściach kraju, wspólnoty kościelne całych wsi organizowały niedzielne i świąteczne pielgrzymki. Niekiedy przemierzały przy tym daleką drogę. Tak powstawały kościoły przygraniczne i kościoły schronienia, które niczym pas rozpościerały się wokół katolickich dziedzicznych księstw Śląska. W naszych poszukiwaniach znaleźliśmy prawie 200 takich kościołów przygranicznych i kościołów
schronienia, przy czym różnica polega na tym, że te pierwsze były gęsto zakładane od nowa przy samej granicy, a te drugie istniały już wcześniej, a teraz dawały schronienie wspólnotom ze Śląska.

Gdy w roku 1675 zmarł Jerzy Wilhelm I, ostatni panujący książę z dynastii Piastów śląskich, także ostatnie pozostałe księstwa ewangelickie: Legnica, Wołów i Brzeg przypadły czeskiej koronie, która stopniowo przywracała tutaj katolicyzm, obsadzając wakaty proboszczów rzymskokatolickimi księżmi.

Wspólnie przeżywane przykrości, wspólne pielgrzymki pomagały śląskim
ewangelikom w zachowaniu ich wiary. Prawie dwie trzecie ludności Dolnego Śląska pozostały przy wierze ewangelickiej. Tylko na późniejszym Górnym Śląsku, gdzie był do dyspozycji tylko kościół w Kluczborku, Habsburgom udało się nawrócić prawie całą ludność na katolicyzm. Odsetek ewangelików wśród ludności wynosił tutaj najwyżej ok. 10%. Do roku 1945 te proporcje wyznaniowe niewiele się zmieniły.

Król Szwecji Karol XII jako skuteczny dowódca wojsk i protestant uznał się za przywódcę ewangelickiego ugrupowania w Europie i sam siebie uważał za obrońcę wiary ewangelickiej. Po podbiciu Saksonii w czasie Wielkiej Wojny Północnej udało mu się w tzw. ugodzie altransztadzkiej z roku 1706 skłonić cesarza do ustępstw i zobowiązać go do zwrotu 25 kościołów w księstwach Legnicy, Wołowa i Brzegu oraz do budowy kolejnych kościołów.
Kilka miast ubiegało się o budowę takiego kościoła. W końcu z łaski cesarza przywilej wzniesienia kościoła otrzymały miejscowości: Żagań, Jelenia Góra, Kamienna Góra, Milicz, Kożuchów i Cieszyn.

Tymczasem Księstwo Pruskie w unii z Elektoratem Brandenburskim przygotowywało się do objęcia dominującej pozycji wśród niemieckich landów. W czasie trzech wojen śląskich król Fryderyk II podbił kraj Habsburgów z wyjątkiem okolic Cieszyna, które zostały przy Austrii.

Śląscy ewangelicy czcili Fryderyka II jako wyzwoliciela – wszak od teraz znowu było możliwe nieskrępowane sprawowanie nabożeństw ewangelickich. Nie zarządził on jednak zwrotu kościołów, a zamiast tego zezwolił na budowę domów modlitwy. W ciągu paru lat powstało aż 200 takich budynków z muru pruskiego, budowanych według określonego schematu. Tutaj, w Świeradowie, też znajdował się taki dom modlitwy.

Król Fryderyk Wilhelm III (1797-1840) w roku 1817 zarządził zjednoczenie parafii luterańskich i reformowanych w swoim królestwie w jeden wspólny Kościół. Powstał przy tym ewangelicko-unijny Kościół Prus, który jednoczył w Prusach ewangelickie tradycje luteranów i chrześcijan zreformowanych. Te starania wokół zjednoczenia spotkały się z oporem zwłaszcza na terenach Królestwa Saksonii, które znalazły się pod władzą Prus w roku 1815 na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego. Na przykład północno-wschodnia część Górnych Łużyc została administracyjnie przyłączona do Śląska. Wielu mieszkańców, wśród nich Łużyczan, wyjeżdżało stąd do Ameryki czy nawet do Australii, gdzie jako staroluteranie praktykowali tę wiarę, którą z sobą przywieźli.

Wreszcie pod koniec II wojny światowej w 1945 roku wskutek masowych migracji ponownie doszło do przesunięć etnicznych i religijnych… Nowa granica została ustanowiona wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej. Tym samym również Śląsk przypadł utworzonej wtedy pod sztandarem komunizmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Od roku 1945 Polska jest krajem w dużym stopniu jednolitym etnicznie i wyznaniowo. 86% Polaków należy do Kościoła rzymskokatolickiego. Protestanci (0,2%) stanowią zaledwie niewielką mniejszość. Największym Kościołem protestanckim jest Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce. Jego nazwa odwołuje się do „Wyznania Augsburskiego” jako podstawowej księgi wyznaniowej luteranów. Sześć diecezji skupia 131 parafii, które prowadzą wiele stacji diakonijnych. Głównym kościołem i siedzibą biskupa jest Kościół Św.
Trójcy w Warszawie.

Mniejsze wspólnoty protestanckie to Kościół Ewangelicko-Reformowany, kontynuujący dziedzictwo polskiego kalwinizmu, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny i Kościół Chrześcijan Baptystów. Poza tym w ostatnich latach powstało wiele ewangelikalnych wspólnot zielonoświątkowców.

Dr. Lars-Arne Dannenberg
Reformation in Schlesien

Die Reformation erreichte Schlesien gewissermaßen durch Überspringen des
Herzogtums Sachsen, wo Herzog Georg als unerbitterlicher Gegner Luthers am alten Glauben festhielt, außerordentlich früh.
Schon 1524 predigte der Pfarrer Johannes Heß in neuem Glauben an der
Magdalenenkirche in Breslau. Der aus Nürnberg stammende Heß hatte in Wittenberg studiert und dabei auch Luther kennengelernt. 1523 war er vom Breslauer Rat an die Magdalenenkirche berufen worden.
Breslau war mit etwa 20.000 Einwohnern die mit Abstand größte Stadt Schlesiens.
Aber was heißt eigentlich Schlesien?
In der frühen Neuzeit gliederte sich Schlesien in 15 Herzogtümer, vier freie
Standesherrschaften, mehrere Minderstandesherrschaften sowie zahlreiche geistliche und weltliche Grundherrschaften. Nomineller Landesherr war der König von Böhmen. Allerdings stand dieser einer Anzahl von Herzögen aus dem Herrschergeschlecht der Piasten gegenüber, deren Vorfahren sich im 14. Jahrhundert der böhmischen Krone unterstellt hatten. Zu Beginn des 17. Jahrhunderts regierten piastische Nachkommen allerdings nur noch in den
Lehnsfürstentümern Liegnitz (Legnica), Wohlau (Wolów) und Brieg (Brzeg). Im Fürstentum Oels (Oleśnica) regierten die Herren von Podiebrad, Nachkommen des böhmischen Königs Georg von Podiebrad, denen 1649 eine Nebenlinie der Herzöge von Württemberg nachfolgte. In den Fürstentümern Jauer (Jawor), Schweidnitz (Świdnica), Glogau (Głogów), Oppeln (Opole), Ratibor (Racibórz) und Troppau (Opava), die nach dem Aussterben piastischer Linien an die böhmische Krone gefallen waren, übte der böhmische König die direkte Landesherrschaft aus, vertreten durch einen Landeshauptmann. Auf den schlesischen Fürstentagen, die meist in Breslau stattfanden, konnten die Herzöge gemeinsam mit den Ständevertretern weitgehend autonom über die Belange des Landes entscheiden. Das hatte auch Auswirkungen auf die Ausbreitung des evangelischen Glaubens. Was bedeutet aber Reformation eigentlich?

Gegründet auf der individuellen Glaubenserfahrung Martin Luthers und tiefen
religiösen Überzeugungen bewirkte sie einen grundlegenden Wandel im kirchlichen Leben und dann auch in Politik und Gesellschaft, in Kunst und Kultur. Sie erfasste alle Lebensbereiche und veränderte den Alltag der Menschen.

Bald erreichten die Ideen auch die Fürstentümer Schlesiens. Herzog Friedrich II. von Liegnitz (1480–1547) erhielt Hilfe durch seinen Hofrat Caspar Schwenckfeld von Ossig (1490-1561), der anfangs mit Luther sympathisierte, dann aber über ein unterschiedliches Abendmahlsverständnis mit ihm in Streit geriet. Schwenckfeld und seine Anhänger wurden von Katholiken und Lutheranern gleichermaßen verfolgt und mussten Schlesien verlassen.
Auch die Calvinisten wurden abgelehnt. Nur im Bischofsland Neiße sowie im Umfeld der Stifte und Klöster in den Erbfürstentümern gelang es Teile der Bevölkerung beim alten Glauben zu halten.

Aber natürlich verlief diese Entwicklung bei weitem nicht so konfliktfrei, wie hier im Zeitraffer dargestellt.

In den 1580er Jahren kam es unter König Rudolf II. (1552–1612) in der Grafschaft
Glatz (Kłodzko) und in Glogau zu ersten Versuchen einer Rekatholisierung. Doch konnten diese frühen Konflikte noch relativ friedlich beigelegt werden, bis Rudolf II. sogar aufgrund einem Bruderzwist den schlesischen Ständen 1609 einen „Majestätsbrief“ ausstellte, der den Angehörigen der Augsburger Konfession die freie Ausübung ihres Glaubens zusicherte. Doch gärte es weiter, bis die Spannungen in Böhmen und Schlesien eskalierten und im Zweiten
Prager Fenstersturz entluden, der zum Auslöser des Dreißigjährigen Krieges werden sollte. Die Regelungen des Majestätsbriefs wurden aufgehoben, als die schlesischen Stände sich der Ständeopposition in Böhmen anschlossen und sich zum neuen böhmischen König Friedrich von der Pfalz (1596–1632) bekannten. Nachdem aber Kaiser Ferdinand II. (1576–1637) 1621 in der Schlacht am Weißen Berg gesiegt und seine Länder wieder in Besitz genommen hatte, begann er umgehend mit der Rekatholisierung Böhmens und Schlesiens.

Der Krieg überzog weite Teile Europas mit Gewalt und Elend, wobei er vielleicht am heftigsten in Schlesien wütete. Die Gräuel des Krieges bescherten den Bewohnern Schlesiens traumatische Erlebnisse, die noch lange in den Köpfen der Menschen nachhallten.

Als der Krieg endlich aus war, kamen die Schlesier dennoch nicht in den Genuss der Religionsfreiheit, da der König von Böhmen sie nicht zu den Reichsständen zählte. Ihre Kirchen (656) und Schulen wurden geschlossen bzw. katholischen Gemeinden übergeben, die Pfarrer und Schulmeister vertrieben, mehr als 500 Geistliche. Vielfach wurde versucht, mit Zwang und Repressalien die evangelischen Schlesier zum alten Glauben zurückzuführen, wobei sich die Jesuiten besonders hervortaten. Dennoch erging es den evangelischen Schlesiern nicht wie ihren böhmischen Glaubensgenossen, die entweder zum alten Glauben konvertieren oder ihre Heimat verlassen mussten. Den Schlesiern wurde aufgrund der Bestimmungen des Westfälischen Friedens lediglich drei Kirchen zugestanden, die vor den Toren der Städte Glogau, Schweidnitz und Jauer, gewissermaßen im rechtsfreien Raum, und aus vergänglichem Material, aus Holz und Lehm erbaut werden durften. Baumeister Albrecht von Saebisch freilich zog hinter dem Fachwerk steinerne Mauern hoch, so überdauerten zwei Kirchen die Zeit. Es entstanden riesige Kirchen mit einem Fassungsvermögen mehrerer tausend Gottesdienstbesucher. Heute gehören die beiden erhaltenen Friedenskirchen von Schweidnitz und Jauer zum UNESCO-Weltkulturerbe.

Aber diese Kirchen reichten bei weitem nicht aus. Da die Schlesier jedoch die Möglichkeit hatten, die Gottesdienste in evangelischen Landesteilen zu besuchen, unternahmen die Kirchgemeinden ganzer Dörfer an den Sonn- und Feiertagen sog. Kirchfahrten. Sie nahmen dafür mitunter weite Wege in Kauf. So entstanden die Grenz- und Zufluchtskirchen, die sich wie ein Gürtel um die katholischen Erbfürstentümer Schlesiens legten. Unsere Recherchen ergaben knapp 200 solcher Grenz- und Zufluchtskirchen, wobei die Unterscheidung einerseits in den bereits vorhandenen Kirchen liegt, die nunmehr den Gemeinden Zuflucht boten, andererseits dicht an der Grenze neu errichtet wurden.

Als 1675 mit Georg Wilhelm I. der letzte regierende Fürst aus dem Haus der schlesischen Piasten starb, fielen auch die letzten verbliebenen evangelischen Herzogtümer Liegnitz, Wohlau und Brieg an die böhmische Krone, die hier allmählich eine Rekatholisierung durchsetzte, indem sie freiwerdende Pfarrstellen mit römisch-katholischen Pfarrern besetzte. Das gemeinsam durchstandene Leid, die Kirchfahrten halfen den evangelischen Schlesiern bei der Bewahrung ihres Glaubens. Nahezu zwei Drittel der Bevölkerung Niederschlesiens blieb beim evangelischen Glauben. Nur im späteren Oberschlesien, wo lediglich die Kirche von Kreuzburg zur Verfügung stand, gelang den Habsburgern eine nahezu vollständige Rekatholisierung der Bevölkerung. Der evangelische Bevölkerungsanteil betrug hier höchstens noch etwa 10 Prozent betrug. An diesen konfessionellen Verhältnissen änderte sich bis 1945 nur wenig.

Der schwedische König Karl XII. hatte sich als erfolgreicher Kriegsmann und
Protestant an die Spitze der evangelischen Gruppierung innerhalb Europas gestellt und sah sich selbst als Verteidiger des evangelischen Glaubens. Als er Sachsen während des Nordischen Krieges besetzte, gelang es ihm in der sog. Altranstädter Konvention 1706, den Kaiser zu Zugeständnissen zu bewegen und zur Rückgabe von 25 Kirchen in den Herzogtümern Liegnitz, Wohlau und Brieg sowie zum Bau weiterer Kirchen zu verpflichten. Mehrere Städte bewarben sich um den Bau einer solchen Kirche. Schließlich erhielten die Orte Sagan (Zagan), Hirschberg (Jelena Góra) , Landeshut (Kamienna Góra), Militsch (Milicz) und Freystadt (Kożuchów) sowie Teschen (Cieszyn) das Privileg aus Gnaden des
Kaisers eine Kirche zu erbauen.

Inzwischen schickte sich Brandenburg-Preußen an, zur vorherrschenden Macht unterden deutschen Ländern zu werden. Unter König Friedrich II. wurde in den drei Schlesischen Kriegen das Land von den Habsburgern erobert, bis auf einen kleinen Rest um Teschen, der bei Österreich blieb.

Die evangelischen Schlesier feierten Friedrich II. als Befreier, war doch nunmehr die Abhaltung evangelischer Gottesdienste wieder ungehindert möglich. Er verfügte jedoch nicht die Rückgabe der Kirchen, sondern gestattete stattdessen den Bau von Bethäusern. Innerhalb weniger Jahre entstanden rund 200 dieser nach einem bestimmten Schema errichteten Fachwerkbauten. Auch hier in Flinsberg befand sich eine solche Bethauskirche.

König Friedrich Wilhelm III. (1797-1840) ordnete 1817 die Vereinigung von lutherischen und reformierten Gemeinden seines Königreichs in einer gemeinsamen Kirche an. Damit entstand die unierte Staatskirche Preußens, die evangelischen Traditionen der Lutheraner und der Reformierten in Preußen vereinte. Insbesondere in den 1815 aufgrund der Beschlüsse des Wiener Kongresses an Preußen gefallenen Gebieten des Königreichs Sachsen stießen diese Vereinigungsbemühungen auf Widerstand. So war der nordöstliche Teil der Oberlausitz verwaltungstechnisch Schlesien angegliedert worden. Hier wanderten zahlreiche Einwohner, darunter zahlreiche Sorben, nach Amerika oder auch nach Australien aus, wo sie als Altlutheraner ihren hergebrachten Glaubten lebten.

Schließlich kam es am Ende des Zweiten Weltkrieges 1945 aufgrund des gewaltigen Bevölkerungsaustauschs erneut zu ethnischen und religiösen Verschiebungen … Die neue Grenze wurde entlang von Oder und Lausitzer Neiße gezogen. Damit gelangte auch Schlesien an die damals unter kommunistischen Vorzeichen gegründete Volksrepublik Polen.
Polen ist seit 1945 ein ethnisch und konfessionell weitgehend homogenes Land. 86 Prozent der Polen gehören der römisch-katholischen Kirche an. Die Protestanten bilden mit 0,2 Prozent nur eine kleine Minderheit. Die größte ihrer Kirche ist die Evangelisch- Augsburgische Kirche in Polen. Ihr Name bezieht sich auf die Confessio Augustana als grundlegender Bekenntnisschrift der Lutheraner. In sechs Diözesen sind 131 Kirchgemeinden zusammengefasst, die zahlreiche Diakoniestationen betreiben. Haupt- und Bischofskirche ist die Dreifaltigkeitskirche in Warschau.

Kleinere protestantische Gemeinschaften sind die Evangelisch-Reformierte Kirche, die das Erbe der polnischen Calvinisten weiterführt, die Evangelisch-Methodistische Kirche und der Christlich Baptistische Bund. In den letzten Jahren haben sich darüber hinaus zahlreiche
evangelikale Pfingstgemeinden gebildet.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *