Deutsche Minderheit

Emilia Strzałek
Das Miteinanderteilen des Raumes, der Kultur und der Sprache:
Polen, Schlesier und Deutsche in Oppelner Schlesien

1. Offiziell über die Deutsche Minderheit in Polen (aus: www.wikipedia.de)
Die Deutsche Minderheit in Polen ist eine seit 1991 anerkannte nationale Minderheit in Polen, deren Rechte durch die Verfassung der Republik Polen garantiert sind. Das Siedlungsgebiet dieser Deutschen liegt überwiegend in Oberschlesien zwischen den Städten Opole (deutsch Oppeln, schlesisch Uppeln) und Katowice (deutsch Kattowitz, schlesisch Katowicy). Dort stellen sie in mehreren Gemeinden 20 bis 50 Prozent der Bevölkerung, das Zentrum mit den meisten Angehörigen der Minderheit liegt in der Woiwodschaft Opole. Die
deutsche Sprache ist dort und in der Woiwodschaft Schlesien verbreitet, allerdings ist nirgendwo in Polen Deutsch eine Sprache der Alltagskommunikation. Die überwiegende Haus- oder Familiensprache (Umgangssprache) der deutschen Minderheit in Oberschlesien ist die schlesische Sprache.

Die deutsche Minderheit tritt mit einem Wahlkomitee bei Wahlen an und ist in der Politik und in den Verwaltungen vertreten. In den Gemeinden mit mindestens 20 Prozent deutscher Bevölkerung ist Deutsch zweite Amtssprache und die Ortsnamen werden in Deutsch angegeben.

2. Meine Erfahrungen.
Ich fühle mich nicht kompetent, hier einen Vortrag über die Geschichte und
Gegenwart der Deutschen Minderheit zu halten. Was ich Ihnen erzählen kann, sind meine persönlichen Erlebnisse – als Mitglied der DM. Andererseits hilft mir die räumliche sowie zeitliche Distanz, gewisse Prozesse in Ruhe zu beobachten und einzuschätzen… Hier einige Einblicke in meine Sichtweise der Entwicklung der DM in Oppelner Schlesien. Genauer gesagt, in meinem Heimatort Stubendorf/Izbicko.

Als das Jahr, wo in meinem Bewusstsein die DM tatsächlich anwesend wurde, müsste ich 1990 nennen. Zum ersten mal verbrachte ich damals die Winterferien bei meiner Oma in Stubendorf/Izbicko. Einmal die Woche lud der dortige Pfarrer seine Gemeindemitglieder in den Saal ein, in dem bis dahin der Religionsunterricht stattfand und strahlte auf einem großen
Fernsehapparat den Film „Sissi“ aus. Meine Oma erzählte mir, dass es beim Pfarrer jede Woche einen anderen Film gibt, immer auf Deutsch. Die meisten Zuschauer waren im Alter meiner Oma, doch viele von ihnen brachten tatsächlich ihre Enkel mit.

Es war das Jahr 1991. Herr Kotulla, den alle im Dorf als den Ortaktivisten kannten, ging von Haus zu Haus und sammelte Unterschriften. Er erklärte, dass das für die neue Ordnung wichtig ist, damit die hiesigen Deutschen wieder als solche gelten konnten. So begann es. Bald bekamen wir die Mitgliederausweise der Deutschen Minderheit in Polen.

Im selben Jahr teilte der Pfarrer an einem Sonntag mit, dass alle Kinder, die es
möchten, einmal die Woche (ich glaube, es waren die Donnerstage) in den neuen Raum an der Pfarrei eingeladen werden, um dort deutsche Lieder und Gedichte zu lernen. Natürlich verordnete meine Oma, ich soll hin. Schnell stellte ich fest, dass offensichtlich alle Omas im Dorf dasselbe verordnet hatten. So wurden die „Treffen im Begegnungsraum“ donnerstags neben den Kindergottesdiensten (Schulmessen) an den Mittwochen, zum selbstverständlichen Punkt im Wochenplan der meisten Dorfkinder. Wir bekamen kleine, gelbe Bücher, auf denen „Kinderlieder“ stand. „Alle Vögel sind schon da“, „Der Kuckuck und der Esel“, „Ein Männlein steht im Walde“ – waren nur einige der vielen Lieder, die wir jede Woche sangen.

Dann gab’s die Auftritte. Wir bekamen extra Kleidung dafür: Zuerst rote Kragen und bunte Röcke, dann „richtige“ Trachten: rote, lange Kleider und bunte Schürzen. Auftritte gab es zu jeder Gelegenheit: Oma- und Opatag, Muttertag, Nikolaus, Besuche wichtiger Menschen, Festivitäten in den Nachbardörfern.

Immer bekamen wir was Süßes oder ein kleines Geschenk für unsere Mühen. Im Nachhinein muss ich sagen, dass ich doch froh bin, all diese Lieder und Gedichte mal gelernt zu haben (für die Auftritte mussten wir alle Strophen auswendig kennen…). Als ich angefangen habe, in der Görlitzer Grundschule zu arbeiten, waren besonders Kinderlieder sowie Weihnachtslieder gefragt.

Immer wieder wurden wir zu kleinen Ausflügen eingeladen. Ich erinnere mich
besonders an den Ausflug in das Eulengebirge. Zwar wurde weder unterwegs noch vor Ort irgendetwas von der deutschen Kultur oder der deutschen Sprache erwähnt, doch betont wurde mehrmals, dass dies von der Deutschen Minderheit organisiert wurde. Unser Dorfpfarrer, genau wie die Pfarrer der Nachbargemeinden, kam der Entwicklung entgegen: Schnell gab es auch bei uns im Dorf jede zweite Woche einen Gottesdienst (Hl. Messe) auf Deutsch. Im Oktober wurde jeden Donnerstag die Rosenkranz-Andacht auf Deutsch durchgeführt und im Mai die Maria-Andachten, ebenfalls donnerstags. Überdies lud der Pfarrer alle Interessierten zum Deutschkurs ein, den er selber durchführte. Meine Mutter nahm gerne teil daran, sie sah dort vor allem eine sehr gute Möglichkeit, neue Menschen kennen zu lernen.

Seit Jahren gibt es am 3. Samstag im September eine besondere Pilgerfahrt: Pilgerfahrt der Nationen nach Zlate Hory (Tschechien). Dort treffen sich Gläubige aus Deutschland, Polen und Tschechien und feiern eine dreisprachige Hl. Messe sowie eine dreisprachige Andacht. Man trifft sowohl die Aktivisten verschiedener Organisationen (nicht nur der Deutschen Minderheit), als auch Verwandte und Freunde aus etwas weiter entfernten Pfarrgemeinden (z.B. auch der Woiwodschaft Schlesien).

Was für mich besonders wichtig war und immer noch ist, ist die Tatsache, dass wir an der Schule Deutsch lernen konnten. Für mich galt es ab der 4. Klasse, ansonsten hat man damit schon in Kindergärten angefangen. Das beste an der Sache war aber, dass unsere Deutschlehrer aus Deutschland „importiert wurden“. So unterrichtete uns zuerst Frau Boysen, die zwar zuerst kein Wort Polnisch verstand, aber eine hervorragende Rangehensweise zu uns, Kindern, hatte und uns so auf ihre ganz natürliche Art vieles von der Sprache beibrachte.
Dann gab es noch den Herrn Benz, der ebenfalls aus Deutschland kam und noch langsamer Polnisch lernte, was wieder für und durchaus von Vorteil war.

Eine wichtige Rolle spielte für die Minderheit auch unsere Gräfin. So nannten wir sie: Gräfin Margrit v. Strachwitz wurde 1925 in Stubedorf/Izbicko geboren. Wie viele anderen, musste sie 1944 flüchten und durfte in den 1990er Jahren wieder in die Heimat. Sie kam mehrmals im Jahr zu uns, immer wohnte sie in der Pfarrei. Mit dem Fahrrad besuchte sie zuerst diejenigen in der Gegend, die sie noch von ihrer Zeit im Dorf kannte. Ansonsten nahm sie an den wichtigsten Festivitäten der Gegend teil (700 Jahre von Stubendorf/Izbicko, Eröffnung/Einsegnung des Schlosses Groß Stein/Kamień Śląski…) und kam immer mehr mit den „einfachen“ Dorfbewohnern in Kontakt. So besorgte sie den Älteren Medikamente in Deutschland, den Studierenden die notwendigen Lektüre und den Schulbibliotheken – schöne, bunte Atlanten und Geschichtenbücher, so dass die Schülerinnen und Schüler nebenbei auch
vieles von der deutschen Sprache lernen konnten. Heute ist die Gräfin 92 und kommt nicht mehr zu uns. Immer wieder ruft sie aber an und fragt jedes mal, was sie noch für die Dorfbewohner machen kann.

Anfang der 90er Jahre stand in Oppeln/Opole beim Vizekonsulat jeden Morgen eine lange Schlange. Viele wollten ihre Deutsche Staatsangehörigkeit bewiesen und schriftlich bestätigt haben. Damals machten es Ältere aus Überzeugung und jüngere, um in Deutschland arbeiten zu dürfen. Laut Angaben des Vizekonsulats, wurden in den 90er Jahren gerade dort weltweit die meisten Anträge auf Anerkennung der Deutschen Staatsbürgerschaft gestellt und auch die meisten deutschen Pässe außerhalb Deutschlands ausgestellt. Heute sieht der Alltag der Deutschen Minderheit etwas anders aus.

Kinder können schon im Kindergarten intensiv Deutsch lernen (4 Wochenstunden). In den Schulen, die in den Minderheitengebieten stehen (mind. 20% der Bevölkerung sind Deutsche), wird zwar Englisch als Fremdsprache unterrichtet, doch auch Deutsch im Umfang von 3-6 Wochenstunden. Außerdem gibt es in jeder Bildungsetappe einen jährlichen Kurs der Geschichte und Kultur Deutschlands.

Überdies nutzen viele Ortsgruppen die Angebote des Deutsch-Polnischen Jugendwerks und anderer Organisationen: Nacht der Märchen, Ferienreisen, Jugendbegegnungen… Auch werden Fußballschulen für Kinder gegründet, bei denen Deutsch die Kommunikationssprache ist und, die sehr beliebt sind bei Schulkindern.

Es sind mehrere Schulen entstanden, die von den einzelnen Vereinen der Deutschen Minderheit verwaltet werden, z.B. in Raschau/Raszowa oder Goslawitz/Gosławice. Kommunen/Gemeindeämter (Urzędy Gminy), in denen deutschstämmige Bevölkerung lebt, sind dazu verpflichtet, mindestens eine Person anzustellen, die imstande ist, Interessenten auf Deutsch zu bedienen. Auch die Beschilderung dieser Ämter muss zweisprachig sein.

Nach wie vor gibt es viele Ortschaften mit zweisprachigen Ortsschildern. Anfangs führte das zu zahlreichen Irritationen, denn diejenigen, die noch in ihrer Kindheit ihre Nachbardörfer auf Deutsch genannt hatten, erinnern sich an die Namen der Nazi-Zeit, die heute nicht mehr verwendet werden. So wollten z.B. die Bewohner von Kroschnitz/Krośnica ihr Dorf wieder „Auendorf“ nennen können, was aber nicht so auffallen würde, wie der Name „Hitlersee“ von Turawa. Leider werden diese zweisprachigen Schilder häufig beschädigt,
bemalt oder zugeklebt. Rechtsradikale Bewegungen, die offensichtlich nicht wissen, dass in ganz Europa auf Grenz- oder Minderheitengebieten zweisprachige Ortsschilder stehen (z.B. Deutsch-Sorbisch in der Lausitz), sehen darin eine Gefahr und versuchen, die deutschen Namen zu vernichten. Regelmäßig werden dann von den Straßenverwaltern Wasch-Aktionen
organisiert. Manche lokalen Politiker machen dies aus Eigeninitiative im Wahlkampf.

Es wurden viele Gemeindepartnerschaften geschlossen. Solche Partnerschaften
werden von der EU sehr unterstützt. Gemeinde Stubendorf/Izbicko hat insgesamt vier Partnergemeinden, davon zwei in Deutschland. Diese sind die Lebhaftesten aller Vier. Es werden regelmäßige Besuche absolviert. Nicht nur Beamte, sondern auch Lehrer, Feuerwehrleute, Jugendliche und Fußballer der Partnergemeinden treffen sich immer wieder und tauschen Erfahrungen aus.

Jede Ortsgruppe trifft sich mindestens einmal im Jahr zur Mitgliederversammlung. Vor 25 Jahren kamen in Stubendorf/Izbicko so viele zusammen, dass sie nur schwer in den Begegnungssaal rein passten. Heute hat unsere Ortsgruppe etwas weniger als die Hälfte der Mitgliederzahl von damals. Ältere sterben aus, Jugendliche haben nicht mehr das Bedürfnis, beizutreten. Einerseits brauchen sie den deutschen Pass nicht mehr, um in Deutschland
arbeiten zu dürfen, andererseits, auch wenn sie den Pass haben, fühlen sie sich nicht verpflichtet, der Ortsgruppe beizutreten und sich aktiv zu beteiligen. Man merkt auch bei den Volkszählungen, dass sich die „erste Generation“, also diejenigen, die sich tatsächlich an die „Deutsche Zeit“ erinnern können, als Deutsche eintragen lassen. Bei der zweiten Generation, also bei ihren in den 50er-60er Jahren geborenen Kindern, ist es unterschiedlich, wahrscheinlich durch die von ihnen erlebte Sozialisation in der Volksrepublik Polen. Manche
bezeichnen sich zwar noch als Deutsche, doch viele tragen „Schlesier“ en. Die dritte Generation, also die in den 70er-90er Jahren Geborenen, verstehen sich aus dem selben Grund nur noch selten als Deutsche, obwohl ihnen die Geschichten ihrer Familien bewusst sind.Viele schreiben „Schlesier“ ein, einige auch schon „Polen“.

Nach wie vor gibt es deutsche Messen und Gottesdienste, doch in etwas weniger
Pfarrgemeinden als damals, vor 25 Jahren. Auch die jährliche Pilgerfahrt nach Zlote Hory gibt es immer noch.

Dafür entwickelten junge Menschen das schlesische Modell der zweisprachigen
Erziehung: Viele junge Eltern sprechen mit ihren Kindern konsequent Deutsch, obwohl sie ja geographisch gesehen etwa 300km von Deutschland entfernt sind. Diejenigen, die die Möglichkeit haben, schicken ihren Nachwuchs auf Minderheitenschulen in der Nähe, damit die Sprache noch lebendiger für die Kinder wird.

Vor paar Monaten wurde ich nach Groß Stein/Kamień Śłąski eingeladen, wo mehrere Organisationen der Deutschen Minderheit ein Seminar organisiert hatten. Es ging dabei um die Chancen der Entwicklung einzelner Ortsgruppen, sowie um die Probleme, die man im Alltag trifft. Dort erfuhr ich, dass die Ortsgruppen aus der Wojewodschaft Schlesien etwas andere Schwerpunkte legen. Dort sind explizit die Sprachkurse ein Faktor, warum junge Menschen den Gruppen beitreten, denn für die Mitglieder ist die Teilnahme kostengünstiger.
Die Teilnehmer des Seminars aus Schlesien erzählten, sie spürten keine deutsche Identität. Sie kennen ihre Vergangenheit, lernen aber Deutsch wie eine Fremdsprache.

Identität ist das Thema, das generell für die Deutsche Minderheit in der ganzen Welt aktuell ist. Auf vielen Gebieten kann sich noch kaum jemand an die Zeiten erinnern, als Deutsch die Alltagssprache war. Die Überbleibsel der Deutschen Kultur, meistens modifiziert und der des jeweiligen Landes angepasst, entfernen sich immer mehr von ihrem Ursprung.

In der Gegend um Oppeln gibt es zwar noch einige über 80jährige, die als Kinder in Deutschland lebten und sich gut an das damalige Deutschland erinnern können. Auch für Kinder und Jugendliche gibt es noch Angebote: Studenten können der BJDM (Bund der Jugend der Deutschen Minderheit) beitreten, für Kinder gibt es Samstagsschulen. Die jetzige Eltern/Großelterngeneration, also die der 50-60jährigen, sind gerade etwas verloren. Manche sprachen in ihrer Kindheit Deutsch mit ihren Eltern. Vielen blieb die Sprache aber verborgen,
da die Nachkriegseltern selber Schwierigkeiten erlebt hatten, sich in der neuen Sprachenwelt nach dem II. Weltkrieg zurechtzufinden und wollten es ihren Kindern „ersparen“. So war in vielen Familien Deutsch damals die Sprache der Geheimnisse der Eltern.

Die Situation der Deutschen Minderheit in Polen hängt selbstverständlich auch von der politischen Situation des Landes ab. Wie sich diese weiter entwickelt, kann man heute schwer vorhersehen.

Dzieląc się przestrzenią, kulturą i językiem:
Polacy, Ślązacy i Niemcy na Śląsku Opolskim

1. Oficjalnie o Mniejszości Niemieckiej w Polsce (z: www.wikipedia.de)
Mniejszość Niemiecka w Polsce jest uznaną od roku 1991 mniejszością narodową, której prawa gwarantuje Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Tereny, na których mieszkają ci Niemcy, leżą przeważnie na Górnym Śląsku między Opolem (po niemiecku Oppeln, po śląsku Uppeln) a Katowicami (po niemiecku Kattowitz, po śląsku Katowice). Tam w kilku gminach stanowią 20 – 50% mieszkańców, centrum, gdzie zamieszkuje większość członków mniejszości, leży w województwie opolskim. Tam i w województwie śląskim język niemiecki jest rozpowszechniony, co prawda nigdzie w Polsce niemiecki nie jest językiem codziennej komunikacji. Językiem domowym lub rodzinnym (potocznym) mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku jest język śląski.

Mniejszość Niemiecka uczestniczy w wyborach z własnym komitetem wyborczym i jest reprezentowana w polityce i administracjach. W gminach, gdzie ludność niemiecka stanowi co najmniej 20%, niemiecki jest drugim językiem urzędowym i nazwy miejscowości są podawane po niemiecku.

2. Moje doświadczenia.
Nie czuję się kompetentna do wygłaszania tutaj wykładu o historii i współczesności Mniejszości Niemieckiej. Mogę Państwu opowiedzieć tylko o swoich osobistych doświadczeniach jako członkini tej mniejszości. Z drugiej strony dystans przestrzenny i czasowy pomaga mi w spokojnym obserwowaniu i ocenianiu pewnych procesów… Tutaj kilka uwag na temat mojego punktu widzenia rozwoju MN na Śląsku Opolskim. Dokładniej mówiąc, w mojej rodzinnej wsi Izbicko/Stubendorf.
Za rok, w którym MN rzeczywiście stała się obecna w mojej świadomości,
musiałabym uznać 1990 rok. Wtedy po raz pierwszy spędzałam zimowe ferie u babci w Izbicku/Stubendorf.

Raz w tygodniu tamtejszy proboszcz zapraszał swoich parafian do sali, w
której do tego czasu odbywały się lekcje religii i na dużym telewizorze wyświetlił film „Sissi”. Babcia opowiadała mi, że u księdza co tydzień jest inny film, zawsze po niemiecku. Większość widzów była w wieku mojej babci, a wielu z nich rzeczywiście przyprowadzało ze sobą wnuki.
To był rok 1991. Pan Kotulla, którego wszyscy we wsi znali jako lokalnego aktywistę, chodził od domu do domu i zbierał podpisy. Tłumaczył, że dla nowych porządków ważne jest, by tutejszych Niemców można było znowu uważać za Niemców. Tak się zaczęło. Wkrótce dostaliśmy legitymacje członkowskie Mniejszości Niemieckiej w Polsce.
W tym samym roku ksiądz ogłosił pewnej niedzieli, że zaprasza wszystkie chętne
dzieci raz w tygodniu (zdaje mi się, że to był czwartek) do nowej sali parafialnej, aby tam uczyły się niemieckich piosenek i wierszy. Moja babcia oczywiście zarządziła, że ja też muszę. Szybko stwierdziłam, że oczywiście wszystkie babcie we wsi tak przykazały swoim wnukom. W ten sposób czwartkowe „zbiórki w sali spotkań” obok środowych mszy dla dzieci stały się naturalnym punktem tygodniowego planu większości dzieci we wsi. Dostaliśmy małe, żółte książeczki pod tytułem „Piosenki dla dzieci. „Alle Vögel sind schon da“, „Der Kuckuck und der Esel“, „Ein Männlein steht im Walde“ – to tylko niektóre z wielu piosenek, które śpiewaliśmy co tydzień.

Potem zaczęły się występy. Dostaliśmy do tego specjalne stroje: najpierw czerwone kołnierzyki i kolorowe spódniczki, potem „prawdziwe” stroje ludowe: czerwone, długie suknie i kolorowe fartuchy. Występy były przy każdej okazji: Dzień Babci i Dziadka, Dzień Matki, Mikołajki, wizyty ważnych gości, uroczystości w sąsiednich wsiach. Za nasze starania zawsze dostawaliśmy coś słodkiego albo drobny prezent. Z perspektywy czasu muszę powiedzieć, że cieszyłam się, że mogę się nauczyć tych wszystkich piosenek i wierszy (na
występy musieliśmy wszystkie zwrotki umieć na pamięć…). Kiedy zaczynałam pracę w szkole podstawowej w Görlitz, szczególnym powodzeniem cieszyły się piosenki dla dzieci i kolędy.
Co jakiś czas zapraszano nas na wycieczki. Szczególnie pamiętam wycieczkę w Góry Sowie. Co prawda ani po drodze, ani na miejscu nikt nic nie wspominał o niemieckiej kulturze ani o języku niemieckim, ale kilkakrotnie podkreślano, że zorganizowała to Mniejszość Niemiecka.
Nasz wiejski proboszcz, tak samo jak księża z sąsiednich parafii, wyszedł naprzeciw rozwojowi wydarzeń: w naszej wsi też wkrótce zaczęły się co drugi tydzień odprawiać msze po niemiecku. W październiku w kaŜdy czwartek odbywały się nabożeństwa różańcowe, a w maju, też w czwartek, maryjne po niemiecku. Poza tym ksiądz zapraszał wszystkich zainteresowanych na kurs niemieckiego, który sam prowadził. Moja mama chętnie w nim uczestniczyła, widziała w nim przede wszystkim bardzo dobrą okazję do poznania nowych
ludzi.

Od lat w trzecią sobotę września odbywa się szczególna pielgrzymka: Pielgrzymka Narodów do Zlatych Hor w Czechach. Tam spotykają się wierni z Niemiec, Polski i Czech i odprawiają Mszę Św. i nabożeństwo w trzech językach. Spotyka się zarówno aktywistów różnych organizacji (nie tylko Mniejszości Niemieckiej), jak i krewnych i przyjaciół z nieco dalszych parafii (np. także z województwa śląskiego).
Dla mnie szczególnie ważne było i nadal jest to, że mogliśmy w szkole uczyć się
niemieckiego. Mnie dotyczyło to od IV klasy, inni zaczynali juŜ w przedszkolu. A najlepszy był w tym fakt, że nasi nauczyciele niemieckiego byli „importowani” z Niemiec. Najpierw uczyła nas pani Boysen, która co prawda z początku nie rozumiała ani słowa po polsku, ale miała fantastyczne podejście do dzieci i w zupełnie naturalny sposób wiele nas nauczyła. Potem był jeszcze pan Benz, też pochodzący z Niemiec, który jeszcze wolniej uczył się polskiego, co znowu było z korzyścią dla nas.

Ważną rolę odgrywała też dla mniejszości nasza hrabina. Tak ją nazywaliśmy: hrabina Margrit von Strachwitz urodziła się w Izbicku w roku 1925. Jak wielu innych, w roku 1944 musiała uciekać i w latach 90. mogła przyjechać z powrotem w rodzinne strony. Przyjeżdżała do nas kilka razy w roku, zawsze mieszkała na plebanii. Najpierw jeździła rowerem do tych ludzi w okolicy, których znała jeszcze w czasach, gdy mieszkała w naszej wsi. Poza tym uczestniczyła w najważniejszych uroczystościach w okolicy (700 lat Izbicka, otwarcie/poświęcenie zamku w Kamieniu Śląskim…) i miała coraz więcej kontaktu ze „zwykłymi” mieszkańcami wsi. Na przykład starszym ludziom sprowadzała leki z Niemiec, studentom potrzebne lektury, a dla bibliotek szkolnych – piękne, kolorowe atlasy i książki historyczne, tak że uczniowie mogli też mimochodem uczyć się niemieckiego. Dzisiaj hrabina ma 92 lata i już do nas nie przyjeżdża. Ale co jakiś czas dzwoni i za każdym razem pyta, co jeszcze może zrobić dla mieszkańców wsi.

Na początku lat 90. w Opolu pod filią konsulatu co rano stała długa kolejka. Wiele
osób chciało udowodnić obywatelstwo niemieckie i mieć je potwierdzone na piśmie. Starsi robili to wtedy z przekonania, a młodsi po to, by móc pracować w Niemczech. Zgodnie z danymi z filii konsulatu w latach 90. właśnie tam złożono najwięcej na świecie wniosków o uznanie obywatelstwa niemieckiego i tam też wydano najwięcej niemieckich paszportów poza granicami Niemiec.

Dzisiaj codzienność Mniejszości Niemieckiej wygląda nieco inaczej.
Dzieci mogą zaczynać intensywną naukę niemieckiego już w przedszkolu (4 godziny w tygodniu). W szkołach, znajdujących się na terenach mniejszości (gdzie co najmniej 20% ludności to Niemcy), dzieci uczą się co prawda języka angielskiego jako obcego, ale i niemieckiego w wymiarze 3 – 6 godzin tygodniowo. Poza tym na każdym etapie edukacji jest roczny kurs historii i kultury Niemiec. Poza tym wiele grup lokalnych korzysta z ofert niemiecko-polskiej wymiany młodzieżowej i z ofert innych organizacji: noc bajek, wyjazdy wakacyjne, spotkania młodzieży… Zakłada się też szkoły piłkarskie dla dzieci, w których językiem komunikacji jest niemiecki, bardzo lubiane przez uczniów.
Powstało kilka szkół, zarządzanych przez poszczególne kluby Mniejszości
Niemieckiej, np. w Raszowej czy Gosławicach.
Urzędy gmin, w których żyje ludność pochodzenia niemieckiego, są zobowiązane do zatrudnienia przynajmniej jednej osoby, która jest w stanie obsługiwać interesantów po niemiecku. Napisy w tych urzędach też muszą być dwujęzyczne.

Nadal jest wiele miejscowości z dwujęzycznymi nazwami na tablicach. Początkowo prowadziło to do częstych irytacji, bo ci, którzy jeszcze w dzieciństwie używali niemieckich nazw sąsiednich wsi, przypominali sobie nazwy z czasów nazizmu, których dzisiaj już się nie używa. Tak na przykład mieszkańcy Krośnicy chcieli, by ich wieś znów nazywała się Auendorf, ale to jeszcze nie rzucałoby się tak w oczy, jak nazwa „Hitlersee” (Jezioro Turawskie). Niestety te dwujęzyczne tablice często ktoś uszkadza, zamalowuje czy zakleja. Ruchy skrajnej prawicy, które oczywiście nie wiedzą, że w całej Europie na terenach przygranicznych czy tam, gdzie mieszkają mniejszości tablice z nazwami miejscowości są dwujęzyczne (na Łużycach też), widzą w tym zagrożenie i próbują niszczyć niemieckie nazwy. Wtedy administratorzy dróg regularnie organizują akcje czyszczenia. Niektórzy lokalni politycy robią to z własnej inicjatywy w czasie kampanii wyborczych.

Zawarto wiele umów partnerstwa między gminami. UE bardzo popiera takie
partnerstwo. Gmina Izbicko ma łącznie cztery gminy partnerskie, w tym dwie w Niemczech. Są one najbardziej ożywione ze wszystkich czterech. Regularnie odwiedzają się nawzajem. Nie tylko urzędnicy, ale i nauczyciele, strażacy, młodzież i piłkarze z gmin partnerskich ciągle się spotykają i wymieniają doświadczenia. Każda grupa lokalna spotyka się przynajmniej raz w roku na zebraniu członkowskim. 25 lat temu w Izbicku zebrało się tyle osób, że ledwo się pomieścili w sali spotkań. Dzisiaj nasza grupa lokalna ma trochę mniej niż połowę ówczesnych członków. Starsi umierają, młodzież nie ma już potrzeby przyłączania się. Z jednej strony już nie potrzebują niemieckiego paszportu, aby móc pracować w Niemczech, z drugiej strony jeśli nawet mają paszport, to nie czują się zobowiązani do wstąpienia do grupy lokalnej i czynnego uczestnictwa. Także przy spisach ludności zauważa się, że „pierwsze pokolenie”, czyli ci,
którzy rzeczywiście mogą pamiętać, jak było „za Niemca”, podaje narodowość niemiecką. W drugim pokoleniu, czyli wśród ich dzieci, urodzonych w latach 50. i 60. różnie z tym jest, prawdopodobnie na skutek przeżytej przez nich socjalizacji w PRL. Co prawda niektórzy jeszcze nazywają sami siebie Niemcami, ale wielu podaje „Ślązak”. Trzecie pokolenie, czyli urodzeni w latach 70. – 90. z tego samego powodu już rzadko uważa siebie za Niemców, chociaż historia ich rodzin jest im znana. Wielu wpisuje „Ślązak”, a niektórzy nawet „Polak”.
Nadal są msze i nabożeństwa po niemiecku, ale w nieco mniejszej ilości parafii niż wtedy, 25 lat temu. Wciąż jeszcze odbywa się teŜ doroczna pielgrzymka do Zlatych Hor.

Za to młodzi ludzie rozwinęli śląski model dwujęzycznego wychowania: wielu
młodych rodziców konsekwentnie rozmawia z dziećmi po niemiecku, chociaż geograficznie mieszkają w odległości ok. 300 km od Niemiec. Ci, którzy mają taką możliwość, posyłają potomstwo do pobliskich szkół dla mniejszości, aby język stał się dla dzieci jeszcze bardziej żywy.

Parę miesięcy temu zaproszono mnie do Kamienia Śląskiego, gdzie kilka organizacji Mniejszości Niemieckiej zorganizowało seminarium. Chodziło przy tym o szanse rozwoju poszczególnych grup lokalnych i o problemy, spotykane w życiu codziennym. Tam dowiedziałam się, że grupy lokalne z województwa śląskiego kładą nacisk na nieco inne rzeczy. Tam kurs językowy jest explicite powodem wstępowania młodych ludzi do tych grup, gdyż mają na uczestnictwo w nich zniżki członkowskie. Uczestnicy seminarium ze Śląska opowiadali, że nie czują tożsamości niemieckiej. Znają swoją przeszłość, ale uczą się niemieckiego jako języka obcego. Tożsamość to temat ogólnie aktualny dla mniejszości niemieckiej na całym świecie. Na wielu terenach już mało kto pamięta czasy, gdy niemiecki był językiem codzienności. Pozostałości niemieckiej kultury, najczęściej zmodyfikowane i dopasowane do kultury danego kraju, coraz bardziej oddalają się od swojego źródła.
W okolicach Opola jest jeszcze co prawda trochę ludzi po osiemdziesiątce, którzy jako dzieci mieszkali w Niemczech i dobrze pamiętają ówczesne Niemcy. Dla dzieci i młodzieży też jeszcze są oferty: studenci mogą zapisać się do BJDM (Związek Młodzieży Mniejszości Niemieckiej), dla dzieci są szkoły sobotnie. Obecne pokolenie rodziców/dziadków, czyli 50-60-latkowie coś straciło. Niektórzy w dzieciństwie rozmawiali z rodzicami po niemiecku. Ale dla wielu ten język pozostał nieznany, gdyż powojenni rodzice sami przeżywali trudności w
odnalezieniu się po II wojnie światowej w nowym świecie językowym i chcieli tego„oszczędzić” swoim dzieciom. Wtedy w wielu rodzinach niemiecki był językiem tajemnic rodziców.

Sytuacja Mniejszości Niemieckiej w Polsce zależy oczywiście też od sytuacji
politycznej w kraju. Jak ta sytuacja się dalej rozwinie, trudno dzisiaj przewidzieć.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *